Niepewność i niepełna wiedza – dwie cech łączące każdy problem decyzyjny od tych najprostszych związanych z planowaniem budżetu domowego, czy też wyborem nauczyciela języka angielskiego dla dziecka, aż po decyzję dotyczące polityki krajów oraz planowaniem działań wielkich korporacji. Niemożliwość określenia wszystkich okoliczności podejmowanej decyzji oraz nieznajomość jej skutków stanowią podstawowe źródła błędów w decyzjach podmiotu prawie nieomylnego – racjonalnego konsumenta. Osoba taka, w rzeczywistości bliższa skomplikowanemu algorytmowi aniżeli człowiekowi, podejmuje decyzje na podstawie wszystkich dostępnych informacji w sposób maksymalizujący użyteczność dla niego, innymi słowy podejmuje racjonalne decyzje. Implikacją tego stwierdzenia jest fakt, iż racjonalna decyzja jest podejmowana w sposób deterministyczny. W rzeczywistości nawet przy podejmowaniu takiej samej decyzji, w tym samym otoczeniu, wynik może być inny. Różnice te wynikać będą z nie dokładności przy ocenie prawdopodobieństwa poszczególnych reakcji oraz nieznajomości wszystkich możliwych konsekwencji działań. Spowodowane jest to w oczywisty sposób nieznajomością działań innych uczestników naszej decyzji oraz cyklicznością i wzajemnością tej relacji. Nie można więc mówić o „absolutnej racjonalności decyzji” pojmowanego jako wybranie realnie najlepszej decyzji w danej sytuacji, trzeba jednak dochodzimy do sytuacji, gdy konsument, bądź jakikolwiek inny uczestnik rynku, podejmuję decyzję która w jego przekonaniu jest najlepsza a więc „decyzje subiektywnie racjonalną”. W tak rozumianej teorii decyzji kluczową rolę odgrywa niepewność. Źródła niepewności. Przyczyną niepewności są ogólnie mówiąc trzy zjawiska. Pierwszym są nieprzekraczalne bariery komunikacyjne – nie możliwym jest uzyskanie wszystkich okoliczności mających wpływ na podejmowaną decyzję, w szczególności nie da się określić wpływu decyzji podejmowanych w tym samym czasie na skutki naszego działania, dodatkowo relacja pomiędzy podejmującymi decyzję jest wzajemna i cykliczna. Drugim pozorna losowość części informacji odbierający przez podmiot podejmujący decyzję, ogrom informacji oraz brak mocy obliczeniowej do ich przetworzenia w ograniczonym czasie. Trzecim źródłem niepewności jest sama niepewność, dokładniej nie można określić skutków swojej decyzji, gdyż nie można określić w jaki sposób zareagują na nią inni uczestnicy rynku. Łatwo zauważyć, że nawet w sytuacji gdy udało by nam się zgromadzić wszystkie informacje oraz przetworzyć je na użyteczną dla nas formę to wciąż nie mamy wpływu na równolegle podejmowane decyzję, a więc zjawisko niepewności nie może zostać w żaden sposób wyeliminowane z naszego życia. Nie oznacza to, że nie może być, chociażby częściowo, ograniczona. Walka z niepewnością. O wielkim znaczeniu niepewności dla gospodarki współczesnych krajów może świadczyć ilość środków zaangażowanych w przeciwstawianie się jej. Agencję ratingowe, wywiadownie gospodarcze, czy też nawet Biuro Informacji Kredytowej to instytucje, które swoje istnienie zawdzięczają nie tyle samemu zjawisku niepewności, ale próbom jego ograniczenia – przetworzenia i skatalogowania rozproszonych danych tak, aby w krótkim czasie otrzymywać potrzebne informacje na zadany temat. I tak dzięki BIK bank może w jednym miejscu otrzymać informację o zadanej osobie, zamiast pytać każdej instytucji osobno. Oczywiście przeciwnik banku – nieuczciwy kredytobiorca – będzie dążył do zwiększenia niepewności używając na przykład „pożyczek bez biku”. Zwiększenie niepewności implikuje zwiększenie ryzyka podejmowanej decyzji. Niepewność a ryzyko. Nieznajomość możliwych skutków decyzji w dwojaki sposób wpływa na skłonność do podejmowania ryzyka przez uczestników rynku – z jednej strony istnieją mocne przesłanki do poparcia tezy, iż ludzie mają tendencję do usprawiedliwiania swoich zachowań i szukania bardziej pozytywnych niż negatywnych rozwiązań sytuacji. Sytuacja taka skłania ludzi do podejmowania większego ryzyka niż to na które zdecydowali by się w warunkach pełnej informacji. Z drugiej jednak strony w sytuacji niepewności występuje nałożenie się awersji do ryzyka i niezdecydowania, tłumaczonego brakiem pełnej informacji, a więc konsument będzie skłonny do podejmowania mniejszego ryzyka niż w normalnej sytuacji. W ogólnym przypadku można by nawet zdecydować się na twierdzenie iż ryzyko decyzji jest tożsame z niepewnością zaistniałą podczas jej podejmowania, mimo że pojęcie „ryzyka” dotyczy skutków decyzji podczas gdy „niepewność” jest cechą samej decyzji to de facto dotyczą tego samego zjawiska i jeśli nie są izomorficzne to przynajmniej ryzyko jest implikacją niepewności. Najprostszym dowodem tej tezy jest fakt wzrostu ryzyka wraz ze wzrostem skomplikowania aktywa i ilości zmiennych mających wpływ na jego wartość. Skoro możemy mówić o małym bądź dużym ryzyku podejmowanego działania to oczywistym jest fakt iż niepewność również może być zróżnicowana pod względem natężenia. Różnicowanie niepewności. Znaczenie niepewności przy podejmowaniu decyzji można przedstawić w prosty sposób jako sumę kosztów podjętych na jej zredukowanie. Miara taka, choć bardzo dokładna, nie ujmuje całego zagadnienia, gdyż nie określa go w sposób strukturalny. Trzeba zauważyć, że podejmując decyzję można w sposób świadomy zignorować pewne zagrożenia z nią związane, przy czym im decyzja jest bardziej istotna tym bardziej decydentowi na poznaniu jak największej grupy zagrożeń. Dlaczego, mimo że stopień niepewności jest podobny, to podczas wyboru nauczyciela angielskiego dla dziecka rodzice kierują się przede wszystkim ceną oraz powszechną opinią na jego temat, podczas gdy przy wyborze gimnazjum często szukają znajomych których dzieci chodziły do danej szkoły o opinię, uczestniczą w dniach otwartych, czy też sprawdzają obiektywne wskaźniki – wyniki egzaminów, liczbę laureatów, czy Edukacyjną Wartość Dodaną? Wynika to z faktu, że nauczyciela angielskiego można zmienić właściwie w każdej chwili a jednocześnie koszt zmiany jest stosunkowo niewielki, podczas gdy wybór szkoły jest podjęty raz na trzy lata i rzutuje na późniejsze życie. Tak na redukcję ryzyka faktu, że nauczyciel angielskiego będzie zły podjęto znacząco mniejsze środki niż na redukcję ryzyka, że gimnazjum będzie nieodpowiednie, mimo że zapewne prawdopodobieństwo obu zagrożeń jest porównywalne. Można z tego wniosek iż, im ważniejsza dla nas jest decyzja, a więc im koszty zmiany decyzji są większe, tym większe środki podejmuje się aby wykryć i zapobiec ewentualnym zagrożeniom. W szczególności nie efektywnym byłoby przeznaczenie większych środków na walkę z niepewnością od środków koniecznych do usunięcia najgorszej możliwej konsekwencji działania. Dążenie do perfekcji. Jaka jest więc optymalna kwota którą powinno się przeznaczyć na przeciwdziałanie niepewności? Niestety, nie można tego stwierdzić, co więcej wynika to z jednego źródła niepewności – niemożliwości podania wszystkich wszystkich skutków naszej decyzji, w szczególności w pesymistycznym przypadku osoba decydująca nie ma wiedzy jaka jest najgorsza możliwa konsekwencja jej działania, a więc nie może nawet określić górnego ograniczenia. To jaką kwotę przeznaczy się na badania nad niepewnością jest więc tylko subiektywną decyzją podjętą w warunkach niepewności, a więc w istocie nie ma możliwości stwierdzenia czy nie przeznacza się nadmiernych środków, gdy nie ma takiej potrzeby. Czy to znaczy, że walka z niepewnością z góry skazana jest na porażkę? Walka z wiatrakami? Co roku wydawane są ogromne środki na przeróżne analizy, raporty i zestawienia. Utrzymywane są wielkie bazy danych, tylko po to móc szybko odpowiadać na zapytania. Setki ludzi wykupują ubezpieczenia i inne polisy. Niemożliwym jest sytuacja, że te wszystkie działania podejmowane byłyby bez sensu, były tylko marnotrawstwem pieniędzy. W warunkach wolnego rynku, gdyby nie przynosiły one efektu to szybko zostałyby zaniechane, co w prosty sposób udowadnia, że działania podejmowane w celu ograniczenia niepewności nie są bezcelowe, co więcej rynek ten rozwija się, a przewidywania dotyczące skutków są coraz dokładniejsze, więc być może te ogromne środki doprowadzą w pewnym momencie do tak dużego zmniejszenia „marginesu błędu”, że każda decyzja będzie podejmowana tylko w oparciu o rachunek prawdopodobieństwa? Eliminacja niepewności. Rozumiejąc znaczenie niepewności i jej wpływ na proces podejmowania decyzji oraz ogromne środki przeznaczane na wyszukiwanie wszelkich okoliczności decyzji, wydawać by się mogło że działanie wolnego rynku doprowadzi do całkowitej eliminacji niepewności. Nie jest trudnym wyobrażenie sobie komputera o tak wielkiej mocy obliczeniowej aby był w stanie zasymilować wszystkie możliwe skutki naszej decyzji, określić ich prawdopodobieństwo i stwierdzić jaki wybór jest optymalny – tak jak teraz można symulować całą partię (wszystkie możliwe sytuacje na planszy) w warcaby, a niedługo będzie można symulować partię szachów, co jeszcze niedawno było czystym science fiction. Trzeba jednak zaznaczyć, że w wielu sytuacjach człowiek świadomie decyduje się na podjęcie ryzyka i wiele jest takich sytuacji, gdy użycie takiego komputera byłoby nieefektywne. Oczywiście przy podejmowaniu strategicznych decyzji ludzie będą kierowali się w coraz większym stopniu symulacjami i modelami, ale codzienne decyzje milionów wciąż pozostaną w gestii poszczególnych ludzi, co więcej koszt skonstruowania takiego narzędzia oraz jego użytkowania będzie tak duży, że nieefektywnym by było używać go w sytuacjach, gdy nie jest to konieczne. Życie każdego człowieka, każda podjęta przez niego decyzja nierozerwalnie związana jest z niepewnością. Każdy jego wybór może mieć dla niego daleko idące konsekwencję, których być może nie przewidział. Każda jego decyzja wpływa na decyzję podejmowane w tym samym czasie przez tysiące innych osób, a owe tysiące decyzji mają znaczenie przy określaniu skutków jakie niesie ze sobą wybór dokonany przez niego. Jednoczenie niepewność jest praktycznie niemożliwa do wyeliminowania – towarzyszy procesowi decyzyjnemu od zawsze i w przewidywalnej przyszłości nie zostanie nawet znacząco zredukowana. Mimo to każdy podejmuje działania zmierzające do zwiększenia prawdopodobieństwa powodzenia. Być może niepewność ma również cechy zjawiska pozytywnego – umożliwia zmniejszenie determinizmu podejmowanych decyzji, a więc zwiększa ich różnorodność.