Stres jest naturalną reakcją na codzienne wyzwania i życiowe zmiany - nie tylko negatywne, ale i pozytywne. Sam stres nie jest niebezpieczny dla człowieka, ale mobilizuje do działania i daje nowe siły. Zagrożeniem natomiast jest nieumiejętność w radzeniu sobie ze stresem, co prowadzi do wielu depresji, frustracji i chorób a w skrajnych przypadkach nawet do śmierci. Czynniki wywołujące stres nazywamy stresorami.

Stresem określamy: • bodźce, czyli sytuacje, występujące w życiu codziennym, mające zdolność do wywoływania napięć i silnych emocji, często wytrącające jednostkę z równowagi i zakłócające jej spokój • reakcje na przykre bodźce, wymagające uruchomienia niecodziennych sposobów zachowania się w danej sytuacji • relacje pomiędzy człowiekiem a otoczeniem, które człowiek ocenia jako nadwyrężające lub zagrażające jego dobrostanowi.

Przyczyny stresu można podzielić najogólniej na dwa rodzaje:  związane z utratą czegoś, co dla danej jednostki jest bardzo ważne, np. utrata pracy, śmierć kogoś bliskiego  związane z ogólną sytuacją życiową jednostki, mające charakter przewlekły, np. brak pracy, przeprowadzka

Psychologiczne koncepcje stresu:  BIOLOGICZNE KONCEPCJE STRESU: o Teoria homeostazy Waltera Cannona z 1932. Podstawowym założeniem tej teorii jest twierdzenie o konieczności utrzymania równowagi wewnętrznego środowiska organizmu w warunkach działania różnych czynników presji. Homeostaza zakłada, że organizm może funkcjonować prawidłowo w granicach, w jakich zdolny jest powrócić do pierwotnego stanu równowagi po zareagowaniu na bodziec. Ocenę stopnia obciążenia stresem można zmierzyć np. poprzez pomiar ciśnienia tętniczego czy pomiar temperatury.

o Teoria adaptacji Hansa Selye’a. Wg niego, działanie stresorów wywołuje w organizmie zmiany fizjologiczne, które służą jego obronie. Stan stresu obejmuje charakterystyczne zmiany w układzie biologicznym. Mechanizm sterowania reakcją stresu polega na tym, że stresor pobudza podwzgórze. W związku z tym produkowana jest substancja, która sygnalizuje, iż przysadka mózgowa powinna wydzielać do krwi większą ilość hormonu adrenokortykotropowego (ACTH). Pod jego wpływem zewnętrzna korowa część nadnerczy wydziela kortykoidy. To prowadzi do zmniejszenia i zaniku grasicy, która jest niezbędna dla rozwoju odporności organizmu. Towarzyszą temu również inne zmiany, takie jak np. zanikanie węzłów chłonnych czy wytwarzanie cukru. Drugą, charakterystyczną cechą reakcji stresu jest powstanie owrzodzeń żołądka czy jelit, co jest związane z wysokim poziomem kortykoidów we krwi. Opisany zespół zmian, wywołanych działaniem na organizm stresorów, ma charakter przystosowawczy dwojakiego rodzaju:  Lokalny Zespół Adaptacyjny – obejmujący specyficzne zmiany, zachodzące w miejscu występowania stresora  Ogólny Zespół Adaptacyjny – obejmujący uogólnione, niespecyficzne zmiany Odpowiedź na stres rozwija się podczas trzech faz:  faza alarmowa (początkowa) – powstaje pod wpływem szkodliwego bodźca, występuje niepokój związany z konfrontacją z nową, nieznaną sytuacją. Ma na celu dwustopniową mobilizacje. Wyróżniamy w niej:  stadium szoku – bezpośrednia reakcja organizmu na czynnik szkodliwy oraz jego pobudzenie w celu obrony  stadium przeciwdziałania szokowi – obejmuje reakcje obronne, którym towarzyszą zmiany w funkcjach fizjologicznych organizmu, np. wzrost ciśnienia krwi  faza odporności (przystosowania) – organizm mobilizuje swoje zasoby energetyczne i mechanizmy obronne. Następuje przystosowanie się organizmu na działanie szkodliwego bodźca.  faza wyczerpania – następuje obniżenie zasobów energetycznych i obronnych organizmu, czego objawem może być rozregulowanie funkcji fizjologicznych organizmu. Mogą pojawić się względnie trwałe reakcje patologiczne, które przy dalszym działaniu stresora, mogą prowadzić do śmierci.

Selye rozróżnia dwa aspekty stresu:  stres psychologiczny (psychiczny) – wywoływany przez silne bodźce. Pojawia się na skutek lęku przed wymaganiami, które jednostka postrzega jako przekraczające jej możliwości. Wzrost silnego napięcia emocjonalnego prowadzi do mobilizacji sił organizmu, ale w momencie długotrwałego działania skutkuje zaburzeniami w funkcjonowaniu organizmu, wyczerpaniem czy chorobami psychosomatycznymi.  stres fizjologiczny (biologiczny, ustrojowy) – wywoływany przez sytuacje zagrażające życiu lub zdrowiu. Wówczas przez organizm uwalniany jest hormon adrenalina, wywołujący pełną mobilizację narządów.

Stres mogą wywoływać różnego rodzaju czynniki, w zależności od wieku jednostki, wykonywanej przez nią pracy, psychiki oraz stanu fizycznego jej organizmu.

Selye rozróżnia również: • DYSTRES – czyli zły stres, który występuje, gdy stres jest tak ciężki lub trwa tak długo, że utrudnia lub uniemożliwia realizację ważnych celów i zadań człowieka • EUSTRES – czyli dobry stres, który mimo chwilowego dyskomfortu, mobilizuje pozytywnie do działania.

W sensie fizjologicznym dystres i eustres nie różnią się od siebie pod względem aktywacji organizmu do działania. Natomiast w sensie psychologicznym zły stres niesie cierpienie i prowadzi do dezintegracji w odróżnieniu od motywującego, dobrego stresu.

Selye sformułował trzy przykazania etyczne:  znaleźć właściwy dla siebie poziom odporności na stres  kierować się zasadami egoizmu altruistycznego  zdobyć miłość bliźniego

 PSYCHOLOGICZNE KONCEPJCE STRESU o Koncepcje psychosomatyczne – czynnikiem pośredniczącym między bodźcem środowiskowym a reakcją fizjologiczną, jest lęk jako emocja negatywna. W teoriach psychosomatycznych stresu wyróżnia się podstawowe założenia:  istnieją fizjologiczne odpowiedniki emocji oraz zależność między długotrwałymi, intensywnymi emocjami a zdrowiem somatycznym  jedność psychosomatyczna jednostki mówi o tym, że zmienne psychologiczne i fizjologiczne reprezentują różne aspekty emocji  warunkiem koniecznym do powstania syndromu psychosomatycznego jest wrodzona słabość określonego narządu Wyróżnia się trzy psychosomatyczne koncepcje stresu:

1. Koncepcja konfliktów swoistych Alexandra – zakłada, że bodziec środowiskowy wywołuje charakterystyczny dla danej choroby konflikt, w skutek czego pojawia się lęk powodujący specyficzny układ cech. W konsekwencji doprowadza to do charakterystycznych objawów i choroby.
2. Koncepcja reakcji niespecyficznych Mahla – zakłada, że bodziec środowiskowy powoduje stres, w wyniku którego powstaje stan przewlekłego lęku z towarzyszącymi mu reakcjami fizjologicznymi. Określone objawy fizjologiczne spowodowane są słabością określonego narządu.
3. Indywidualna reakcja swoista – zakłada, że różne bodźce środowiskowe odbierane jako stresowe, powodują reakcję emocjonalną zależną od człowieka. Powstałe objawy psychosomatyczne nie są zależne od rodzaju bodźca, ale od rodzaju emocjonalnej reakcji na stres.

o Teorie lęku  Psychoanalityczne koncepcje lęku Lęk wg Freuda jest przykrym stanem odczuwanym przez jednostkę. Charakteryzuje go, w odróżnieniu od strachu, poczucie bezradności wobec płynącego niebezpieczeństwa. Lęk realny ma miejsce wtedy, gdy jednostka dostrzega realne zagrożenie. Jest on związany z odruchem zmierzającym do ucieczki w celu ominięcia niebezpieczeństwa. Lęk neurotyczny powstaje, gdy jednostka odczuwa stan napięcia fizjologicznego. Związane jest to z brakiem możliwości wyładowania popędu seksualnego całkowitego bądź niepełnego. Lęk oczekiwania występuje w momencie, kiedy jednostka w danych sytuacjach, szczególnie gdy są one związane z oczekiwaniem na coś, przewiduje zawsze najgorsze ze wszystkich możliwości. Każdy przypadek interpretuje jako zły zwiastun. Spotykane są również fobie, czyli nieproporcjonalne lęki odczuwane w stosunku do jakichś przedmiotów czy sytuacji.

Horney z kolei wyróżnia lęk podstawowy i wtórny. Lęk podstawowy kształtuje się w dzieciństwie, jest spowodowany złym traktowaniem dziecka, które nie czuje się akceptowane. Związany z obawą przed negatywną oceną ze strony otoczenia lub jego wrogimi reakcjami. Źródłem lęku wtórnego jest nieskuteczność mechanizmów obronnych osobowości nastawionych na zaspokojenie potrzeby akceptacji.

 Koncepcje lęku behawiorystyczne Twórcami tej koncepcji byli Dollard i Miller. Zróżnicowali pojęcie strachu i lęku. Wg nich lękiem jest strach, którego źródło jest niejasne. Mechanizm ludzkich działań opisali za pomocą czterech terminów: popędów, wskazówek, reakcji i wzmocnień. Popędy to bodźce motywujące jednostkę do działania. Wskazówki to sygnały pozwalające jednostce zdecydować kiedy i w jaki sposób przystąpić do wykonywania reakcji. Wzmocnieniami natomiast są czynniki redukujące popęd.

 Egzystencjalne koncepcje lęku Istotą tej teorii jest wrodzona świadomość człowieka własnej zdolności do reagowania emocjami na informacje płynące ze świata. Lęk przedstawiony jest jako motoryczna siła do działania, związana z poczuciem trwogi, będącym efektem świadomości nieuniknionej śmierci. Jednostka zdaje sobie sprawę ze skończoności swojej egzystencji.

 Poznawcza koncepcja lęku Zakłada, że człowiek jest samodzielnym podmiotem, działającym celowo. Nie jest całkowicie sterowany przez środowisko czy popędy. Umysł człowieka posiada właściwości wrodzone, kształtowane przez środowisko, takie jak inteligencja, pamięć oraz zdolność myślenia abstrakcyjnego. Głównym składnikiem osobowości człowieka jest tzw. struktura poznawcza, która daje mu poczucie własnej tożsamości. Innym jest środowisko dostarczające informacje. Im większa wiedza człowieka, tym bardziej jest rozwinięta jego osobowość. Ważne jest, by człowiek regularnie otrzymywał informacje ze środowiska zewnętrznego. Nie jest wskazana ani izolacja ani przeciążenie informacjami. Ważna jest umiejętna selekcja napływających informacji, przyjmowanie ważnych a odrzucanie nieistotnych.
Człowiek potrafi wartościować zdobyte informacje, wygłaszać sądy.

 Teoria frustracji Wg tej teorii zachowania agresywne poprzedzone są frustracją. Siła frustracji może być modyfikowana przez różne czynniki:  jest silniejsza, gdy cel, do którego się dąży, jest blisko i nie udaje się go osiągnąć  jest silniejsza, gdy cel, który umyka, ma dla jednostki dużą wartość, a oczekiwania co do niego są wysokie  jest silniejsza, gdy jest nieoczekiwana, nagła, niewyjaśniona i niezrozumiała Frustracja może prowadzić do wielu różnych konsekwencji. Pierwszym odruchem, który pojawia się w odpowiedzi na frustrację jest próba jej usunięcia, ominięcia i mobilizowania wysiłków do osiągnięcia celu. Dopiero gdy to się nie udaje pojawiają się takie reakcje jak agresja, apatia. Nie każda frustracja prowadzi do zachowań agresywnych. W pewnych warunkach frustracja jaką przeżywamy wydaje się nam czymś uzasadniona i wtedy nie wywołuje skłonności do agresji.  Teorie stresu psychologicznego Cechy charakterystyczne tej teorii:

• stres jest stanem organizmu
• zakłada oddziaływanie na siebie organizmu i jego
  otoczenia
• jest stanem bardziej ekstremalnym niż stany normalne
• stres wymaga obecności zagrożenia
• zagrożenie to musi być spostrzegane i oceniane poznawczo

Wyróżniamy:  Teorię napięcia emocjonalnego Janisa  Teorię percepcji zagrożenia Appleya  Teorię oceny poznawczej zagrożenia Lazarusa  Fenomenologiczno-cybernetyczną teorię stresu Aptera  Teorię sytuacji trudnych Tomaszewskiego  Informacyjno-regulacyjną teorię stresu Reykowskiego  Rozwojową teorię sytuacji trudnych Tyszkowej