1. OŚRODEK KURATORSKI- OŚRODEK WYCHOWAWCZY WYKONYWANY PRZEZ KURATORÓW SĄDOWYCH

1.1 Kurator Sądowy Kuratorzy sądowi w polskim wymiarze sprawiedliwości, spełniają funkcję usługową Wykonują, bowiem na rzecz sądów karnych i rodzinnych liczne, zróżnicowane zadania zarówno wspierające wydawanie orzeczeń, jak i zmierzające do ich skutecznego wykonania. Mianem zadanie należy tu rozumieć „misje, posłannictwo, świadome podejmowanie działań i wybór czynności prowadzących do realizacji celu”. Kuratorzy sądowi realizują uregulowane prawnie zadania o charakterze wychowawczo - resocjalizacyjnym, diagnostycznym, profilaktycznym i kontrolnym, związane z wykonywaniem orzeczeń sądu. Kuratorzy sądowi wykonują swoje zadania w środowisku podopiecznych, także na terenie zamkniętych zakładów i placówek ich pobytu w szczególności zakładów karnych, placówek opiekuńczo-wychowawczych oraz leczniczo-rehebilatacyjnych. Kuratorem sądowym (zawodowym) może być ten, kto:

1. posiada obywatelstwo polskie i korzysta z pełni praw cywilnych obywatelskich;
2. jest nieskazitelnego charakteru;
3. jest zdolny ze względu na stan zdrowia do pełnienia obowiązków kuratora zawodowego;
4. ukończył wyższe studia magisterskie z zakresu nauk pedagogiczno-psychologicznych, socjologicznych lub prawnych albo inne wyższe studia magisterskie i studia podyplomowe z zakresu nauk pedagogiczno-psychologicznych, socjologicznych lub prawnych;
5. odbył aplikację kuratorską;
6. zdał egzamin kuratorski.

1.2 Rola ośrodka kuratorskiego jego zadanie w procesie resocjalizacyjnym Środek wychowawczy w postaci skierowania do ośrodka kuratorskiego (do 2001 r. kuratorski ośrodek pracy z młodzieżą) od chwili powstania był i jest w dalszym ciągu istotnym elementem systemu resocjalizacji nieletnich w Polsce. Wielu autorów traktuje tę instytucję jako swoistą odmianę nadzoru kuratorskiego sprawowanego przez zespól kuratorów sądowych zatrudnionych w ośrodku kuratorskim i polegający na profesjonalnej organizacji czasu pozaszkolnego nieletnich poprzez działalność profilaktyczną, opiekuńczo - wychowawczą i resocjalizacyjno-terapeutyczną zmierzającą do zmiany postaw uczestników w kierunku społecznie pożądanym, w wielu okręgach sądowych jest to ważny i stały składnik pracy kuratorów sądowych. Wejście w życie ustawy z dnia 26 października 1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich zmieniło obowiązujący system prawny dotyczący zasad funkcjonowania sądów rodzinnych, a tym samym kurateli sądowej dla nieletnich. Wcześniej przez blisko 50 lat, obowiązywały przepisy pochodzące z okresu międzywojennego. Zmianie uległo postępowanie z nieletnimi w sprawach karnych, rozszerzając znacznie zadania dla sędziów, kuratorów sądowych w zakresie zapobiegania demoralizacji dzieci i młodzieży. Celem tej ustawy było przede wszystkim przeciwdziałanie demoralizacji i przestępczości nieletnich oraz stworzenie warunków powrotu do życia w społeczeństwie nieletnich, którzy popadli w konflikt z prawem bądź zasadami współżycia społecznego. Ustawa stwarzała duże możliwości działania dla sędziów, kuratorów sądowych, ponieważ zapewniała środki prawne niezbędne do działalności wychowawczej i resocjalizacyjnej. Do podstawowych instytucji resocjalizacyjnych charakterze otwartym działającym w miejscu zamieszkania nieletniego należy kuratorski ośrodek pracy z młodzieżą. Do ośrodków tych kieruje się nieletnich zgodnie z orzeczeniem sądu, mogą także uczestniczyć dzieci z rodzin, w których orzeczono ograniczenie władzy rodzicielskiej. Szczególnie, jeżeli pozostały one bez należytego nadzoru i opieki w czasie wolnym od zajęć szkolnych lub pracy, oraz gdy ze względu na cechy osobowości i sytuację życiową wymagały systematycznej kontroli i pomocy. Zadaniem ośrodka jest wdrażanie uczestników do przestrzegania zasad wspólżycia społecznego oraz kształtowanie właściwego stosunku do nauki i pracy, a także rozwijanie uzdolnień, zainteresowań poprzez: • udzielanie pomocy i usuwanie zaniedbań wychowawczych, • podnoszenie kultury osobistej, • wyrabianie i utrwalanie nawyków pracy społecznie użytecznie, • udzielenie pomocy w nauce i zdobywaniu przygotowania zawodowego, • organizowanie wolnego czasu, • udzielanie pomocy w rozwiązywaniu trudności życiowych, • udzielanie pomocy materialnej.

Zajęcia polegają w szczególności na:

• zespołowym i indywidualnym omawianiu problemów wychowawczych na przykładach pozytywnych i negatywnych zachowań oraz zdarzeń w środowisku, • wykonywanie prac społecznie użytecznych na rzecz ośrodka i środowiska, • sprawdzanie wyników nauczania i udzielania pomocy w pokonywaniu trudności i braków w nauce szkolnej, • prowadzeniu pogadanek, konkursów, czytelnictwa, gier i zabaw ruchowych, imprez sportowych, • organizowanie prac w kołach zainteresowań, • organizowanie wycieczek turystyczno-krajoznawczych, biwaków, wyjazdów na kolonie i obozy, • wykorzystywanie środków masowego przekazu( radia, telewizji, kina, teatru itp.) oraz organizowaniu dyskusji z zakresu problematyki przez nie przekazywanej.

Ośrodki wychowawcze wykonywane przez kuratorów sądowych mają przede wszystkim wychowanie nieletniego na świadomego i uczciwego obywatela i odbywa się to z uwzględnieniem wskazań nauki i doświadczeń pedagogicznych. Działalność wychowawcza powinna zmierzać do wszechstronnego rozwoju osobowości i uzdolnień nieletniego oraz do kształtowania i utrwalania w nim społecznie pożądanej postawy i poczucia odpowiedzialności, tak by był on odpowiednio przygotowany do społecznie użytecznej pracy.
Ośrodki kuratorskie tworzy i znosi prezes sądu okręgowego w obszarze jego właściwości na wniosek prezesa sądu rejonowego po zasięgnięciu opinii kuratora sądowego. Ośrodki funkcjonują przy sądach rejonowych w ilości zależnej od potrzeb lokalnych, uwzględniając w szczególności liczbe spraw nieletnich oraz stopień ich demoralizacji.  
Diagnoza uczestników ośrodków kuratorskich wskazuje, że pod względem uwarunkowań psychofizycznych oraz stosunków interpersonalnych w szkole, prezentują się oni mniej korzystnie od swoich rówieśników. Wykazują nierzadko znaczne zaniedbania dydaktyczne, opróżnienia szkolne, niższy poziom rozwoju fizycznego, niższą sprawność z tym związaną, gorszy stan zdrowia, problemy psychiczne i nieco odmienne uwarunkowania temperamentalne.Zdecydowanie większość niedostosowanych stanowią uczestnicy cechujący się negatywizmem szkolnym, brakiem aspiracji edukacyjnych, społeczno-zawodowych, ubóstwem potrzeb poznawczych, zawężonym obszarem zainteresowań, zaniedbaniami w procesie wychowawczym i edukacyjnym oraz niechęcią do wysiłku umysłowego. Uwarunkowania te skłaniają do pracy opartej na specyficznym systemie dydaktyczno-terapeutycznym. 

2. DZIAŁALNOŚĆ OŚRODKÓW KURATORSKICH

2.1 Funkcje, jakie spełnia ośrodek kuratorski, jako ośrodek pracy z młodzieżą Ośrodek kuratorski prowadzi działalność profilaktyczną, opiekuńczo-wychowawczą i resocjalizacyjno-terapeutyczną, zmierzając do zmiany postaw uczestników w kierunku społecznie pożądanym., zapewniając prawidłowy rozwój osobowości, w szczególności poprzez: • zaspokajanie potrzeb osobowościowych, • rozwiązywanie problemów psychicznych • uczenie samodzielnego radzenia sobie z trudnościami życiowymi, • eliminowanie zaniedbań wychowawczych , edukacyjnych oraz wyrównywanie zaniedbań środowiskowych,, • wdrażanie do przestrzegania norm społecznych, • rozwijanie zainteresowań, • wyrabianie właściwych nawyków spędzania wolnego czasu. W celu realizacji tych zadań, w ośrodku organizuje się zajęcia z uczestnikami oraz inicjuje współpracę z instytucjami państwowymi, społecznymi, jednostkami samorządowymi, w szczególności z powiatowym centrum pomocy rodziny oraz osobami godnymi zaufania. Z doświadczeń kadr ośrodka wynika, że korzystają w różny sposób z pomocy Gminnych Komisji Rozwiązywania Problemów Alkoholowych, urzędów gmin i miast. Ta współpraca objawia się nie tylko w wymiarze pomocy materialnej, zakupów środków trwałych, pomocy dydaktycznych, ale również w organizowaniu wspólnych imprez terapeutyczno-resocjalizacyjnych (wycieczki, kolonie), imprez sportowych, turniejów piłki nożnej, tenisa stołowego itp. O zasięgu rejonowym czy okręgowym pomiędzy ośrodkami. Należy także podkreślić niezwykłe znaczenie takich zadań ośrodka, jak rozpoznawanie potrzeb opiekuńczo-wychowawczych i ich zaspokajanie w stopniu pozwalającym pozostać nieletnim objętym kuratelą grupową, w ich naturalnym środowisku. Istotne są zadania polegające na współdziałaniu kadry ośrodka kuratorskiego z rodzicami, szkołami, instytucjami, placówkami społeczno-wychowawczych oraz kulturalno-oświatowych. Działania te stanowią element w kontekście problemów z frekwencją nieletnich na zajęciach w ośrodkach kuratorskich. W ośrodku są także organizowane spotkania z rodzicami, pedagogami szkolnymi, mające na celu dokonywanie analizy przebiegu procesu wychowania i ustalenie dalszych metod postępowania, a także mobilizowania uczestników do udziału w zajęciach, sporządzanie wspólnie kontraktów z nieletnimi. Stały kontakt z rodzicami/opiekunami uczestników jest istotnym elementem skutecznego oddziaływania wychowawczego. Dzięki temu można liczyć na kontynuację pracy prowadzonej podczas zajęć w ośrodku po powrocie nieletnich do domów rodzinnych, gdy rodzice/opiekunowie wchodzą jako partnerzy do współpracy w celu redukcji niepożądanych zachowań podopiecznych. Powstają również opracowania metodyczne dotyczące realizacji w ośrodkach kuratorskich określonych programów resocjalizacyjnych czy projektów wspomaganych przez środki z programów Unii Europejskiej.
Ośrodki kuratorskie prowadzą przede wszystkim działalność profilaktyczną i resocjalizacyjno-terapeutyczną, zmierzając do wtórnej socjalizacji uczestników. uczestników rzeczywistości pełnią również funkcję opiekuńczo-wychowawczą i edukacyjną tzn. zapewniają opiekę w godzinach popołudniowych pod kierunkiem kuratorów sądowych, wolontariuszy i praktykantów. Organizują zajęcia pozalekcyjne oraz stwarzają odpowiednie sytuacje wychowawcze, a także przygotowują do zajęć samoobsługowych. Niezmiernie ważna jest także odpowiednia realizacja zadań z zakresu usuwania braków i zaniedbań w nauce, podnoszenie sprawności w uczeniu się oraz częściowa reedukacja. Podstawowym zadaniem funkcji profilaktyczni - kompensacyjnej jest rozpoznanie sytuacji zagrożenia nieletnich. W zakres tej funkcji wchodzą następujące zadania:

1. częściowe izolowanie i uodparnianie nieletnich na negatywne bodźce środowiska wychowawczego, np.dysfunkcyjnej rodziny, grupy rówieśniczej,środowiska lokalnego,
2. wskazywanie pożądanych sposobów funkcjonowania w społeczeństwie, grupie, rodzinie. W ramach tych działań realizowane są między innymi zajęcia z zakresu profilaktyki uzależnień, warsztaty dotyczące sposobów radzenie sobie z agresją, przeciwdziałania przemocy, radzenie sobie w sytuacjach przemocy w rodzinie i środowisku rówieśniczym, radzenia sobie z sukcesami i porażkami budowania pozytywnego obrazu siebie, dbałość o higienę osobistą, warsztaty dotyczące chorób zakaźnych. Podczas zajęć nieletni uczestniczą w zabawach grupowych, wykonują prace plastyczne, przygotowują proste potrawy i biorą udział w innych formach aktywności, które mają prowadzić do integracji grupy poprzez budowanie wzajemnego szacunku i zaufania.

2.2 Metody pracy w ośrodku kuratorskim Podczas pracy z uczestnikami uczestnikami ośrodku kuratorskim istotne jest rozpoznawanie fazy niedostosowania społecznego, określenie objawów oraz opracowanie diagnozy, prognozy przypadku i programu resocjalizacji, planu działań korekcyjno-wychowawczych oraz jego systematyczna realizacja. Zatem od momentu otrzymania orzeczenia należy zapoznać się z aktami sprawy. Następnie trzeba nawiązać kontakt z uczestnikiem i jego środowiskiem rodzinnym, szkolnym, lokalnym w celu zabrania materiału potrzebnego do sporządzenia diagnozy. Informacje dodatkowe uzyskać można po włączeniu uczestnika do grupy i obserwacji jego funkcjonowania podczas zajęć w ośrodku i terapii. Jedną z metod pracy w ośrodku kuratorskim są zajęcia z uczestnikami realizuje się w szczególności metodą pracy:

1. grupowej,
2. z indywidualnym przypadkiem,
3. środowiskowej,

Zajęcia z uczestnikami polegają zwłaszcza na:

1. organizowaniu czasu wolnego,

2. nawiązywaniu współpracy ze środowiskiem,

3. prowadzeniu terapii,

4. udzielaniu pomocy w usuwaniu zaniedbań wychowawczych wychowawczych edukacyjnych.

   Diagnoza dotycząca osobowości jednostki i jej środowiska rodzinnego, rówieśniczego, szkolnego i lokalnego, a także diagnoza społeczna całej grupy umożliwia stosowanie indywidualnego, zespołowego podejścia w procesie wychowawczym skierowanym do uczestników ośrodków kuratorskich. Zajęcia z uczestnikami odbywają się na przede wszystkim w siedzibie ośrodka. Ośrodek jest czynny w ciągu całego roku kalendarzowego, kalendarzowego dniach i godzinach dostosowanych do rzeczywistych potrzeb uczestników, uczestników czasie nie krótszym niż 20 godzin zegarowych tygodniowo tj. 4-5 godzin dziennie.

2.3 Kadra ośrodków kuratorskich jej zadania Zajęcia w ośrodku kuratorskim prowadzą kierownik i rodzinni kuratorzy zawodowi oraz społeczni, a także osoby z uprawnieniami terapeutycznymi. Inne osoby posiadające odpowiednie umiejętności mogą prowadzić zajęcia za wyjątkiem terapii. W ośrodkach kuratorskich mogą również pracować nieodpłatnie wolontariusze, a także odbywają się tam praktyki zawodowe dla studentów kierunków pedagogicznych. Zgodnie z rozporządzeniem, kierownika ośrodka powołuje prezes sądu rejonowego po zasięgnięciu opinii kuratora okręgowego.

ZAKOŃCZENIE Szczególną rolę spełniają ośrodki kuratorskie. Po pierwsze, są prowadzone przez kuratorów sądowych oraz społecznych, więc przez osoby o odpowiednich, wysokich kwalifikacjach. Po drugie, realizują działania profilaktyczne, opiekuńczo-wychowawcze, resocjalizacyjno-terapeutyczne, skierowane do młodzieży ze środowisk szczególnie trudnych. Pomimo tego, że praktycznie nie stosuje się żadnych form przymusu uczestniczenia w zajęciach, ośrodki funkcjonują dobrze. Nawet rodziny uczestników dbają, by nieletni nie opuszczali zajęć. Ośrodki kuratorskie są coraz lepiej wyposażone w komputery i inne pomoce dydaktyczne, zapewnione jest dożywianie uczestników podczas zajęć. Ośrodki proponują programy pracy z podopiecznymi, które obejmują również formy terapii, m.in. socjoterapię.Zaangażowani w swą służbę kuratorzy sądowi szukają sponsorów, dla podniesienia atrakcyjności realizowanych zajęć z uczestnikami. Dzięki temu organizują również turnieje, wycieczki a nawet kolonie czy zimowiska. Ośrodek kuratorski jest bez wątpienia alternatywą dla izolacyjnych ośrodków wychowawczych stosowanych dla nieletnich. Jest to jeden z najtańszych środków wychowawczych. Praktyka pokazała,że to skuteczny środek wychowawczy mający na celu zmianę postaw nieletnich nieletnich kierunku społecznie pożądanym, który odbywa się z uwzględnieniem wskazań nauki i doświadczeń pedagogicznych. Ośrodki kuratorskie stanowią istotny polski, wkład w resocjalizację nieletnich.

BIBLIOGRAFIA

1. A. Szecówka. „Kształcenie resocjalizujące”. w: „Resocjalizacja. Teoria i praktyka pedagogiczna.” Red. B. Urban, J.M. Stanik, Warszawa 2007.
2. H.Haak.”Zadania kuratorów rodzinnych określone w ustawie z dnia 26 października 1982r. o postępowaniu w sprawach nieletnich.”
3. K.Gromek. „Regulacje prawne dotyczące Ośrodków kuratorskich.” Rzeszów 2003.
4. M. Konopczyński. „Metody twórczej resocjalizacji. Teoria i praktyka wychowawcza.” Warszawa 2007.
5. P.Górecki, S.Stachowiak. „Ustawa o postępowaniu w sprawach nieletnich. Komentarz.” Kraków 1998.
6. S. Kulpa.”Możesz wrócić. Program dla ośrodków kuratorskich.” Zrealizowany w ramach Phare. 2008.
7. Pod. Redakcją T. Jedynak, K. Stanik.”Zarys metodyki pracy kuratora sądowego.” Warszawa 2010.
8. Ustawa o kuratorach sądowych z dnia 27 listopada 2001 Dz. U. z 2001 Nr.98.poz.1071.