WIEK XIX WIEKIEM WALK NARODOWOWYZWOLEŃCZYCH, NIEPODLEGŁOŚCIOWYCH W POLSCE, EUROPIE I NA ŚWIECIE Polska Nastroje rewolucyjne panowały także na ziemiach polskich. Szczególnym miejscem było Królestwo Polskie pozostające pod władzą cara rosyjskiego. Niemal od samego początku zawiązywano tam tajne organizacje spiskowe. Na wieść o wydarzeniach we Francji oraz Belgii, a także, co potwierdzają niezależnie Łojek i Zajewski, podjętej już mobilizacji wojsk polskich i rosyjskich w związku z planowaną interwencją zbrojną w Belgii, w nocy 29/30 listopada 1830 roku wybuchło powstanie listopadowe. Przerodziło się ono w regularną wojnę, która uratowała niepodległość Belgii, sama mając za hasła niepodległość Polski. Nie mniej jednak, wobec kunktatorstwa generalicji i wodzów naczelnych, a także niewiary uprzywilejowanych warstw społecznych w zwycięstwo, polscy powstańcy musieli ulec przewadze potęgi Imperium Rosyjskiego, które wystosowało również surowe represje polityczne w stosunku do Królestwa Polskiego. Podobnie było z innymi powstaniami polskimi. W czasie Wiosny Ludów nie powiodły się powstania w zaborach pruskim i austriackim. Na ziemiach polskich dalej prowadzono konspirację i próbowano organizować polskie oddziały. Najsilniejszym i najliczniejszym w tamtym czasie polskim zrywem narodowowyzwoleńczym było powstanie styczniowe, które wybuchło na skutek carskich represji w Królestwie Polskim, w tym zapowiadanej „branki” młodych patriotów do wojska rosyjskiego. Powstanie, które wybuchło 22/23 stycznia 1863 roku trwało najdłużej spośród wszystkich polskich powstań. Niestety, nie powiódł się początkowy plan zajęcia twierdz i rozbrojenia ich garnizonów z zaskoczenia. Nie udało się również przekształcić powstania w regularną wojnę. Niemniej jednak polscy partyzanci, głoszący uwłaszczenie chłopów i niepodległość Polski walczyli z przeważającą liczebnie regularną armią carską przez prawie 2 lata. Car aby zdławić powstanie potrzebował ściągać oddziały z najdalszych granic imperium. Upadek powstania spowodował zwiększenie represji i krwawe rozprawianie się z najmniejszymi przejawami buntu. Polacy aż do I wojny światowej nie mogli liczyć na żadne swobody w granicach zaboru rosyjskiego. Skutki Skutkami, jakie wyróżnić można z przebiegu procesów zjednoczeniowych i narodowowyzwoleńczych w dziewiętnastowiecznej Europie, są niewątpliwie zmiany na mapie kontynentu. Pojawiły się nowe państwa: zjednoczone Włochy, Niemcy, Serbia, Bułgaria, Czarnogóra, Rumunia, Belgia, Grecja. Zlikwidowane zostały małe księstewka. Zniknęło Państwo Kościelne, a papież stał się „więźniem Watykanu”. Wśród powstałych państw wyróżnić należy szczególnie dwa pierwsze, bowiem byli to nowi pretendenci do kolonii, mocarstwa dążące do nowego podziału zamorskich zdobyczy. Owe procesy miały duży wpływ na społeczeństwa. Na arenę polityczną wkroczyła klasa robotnicza, proletariat walczący o socjalizm i „sprawiedliwość społeczną”. Zwiększyło się znaczenia burżuazji przemysłowej oraz pogłębiły nieporozumienia pomiędzy nią, a robotnikami. Wprowadzono i poszerzono swobody obywatelskie i konstytucyjne w wielu krajach Europy. Nastąpiły zmiany w strukturze państw, np. Austria z jednolitego cesarstwa zmienia się w dualistyczne Cesarsko-Królewskie Austro-Węgry. Dokonała się zmiana układu sił w Europie. Odwróciły się przymierza. Upadło znaczenie Austrii, która zmieniła orientację z wrogiej Prusom na sprzymierzoną z Niemcami. Francja została upokorzona, zabrano jej surowcowe, bogate tereny. Po wojnie z Prusami nawiązała współpracę z Rosją. Niemiecka gospodarka, dzięki pieniądzom z kontrybucji, odkryciom naukowym, wynalazkom i rozbudowie przemysłu w przemyśle zaczęła się rozwijać w błyskawicznym tempie, wyprzedzając nawet potencjał brytyjski. Niemcy zjednoczone przez Prusy stały się przyczyną I oraz II wojny światowej, bowiem II Rzesza powstała pod hegemonią militarystycznych i imperialistycznych Prus, które dążyły do wielu celów siłą. Jak stwierdza Borejsza „Sedan był brzemienny Sarajewem„. Oznacza to ni mniej, ni więcej, tylko to, że sytuacja w głównej części Europy po wojnie francusko-pruskiej była tak napięta, a sąsiadujące ze sobą potęgi tak liczne, że wyścig zbrojeń podwyższał tylko ryzyko wojny, a szachujące się wzajemnie państwa musiały kiedyś spotkać się na polu bitwy. Sytuację tą napędzał dodatkowo ”kocioł bałkański”, w którym krzyżowały się interesy i strefy wpływów głównych mocarstw Europy. Jasnym było, że Europa kiedyś wybuchnie. Pat trwał przez czterdzieści lat, aż w końcu wybuchł z siłą, jakiej nikt się nie spodziewał. Podsumowanie Walka narodowowyzwoleńcza i zjednoczeniowa w latach 1815-1847 w większości nie przynosiła rezultatów. Powstańcy i rewolucjoniści wszędzie ponosili klęskę za klęską. Przełomowy był tu rok 1830, bowiem możemy tu zaobserwować coraz większe natężenie i siłę ruchów wolnościowych, co przy rozluźnieniu więzów spajających gwarantów „ładu wiedeńskiego”, było powodem coraz większych wyłomów w murze feudalizmu. Rok 1848 i Wiosna Ludów przyniosły kolejne silne wystąpienia i ważne, choć nietrwałe zmiany. Istotnym jest jednak to, że w miarę upływu czasu, Święte Przymierze chyliło się ku upadkowi, by ostatecznie rozpaść się, wobec nieuniknionych przeobrażeń na kontynencie europejskim. Powstał wówczas nowy ład, nowa mapa Europy. W latach sześćdziesiątych na mapie kontynentu pojawiły się dawno oczekiwane zjednoczone Włochy i Niemcy. Wszystko to zmieniło diametralnie oblicze Starego Kontynentu i wytworzyło zupełnie nową konfigurację polityczną. Dążeniem narodowowyzwoleńczym nazywamy działania mające na celu zjednoczenie lub odzyskanie niepodległości przez państwo. Drogą do osiągnięcia celu była m. in. zbrojna walka całego narodu, czyli połączenie wszystkich sił przeciw wrogom. W całym XIX wieku miały miejsce ruchy narodowowyzwoleńcze w różnych częściach Europy. Największe nasilenie ruchów wystąpiło w okresie 1848-1849. Połączone było z wydarzeniami rewolucyjnymi nazywaną Wiosną Ludów. Były to ruchy, które występowały w Europie o niejednolitym podłożu oraz charakterze. Właściwie były to wystąpienia burżuazyjno - liberalne, czasem również republikańskie, w znacznym stopniu narodowowyzwoleńcze. Burżuazja domagała się większej swobody w gospodarce i udziału we władzy. W sojuszu z burżuazją występowały też inne klasy społeczne. Dążenia narodowowyzwoleńcze powstawały pośród tych ludów, które były pozbawione własnych państw (Węgrzy) lub znajdowały się w rozbiciu politycznym (Włosi i Niemcy). Ogromne demonstracje i walki uliczne doprowadziły do spełnienia żądań rewolucjonistów, podziału ich oraz powrotu do absolutyzmu. Na początku XIX w. miały miejsca powstania serbskie. Były to wystąpienia Serbów w latach 1804-13 i 1815 przeciwko Turkom. Pierwsze powstanie wybuchło w 1804 r. w Paszałyku Belgradzkim. Wodzem powstańców był Jerzego Czarnego. Udało im się w 1806 r. wyzwolić Belgrad. Z Serbii zostali wypędzeni tureccy urzędnicy, ziemię rozdzielono między chłopów. Pokój w Bukareszcie w 1812 r. zobowiązywał Turcję do udzielenia autonomii Paszałykowi Belgradzkiemu. Wbrew temu postanowieniu Turcy w 1813 r. zajęli Serbię i przywrócili stan sprzed powstania. Doprowadziło to w 1815 r. do wybuchu drugiego powstania serbskiego. Po walkach, dzięki poparciu Rosji, Serbia uzyskała autonomię. Potwierdziła ją konwencja akermańska w 1826 r. między Rosją i Turcją oraz traktat adrianopolski w 1829 r. Traktat ten zawarty w 1829 r., zakończył zwycięską dla Rosji wojnę z Turcją. Traktat adrianopolski umacniał pozycję Rosji na Bałkanach. Na jego mocy Serbia uzyskała gwarancję autonomii wewnętrznej i poszerzenia swego terytorium. Od 1878 r. Serbia stała się niepodległa na mocy postanowień kongresu berlińskiego. Był to międzynarodowy kongres zwołany w 1878 r. na życzenie Austro - Węgier i Wielkiej Brytanii w celu przede wszystkim utworzenia Bułgarii. Kongres berliński uznał niepodległość Rumunii i Serbii oraz Czarnogóry. Postanowienia kongresu berlińskiego były następnie podstawą układu terytorialnego na Bałkanach do czasu wojen bałkańskich w latach 1912-1913. Podczas panowania Habsburgów w Niderlandach Południowych w okresie 1814-1830 zaczęła kształtować się belgijska świadomość narodowa, której pierwszym wyraźnym przejawem był Przewrót Brabancki (1789). Rewolucja belgijska wybuchła 26 sierpnia 1830 pod hasłami obrony swobód obywatelskich i oderwania Belgii od Holandii. Po zerwaniu przez króla rokowań z burżuazją brukselską 20 września masy ludowe opanowały ratusz, lecz pozbawione kierownictwa nie zdołały utworzyć rządu republikańskiego. Wobec interwencji wojsk holenderskich konflikt przekształcił się w walkę narodowowyzwoleńczą. 27 września po wyparciu Holendrów powstał rząd tymczasowy. Dnia 4 października 1830 r. Francja i Anglia zagwarantowały w tzw. Protokole Londyńskim neutralność i niezależność Belgii. Na króla Belgii belgijski kongres narodowy wybrał Leopolda von Sachsen-Coburg. Po tym jak ostatnie wojska holenderskie opuściły Belgię, mocarstwa wschodnie ratyfikowały układy z Belgią wiosną 1833 r. Natomiast Holendrzy uznali jej niepodległość dopiero w roku 1839. Od 1396 roku Bułgaria była częścią państwa osmańskiego. Z powodu uciążliwych represji stosowanych przez Turków wobec ludności bułgarskiej polegających m.in. na przymusowym nawracaniu z prawosławia na islam, wcielaniu chłopców do oddziałów janczarskich itd., utrzymywała się silna niechęć tej ostatniej do zwierzchnictwa osmańskiego. Od roku 1828 Turcja przeżywała zewnętrzny i wewnętrzny kryzys, który nasilił się w połowie lat 70. XIX wieku. Z uwagi na wizję bankructwa państwa, w 1875 roku zwiększono podatki od ludności niemuzułmańskiej, co było jedną z przyczyn powstań w Hercegowinie oraz Starej Zagorze. Kłopoty Turcji ze stłumieniem tego pierwszego utwierdziły Bułgarów w przekonaniu o możliwości zbrojnego wywalczenia niepodległości. Szczególną rolę w rozbudzeniu aspiracji niepodległościowych Bułgarów odegrał Wasyl Lewski. 20 kwietnia 1876 roku wybuchło największe powstanie narodowe Bułgarów znane pod nazwą Powstanie Kwietniowe. Choć powstanie zakończyło się klęską Bułgarów, przyciągnęło uwagę mocarstw europejskich na położenie narodów bałkańskich okupowanych przez Turcję. W roku 1877 w Konstantynopolu odbyła się konferencja, z udziałem Turcji, Wielkiej Brytanii, Prus, Austro-Węgier, Francji, Włoch i Rosji, na której usiłowano m.in. uzgodnić nadanie Bułgarii autonomii. Sprzeciw Turcji doprowadził do wybuchu wojny rosyjsko-tureckiej w 1877 roku, w efekcie której Bułgaria odzyskała niepodległość. 15 marca 1848 roku w Peszcie wybuchło Powstanie Węgierskie przeciwko Habsburgom, mające na celu zniesienie cenzury, powołanie niezależnego rządu węgierskiego, równości wobec prawa dla wszystkich obywateli oraz likwidacji pańszczyzny. Zainicjowane zostało pod wpływem wiadomości o rewolucji w Paryżu i Wiedniu i stanowiący część Wiosny Ludów. Początkowo (do kwietnia 1849), pomimo prowadzenia regularnej wojny z wojskami austriackimi i powstania niezależnego rządu z L. Batthyánym jako premierem, przeprowadzającego reformy społeczne (zniesienie pańszczyzny, cenzury, ogłoszenie równouprawnienia wszystkich obywateli), nie zdecydowano się na ostateczne zerwanie z Habsburgami. Po serii zwycięstw na początku 1849 i opanowaniu Budy, 14 IV 1849 sejm węgierski pod naciskiem L. Kossutha ogłosił detronizację Habsburgów, a 19 kwietnia niepodległość Węgier. Rewolucja węgierska 1848–49 spotkała się z poparciem polskiego rządu narodowego na emigracji, a w walkach po stronie węgierskiej uczestniczył 3-tysięczny legion polski pod wodzą gen. Józefa Wysockiego. Mimo pomocy udzielonej władzom austriackim przez Chorwatów, Serbów i Rumunów, rząd wiedeński nie wynagrodził im tego i stosował politykę represji i germanizacji.