Doświadczenia historyczne wskazują wyraźnie, że współdziałanie elementów cywilnych z wojskowymi występowało zawsze. Zmieniał się jego zakres i treść, doskonaliły formy, wzbogacało doświadczenie. Sprawnie funkcjonujące siły zbrojne każdego państwa, w tym również i Polski, to nieodzowny element kraju. Stanowią one największa i najlepiej zorganizowaną jednostkę państwa. Bezpieczeństwo postrzegane jest, jako naczelna potrzeba człowieka i grup społecznych, jest także podstawową potrzebą państwa i systemów międzynarodowych jego brak wywołuje niepokój i poczucie zagrożenia. Siły Zbrojne Rzeczypospolitej Polskiej stoją na straży suwerenności Rzeczpospolitej Polskiej oraz jej bezpieczeństwa i pokoju i są postrzegane, jako jeden z podstawowych gwarantów bezpieczeństwa

1.Potrzeby wojskowego wsparcia władz i ludności.

Władza cywilna zarządza wszystkimi niewojskowymi dziedzinami życia organizowane przez władze rządowe i samorządowe. Do najważniejszych funkcji, które realizuje władza cywilna w zakresie bezpieczeństwa należą: • ochronę porządku konstytucyjnego, a więc działalność organów, instytucji państwowych oraz systemu reguł prawnych gwarantujących ciągłość konstytucyjnego ustroju państwa, a w tym ochronę państwa, jako organizacji prawnej i politycznej, ochronę informacji niejawnych, a także ochronę wolności i praw człowieka i obywatela; • zapewnienie bezpieczeństwa kulturowego; • edukację na rzecz (w dziedzinie) bezpieczeństwa; • zapewnienie funkcjonowania organów władzy i administracji w warunkach pokoju, kryzysu lub wojny; • zapewnienie bezpieczeństwa i porządku publicznego, czyli utrzymanie spokoju i normalności zachowań w stosunkach międzyludzkich oraz ochrona życia, zdrowia i dóbr przed bezprawnymi zamachami; • ochronę życia i zdrowia ludzi oraz ochronę dóbr i środowiska przed negatywnymi skutkami działań człowieka i sił natury; • zapewnienie materialnych i duchowych warunków przetrwania ludności w warunkach zagrożeń bezpieczeństwa, kryzysu i wojny; • zapewnienie integralności terytorialnej i nienaruszalności granic; • ochronę interesów gospodarczych; • ochronę granicy państwowej, a szerzej – zintegrowane zarządzanie granicą państwową; • ochronę obszarów, obiektów, urządzeń i transportów ważnych dla obronności, interesów gospodarczych państwa, bezpieczeństwa publicznego i innych ważnych interesów państwa. Na przestrzeni dziejów uwidoczniły się dwa wymiary współpracy – krajowy i zagraniczny. Przestrzeń obronna Polski jest zaludniona w znacznej części przez środowisko cywilne. W związku z czym zarówno dla wojsk, jak i dla środowiska cywilnego powstaje kłopotliwe, a czasami wręcz niebezpieczne, sąsiedztwo lub nawet nakładanie się wojskowej i cywilnej obecności w określonych miejscach czy obiektach infrastruktury. Jednakże środowisko cywilne Polski ze swoim potencjałem ludzkim, materialnym, usługowym i wytwórczym jest zarazem ogromnym potencjałem obronnym i aktywnym uczestnikiem obrony kraju.Zagraniczny wymiar współpracy dotyczy kontaktów pomiędzy jednostkami Wojska Polskiego realizującymi zadania ekspedycyjne z miejscową ludnością i jej rządowymi przedstawicielstwami. Warto zwrócić uwagę, że także i te kontakty tworzą potencjalne sytuacje konfliktowe pomiędzy stroną cywilną i wojskową, dotyczące dostępu i użytkowania dróg i szlaków kolejowych, portów morskich i lotniczych, rozmieszczenia stanowisk, baz dowodzenia i łączności. Dlatego jednym z kluczowych środków NATO, służącym rozładowaniu tych potencjalnych sprzeczności jest instytucja CIMIC ( Civil – Military Cooperation), która będąc niezbędną płaszczyzną porozumienia dowódcy z ludnością i władzami lokalnymi, dokonuje ocen i szacunków dotyczących pilnych potrzeb ludności oraz możliwości ich zaspokojenia przez lokalne władze, organizacje cywilne i siły NATO. Obrona Terytorialna to zasadnicza cześć struktury nowoczesnych sił zbrojnych. Jest ona konieczna, gdyż umożliwia wykorzystanie powszechnej aktywności obywatelskiej na rzecz podnoszenia poziomu bezpieczeństwa państwa przy dość niskich kosztach. Szczególną wartością OT jest zdolność do natychmiastowego wsparcia wojskowego władz i społeczeństwa w sytuacjach klęsk żywiołowych, katastrof technicznych oraz innych zagrożeń i nieszczęść, a także potrzeb wojskowego zabezpieczenia funkcjonowania lokalnych władz i społeczności. Obrona Terytorialna w decydujący sposób wpływa na obronę narodową, gdyż jest gotowa do prowadzenia działań nieregularnych i obrony miejscowości, zna terytorium, co zapewnia przewagę nawet nad wielokrotnie przeważającymi liczebnie i technicznie siłami agresora.

2.Zakres wojskowego wsparcia Siły Zbrojne utrzymują gotowość do realizacji trzech rodzajów misji. Oprócz zagwarantowania obrony państwa biorą udział w procesie stabilizacji sytuacji międzynarodowej w operacjach reagowania kryzysowego i humanitarnych. Trzecim rodzajem misji jest wspieranie bezpieczeństwa wewnętrznego i pomoc społeczeństwu. Nie można przewidzieć kiedy wystąpi zdarzenie kryzysowe jaki będzie jego zasięg i rodzaj. W obliczu klęski, wówczas gdy organy administracji oraz służby ratownicze nie są w stanie same zażegnać kryzys, wówczas do pomocy powoływane jest wojsko. Użycie oddziałów i pododdziałów Wojsk Lądowych w sytuacji kryzysowej nie może zagrozić ich zdolności do realizacji zadań wynikających z Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej i ratyfikowanych umów międzynarodowych. Jeżeli jednak w sytuacji kryzysowej użycie innych sił i środków jest niemożliwe lub może okazać się niewystarczające, Minister Obrony Narodowej, na wniosek wojewody, może przekazać do użycia pododdziały lub oddziały wojskowe, wraz ze skierowaniem ich do wykonywania zadań z zakresu reagowania kryzysowego, stosownie do ich przygotowania specjalistycznego, zgodnie z wojewódzkim planem zarządzania kryzysowego. Jest to obecnie jedyny sposób aktywacji użycia sił i środków SZ RP wydzielonych do wsparcia organów administracji publicznej w sytuacjach kryzysowych. W sytuacjach nagłych, nie cierpiących zwłoki sygnał o aktywacji może zostać przekazany drogą telefoniczną w systemie służb operacyjnych i dyżurnych. Pomoc wojska to nie tylko usuwanie skutków powodzi, czy „walka” z zatorami lodowymi. Plan udziału w wypadku powstania sytuacji kryzysowych przewiduje także użycie wojska w zdarzeniach związanych z: terroryzmem, odśnieżaniem, akcjami ratowniczo-gaśniczymi, awariami technicznymi, oczyszczaniem z niewybuchów, akcjami poszukiwawczo-ratowniczymi, czy działaniami przeciwepidemicznymi. Podczas sytuacji kryzysowej tworzy się wojskowe zgrupowanie ratownicze, którym dowodzi wyznaczony żołnierz na zasadach określonych w regulaminach wojskowych i według procedur obowiązujących w SZ RP. Zaś koordynowaniem udziału oddziałów i pododdziałów wojskowych w realizacji zadań zarządzania kryzysowego w zależności od obszaru występowania zagrożeń zajmują się odpowiednio organy: gminy, powiatu, czy województwa. Żołnierze mogą być także skierowani do wsparcia działań Policji, jeżeli użycie uzbrojonych oddziałów i pododdziałów Policji okaże się niewystarczające. Dotyczy to sytuacji, w których wystąpiło zagrożenie bezpieczeństwa publicznego lub zakłócenie porządku publicznego, w szczególności w przypadku zagrożenia przestępstwem o charakterze terrorystycznym. Wojsko pomaga ludności cywilnej najczęściej w sytuacjach kryzysowych, czego przykładem było skierowanie w 2010 roku ponad 2000 żołnierzy do walki z powodzią w województwie dolnośląskim i lubuskim. Wojsko wsparło dotkniętych kataklizmem mieszkańców i uratowało wiele miejscowości przed zalaniem. Do udziału w akcji skierowano specjalistyczny sprzęt, łodzie desantowe, transportery pływające PTS, cysterny, maszyny inżynieryjne i śmigłowce. Żołnierze zajmowali się niemal wszystkimi pracami związanymi z usuwaniem skutków powodzi od akcji ratowania i ewakuacji ludności z zagrożonych miejsc, po naprawianie i odbudowę zniszczonej infrastruktury drogowo-mostowej. Współpraca wojska, obrony cywilnej oraz władz samorządowych jest konieczna dla zapewnienia poprawnej reakcji oraz koordynacji działań na wypadek klęski żywiołowej.

Art. 25 o zarządzaniu kryzysowym oddaje w pełni zakres wojskowego wsparcia 1 ) współudział w monitorowaniu zagrożeń; 2) wykonywanie zadań związanych z oceną skutków zjawisk zaistniałych na obszarze występowania zagrożeń; 3) wykonywanie zadań poszukiwawczo-ratowniczych; 4) ewakuowanie poszkodowanej ludności i mienia; 5) wykonywanie zadań mających na celu przygotowanie warunków do czasowego przebywania ewakuowanej ludności w wyznaczonych miejscach; 6) współudział w ochronie mienia pozostawionego na obszarze występowania zagrożeń; 7) izolowanie obszaru występowania zagrożeń lub miejsca prowadzenia akcji ratowniczej; 8) wykonywanie prac zabezpieczających ratowniczych i ewakuacyjnych przy zagrożonych obiektach budowlanych i zabytkach; 9) prowadzenie prac wymagających użycia specjalistycznego sprzętu technicznego lub materiałów wybuchowych będących w zasobach Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej; 10) usuwanie materiałów niebezpiecznych i ich unieszkodliwianie, z wykorzystaniem sił i środków będących na wyposażeniu Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej; 11) likwidowanie skażeń chemicznych oraz skażeń i zakażeń biologicznych; 12) usuwanie skażeń promieniotwórczych; 13) wykonywanie zadań związanych z naprawą i odbudową infrastruktury technicznej; 14) współudział w zapewnieniu przejezdności szlaków komunikacyjnych; 15) udzielanie pomocy medycznej i wykonywanie zadań sanitarnohigienicznych i przeciwepidemicznych;

3.Procedury aktywowania sił wojskowych

W przypadku wystąpienia sytuacji kryzysowej użycie innych sił i środków jest niemożliwe lub niewystarczające, MON na wniosek wojewody, może przekazać do jego dyspozycji pododdziały lub odziały wojskowe. Ustawa zastrzega, że oddziały sił zbrojnych mogą być przekazywane do dyspozycji wojewody w składzie etatowym lub w składzie tworzonych doraźnie zgrupowań zadaniowych. Wsparcie działań ratowniczych przez siły militarne, odbywa się w trzech trybach: podstawowym, alarmowym i nakazowym. Aktami normatywnymi regulującymi zasady udziału Sił Zbrojnych RP w działaniach kryzysowych są: • Konstytucji RP, która określa, że: „W sytuacjach szczególnych zagrożeń, jeżeli zwykłe środki konstytucyjne są niewystarczające, może zostać wprowadzony odpowiedni stan nadzwyczajny: stan wojenny, stan wyjątkowy lub stan klęski żywiołowej” oraz „W celu zapobieżenia skutkom katastrof naturalnych lub awarii technicznych noszących znamiona klęski żywiołowej oraz w celu ich usunięcia Rada Ministrów może wprowadzić na czas oznaczony, nie dłuższy niż 30 dni, stan klęski żywiołowej na części albo na całym terytorium państwa. Przedłużenie tego stanu może nastąpić za zgodą Sejm”. • Ustawa o powszechnym obowiązku obrony RP, zgodnie z którą siły zbrojne będą brały udział w zwalczaniu niebezpiecznych zjawisk dla ludzi i środowiska oraz likwidacji ich skutków; w akcjach poszukiwawczych i ratowania życia, a także wielu innych zagrażających życiu niepożądanych • Ustawa o zarządzaniu kryzysowym, która mówi że w odpowiednich sytuacjach „Minister ON na wniosek wojewody może przekazać do jego dyspozycji pododdziały lub oddziały SZ wraz ze skierowaniem ich do wykonywania zadań z zakresu zarządzania kryzysowego”
• Ustawa o stanie klęski żywiołowej, mówiąca że w stanie klęski żywiołowej, gdy nie ma innych środków bądź sił, Minister ON może przekazać na wniosek wojewody pododdziały lub oddziały wojskowe oraz skierowanie ich do niezbędnych działań.

Inne dokumenty, pokazujące procedury aktywowania jednostek wojskowych zostały określone m.in. w: • Rozporządzeniu z dnia 20 lutego 2003r., które określa szczegółowe zasady udziału pododdziału i oddziałów SZ RP w zapobieganiu skutkom klęski żywiołowej lub ich usuwaniu. Rozporządzenie to określa również szczegółowe zadania prewencyjno-ratownicze, jakie mogą wykonywać pododdziały i oddziały SZ RP • Ustawie o stanie wyjątkowym, która wskazuje, że w sytuacji stanu wyjątkowego Prezes Rady Ministrów może skierować wniosek do prezydenta RP, który na tej podstawie ma możliwość postanowienia o wykorzystaniu wojska do przywrócenia właściwego porządku w państwie. Wówczas siły zbrojne wykonują zadania wyznaczone przez MON • Ustawie o policji, gdzie wskazuje się na uproszczone zasady użycia SZ RP.

Jak wskazują wymienione przepisy prawne, określające procedury działań wspierających, siły zbrojne stanowią pomoc dla jednostek cywilnych, w momencie gdy ich możliwości i środki się skończyły, bądź są niewystarczające. Zgodnie z regulaminem Ministerstwa Obrony Narodowej, Szef Sztabu Generalnego Wojska Polskiego kieruje użyciem wyspecjalizowanych sił i środków rodzajów sił zbrojnych i rodzaju wojsk przy likwidacji skutków klęsk żywiołowych oraz w akcjach ratowniczych. W Dowództwie Wojsk Lądowych, została utworzona Grupa Reagowanie Kryzysowego. Ponad to regulamin określa również, że w Okręgu Wojskowym powoływana jest Grupa Operacyjna, kierująca wojskami biorącymi udział w reagowaniu kryzysowym, na obszarze odpowiedniego okręgu. Plan udziału pododdziałów i oddziałów Sił Zbrojnych RP w przypadku wystąpienia sytuacji kryzysowych opracowywany jest do końca każdego roku, na kolejny rok.

4.Zasady udzielania wojskowego wsparcia

Wyróżniamy kilka zasad użycia sił wojskowych w celu udzielenia wojskowego wsparcia: • Brak sprzeczności z zasadami funkcjonowania demokratycznego państwa • Użycie sił wojskowych realizowane jest w interesie publicznym • Pomoc wojskowa udzielana jest, gdy zachodzi obiektywna konieczność • Użycie sił wojskowych nie może stanowić sposobu na zastąpienie nieudolności instytucji cywilnych • Użycie wojska nie może stanowić konkurencji dla instytucji cywilnych • Wydzielone jednostki SZ stanowią siłę II lub III kolejności użycia - wojska operacyjne • Użycie wojsk, według wcześniejszych planów lub w trybie doraźnym, na wezwanie o pomoc - wg decyzji dowódcy każdego szczebla • O użyciu sił wojskowych decyduje pilna potrzeba:

• gdy działanie przekracza możliwości władz cywilnych
• gdy życie ludzkie jest zagrożone
• gdy sytuacja ma charakter kryzysowy • Uzasadnione przypadki doraźnego użycia:
• zagrożenie porządku prawnego w państwie
• zagrożenie zdrowia i życia ludzkiego, dóbr i środowiska
• łamanie praw człowieka i obywatela • Brak regulacji prawnych nie zwalnia z obowiązku pomocy, gdy zachodzi potrzeba wyższej konieczności.

Zakończenie Bezpieczeństwo jest kształtowane przez prace organów cywilnych jak i wojskowych, zaś, aby było trwałe konieczna jest zintegrowana współpraca obu tych komponentów. Siły Zbrojne udzielają wsparcia władzom cywilnym i społeczeństwu, nie, dlatego że nie są w stanie poradzić sobie z wyzwaniami stojącymi przed nimi, ale głównie, dlatego że, są one głównym narzędziem bezpieczeństwa narodowego, bez którego nie można by było realizować określonych potrzeb i interesów w tym zakresie. Współpraca cywilno- wojskowa jest bardzo ważnym elementem przy tworzeniu bezpieczeństwa; trzeba sprostać wyzwaniom jak również przeciwstawiać się zagrożeniom. Utrzymanie bezpieczeństwa nie jest możliwe przy użyciu środków i narzędzi jednego rodzaju

Bibliografia:

K. Gąsiorek, W. Kitler, Wojskowe wsparcie władz cywilnych i społeczeństwa, Warszawa 2005 Pod red. Naukową: Jakubczak R. „Obrona narodowa w tworzeniu bezpieczeństwa III RP”, wyd. Dom Wydawniczy Beldona, Warszawa 2003 Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 6 kwietnia 1997 r. Ustawa z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej, DzU 2002, nr 21, poz. 205 Ustawa z dnia 18 kwietnia 2002r o stanie klęski żywiołowej Dz. U. z 2002 r. Nr 62 Ustawa z dnia 21 czerwca 2002 r. o stanie wyjątkowym, DzU 2002, nr 113, poz. 985 (z późn. zmianami).