Praca u podstaw – praca natury oświatowej nad podniesieniem poziomu życia przede wszystkim chłopów, a także walki z germanizacją i rusyfikacją w okresie zaborów Polski. Jedno z czołowych haseł polskiego pozytywizmu Lalka B.Prusa- praca u podstaw przeniesiona jest na karty książki poprzez ukazanie prezesowej Zasławskiej, która swój majątek i pozycję wykorzystywała w realizacji tego hasła. Pomagała innym nie tylko ofiarą pieniężną na przykład dla domu sierot jak również tworzyła miejsca pracy przy swoich posiadłościach. Główny bohater, Wokulski także interesował się mniej zamożnymi, elegancko określając a mówiąc wprost biednymi, ludźmi, których perspektywy były niepewne. Naprowadził ścieżkę życiową na właściwy tor prostytutki Marianny, Wysockiego, Węgiełka. Nie jest to doraźna zapomoga tylko polegająca na logicznym rozwoju jednostki, który tym samym oznacza użyteczność społeczną. Praktyczne działania to pomoc w wykształceniu a następnie w uzyskaniu pracy, funduje mieszkanie, dokłada się do ślubu. Także, jako właściciel sklepu zatrudnia nowe osoby w tym tolerancyjnie mężczyznę pochodzenia żydowskiego albo nauczycielką, która traci źródło dochodów, podnosi wynagrodzenie. Praca organiczna na ziemiach polskich (1815-1905) to jeden z podstawowych postulatów pozytywizmu, wzywający do podjęcia przez wszystkie warstwy społeczeństwa solidarnego wysiłku na rzecz rozwoju gospodarczego oraz na rzecz umocnienia wewnętrznych więzi między poszczególnymi jego “członami”. Idea pracy organicznej wiązała się z przekonaniem, iż społeczeństwo jest swego rodzaju organizmem, który może funkcjonować sprawnie tylko wtedy, gdy zdrowe i silne są jego poszczególne organy. Lalka B. Prusa- Wokulski, jako kupiec wchodzi do środowiska arystokracji pomimo posiadacza „czerwonych rąk pracownika fizycznego” a także zatrudnia nie patrząc na nic Żyda w sklepie. Zafascynowanie nauką, czyli scjentyzm jest zrealizowane w postaci naukowca, profesora Geista i wynalazcy Ochockiego. Sam Stanisław jest romantykiem, którego jednocześnie zdumiewają odkrycia profesora Geista do tego stopnia, że przebywając w Paryżu przekazuje część majątku na dalsze eksperymenty. 2)Narracja powieści jest nowatorska gdyż Prus wprowadził drugiego narratora- Rzeckiego. Narrator trzecio osobowy jest obiektywny i wszechwiedzącą postacią., któraa jedynie relacjonuje fakty , zna także skryte myśli bohaterów. Narrator pamiętnikarz (Rzecki) ubarwia opisy refleksjami jest źródłem wiedzy o warszawie oraz jej mieszkańcach od początku XIX wieku. Świat przedstawiony jest wzbogacony o indywidualizm i emocjonalność postzrgania. 4) Wokulski reprezentuje cechy bohatera romantycznego oraz pozytywistycznego. Co czyni z niego osobowość pełną sprzeczności. Jako pozytywista bierze udział w narodowowyzwoleńczym zrywie niepodległościowym, jest realistą twardo stąpającym po ziemi, który odniósł sukces finansowy. Ceni wiedzę i posiada gotowość służenia krajowi także jest romantycznym kochankiem, który próbując wkupić się w łaski ukochanej wykupił długi jej ojca oraz kupił kamienice łęckich by ocalić posąg Izabelu. Jednak ponosi on osobistą klęskę zarówno jako romantyk, jak i społecznik. 5)Izabela Łęcka- 25 letnia arystokratka, mieszka z ojcem i daleką krewną. Jest ona egoistką która nie widzi potrzeb innych, interesuje ją tylko jej wygodny świat luksusu do którego nie dociera współczucie cierpienie czy potrzeby użyteczności. Gardzi innymi którzy nie należą do jej sfer. Zdaje sobie sprawę z własnej atrakcyjności, ale nie umie właściwie ocenić ludzi, nie rozumie też własnej sytuacji. Odrzuca własnych zalotników w końcu jedynymi kandydatami do jej ręki zostaną baron i marszałek obaj bogaci. Gdy w zyciu panny Izabeli pojawia się Wokulski nap oczątku go ignoruje Lecz potem docenia korzyści z jego majątku. Przyjmuje jego oświadczyny ale nie docenia go jak człowieka ani tego jaka miłością ją darzy. Ostatecznie Łęcka kompromituje się w oczach Wokulskiego filtrując z swoim kuzynem. Gdy wszyscy rezygnują z starań o jej rękę wstępuje do klasztoru. Z powodu zasad moralnych ponosi klęskę. 6)Konflikt pokoleniowy jest znaczącym wątkiem w Nad Niemnem. Różnice pokoleniowe widać najwyraźniej w postawach Witolda i Benedykta Korczyńskich, syna i ojca. Benedykt należy do pokolenia powstania styczniowego. Traci dwóch braci, zostaje sam na gospodarce. Spisuje się doskonale z tego zadania, jednakże czuje się przegrany. Jest z tego powodu zgorzkniały i konfliktowy. Zajęty pracą i obowiązkami odchodzi od swoich ideałów demokratycznych. Witold jest jego przeciwieństwem. Wierzy w hasła pozytywistyczne, pojednanie z ludem i w pracę dla ludu. Powodem ich konfliktu są różnice w patrzeniu na świat i w ocenie rzeczywistości. Stracone złudzenia ojca jednak nie poradzą sobie z młodzieńczym entuzjazmem syna. Dochodzi do pojednania, bo mimo różnic, obaj chcą tego samego – zgodnego życia w rodzinie, kultywowania tradycji i pielęgnowania uczuć patriotycznych.

W konflikcie jest też Andrzejowa ze swoim synem, Zygmuntem. Oboje nie mogą dojść do porozumienia, bo wyznają inny system wartości. Andrzejowej nie udało się wychować syna w duchu patriotyzmu i przywiązania do rodzinnych tradycji. Jej Zygmunt uosabia kosmopolitę, niewrażliwego na miłość do ziemi i urok krajobrazu nadniemieńskiego, bez szacunku dla bohaterów powstania styczniowego. Jest to mu zupełnie obojętne. Między nimi jest konflikt bez szans na rozwiązanie. 7)Podobieństwa : Obie pochodzą z rodziny arystokracji. Są przyzwyczajone do luksusu Nie interesuje je potrzeby innych. Są wiecznie nieszczęśliwe Różnice: Emilia jest mężatką a Izabela panną Emila może poważyć o kochankach, o których czyta w zagranicznych książkach, Izabela nie może odgonić się od adoratorów. 8) Nad Niemnem Scjentyzm-potrzebe nauki udowadnia m.in. osoba Witolda,ktory jest pozytywna postacią, ma wiele planów na przyszłość- a to dzięki naukom, które pobiera i które Bedzie umiał spożytkować.

Utylitaryzm- hasło ściśle związane z postulatem pracy. Ludzie musza być użyteczni dla kraju, społeczeństwa. Wystarczy popatrzeć na los tych, którzy sa :pasożytami": Emilii,Rozyca, Zygmunta, Kirly. Sa bezużyteczni, niezbyt szczęśliwi, nie widza sensu istnienia. Ziemia jako idea ojczyzny, pojecie zastępujące mit walki zbrojnej, która nie była wówczas możliwa Ziemia polska jest ziemia polska bez względu na zabory i trzeba o te ziemie dbać, w ten sposób ,czynnie czekając na wolność. Taki pogląd głosi Benedykt, Witold, potwierdza go tez tryb życia Bohaterowiczow.
Praca organiczna. Porównanie społeczeństwa do organizmu jest adekwatne w przypadku bohaterów Nad Niemnem. Ogladfamy tu arystokracje, szlachtę ziemiańska, szlachtę zaściankowa- niemal schłopiała. Tylko ta ostatnia wydaje sie być zdrowa, wyższe dotknięte są choroba i wymagają reform. W dodatku sa to warstwy skłócone- trudno wiec , by współdziałały w jednym organizmie. Postulat o :leczenie" - reformy i pojednanie jest w powieści wyraźny. Lalka: Wróc do 1 10). idea “Ku pokrzepieniu serc” jest myślą przewodnią i głównym celem powstania całej trylogii, co autor skrupulatnie podkreślił na końcu ostatniej części: “Pan Wołodyjowski”; Konkretnymi przejawami idei pokrzepienia serc są między innymi: koncepcja bohatera, który mimo popełnionych błędów ma szansę pełnej rehabilitacji i pełnej weryfikacji swojej przeszłości co daje nadzieję, we wszystkich znaczeniach tego słowa; walka ze Szwedami przypomina powstanie ogólnonarodowe jest też to sprawiedliwy sąd nad społeczeństwem - mimo iż są zdrajcy to są jednak jednostki wybitnie patriotyczne; pokazana jest także zmiana nastawienia społecznego po powrocie króla - pokazana jest tu potrzeba posiadania przywódcy tak duchowego jak i ideowego; jest to również ważna postać, jako wzorzec wszelkich cnót, sprawiedliwości; wzorcami osobowymi mogą być także inne postacie: Wołodyjowski oraz strateg Czarniecki; pokazana jest też również jednocząca rola religii; optymistycznie działa także na czytelnika zakończenie: odkupienie win wskazuje, że wartość człowieka należy mierzyć również wg umiejętności to korygowania własnego postępowania; 12) motywy : bieda i chęć odrzucenia ofiary Duni. Ważnym powodem było że Raskolnikow uznawał likwiarkę za osobę szkodliwą społeczeństwu w czym utwierdziła go rozmowa z studenta z oficerem. Uważają że Aldona jest wyzyskiwaczką, zasługującą na śmierć. Lecz prawdziwą teorią mordowania likwiarki jest sprawdzenie teorii bohatera według której „ludzie dzielą się na dwie kategorie: zwykłych i nie zwykłych” 13) modernizm - kierunek literacki, występujący w pierwszej fazie epoki Młodej Polski, w latach 1880-1910, w następstwie zmian, jak te, dotyczące przepływu informacji. Prócz poprawy pracy maszyn drukarskich, które wpłynęły na rozwój czasopiśmiennictwa, w dziennikarstwie zaczęto stosować telefon i telegraf. Neoromantyzm to jeden z terminów na określenie nowatorskich tendencji w literaturze przełomu XIX i XX wieku, używany zamiennie z pojęciem Młoda Polska. Nazwa pojęcia wskazywała na związek młodopolskiej literatury z poezją romantyczną. Neoromantyzm charakteryzował się zafascynowaniem twórczością J. Słowackiego i A. Mickiewicza, traktowaniem poety jako wieszcza wyrastającego ponad społeczeństwo, nawiązaniem do głównych tematów literatury romantycznej. Dekadentyzm (inaczej: choroba wieku) – nurt światopoglądowy i artystyczny, który swój początek miał około 1890 roku. Pojęcie to wywodzi się od francuskiego słowa décadence, oznaczającego “chylenie się ku upadkowi”, “schyłek” (wieku). 14)