Sparta i Ateny to najpotężniejsze poleis greckie. Ich rywalizacja nie toczyła sie tylko o wpływy polityczne, ale również społeczne. Oba państwa miały odmienny ustrój polityczny i społeczny. Zarówno osiągnięcia spartan jak i ateńczyków odegrały istotną rolę w dziejach całej Hellady.

Państwo spartańskie sięga początków 1 tys p.n.e. Wtedy to cztery wsie półwyspu Peloponez: Ksynosoura, Mesoa, Pitana i Limnaj połączyły się tworząc jedno polis - Spartę. Obywatele rozpoczęli ekspansję terytorialną zajmując m.in lakonie i mesenie. Sparta zakończyła budowę swojego władztwa terytorialnego w połowie VI w p.n.e. Stała się wówczas największym polis greckim.

Za twórcę systemu społecznego i ekonomicznego Sparty uważa się likurga. To on wprowadził doskonałe regulacje które zastąpiły wcześniejsze prawa.

Społeczeństwo spartańskie podzielone było na 3 grupy. Uprzywilejowaną elite państwa tworzyli obywatele zwani spartiatami. Byli to potomkowie Dorów (zdobywców), którzy nosili miano równych, jednakowych. Zgodnie z prawami likurga każdemu z nich przysługiwała taka sama działka ziemi. To rozwiązanie miało zapewniać im równość majątkową. Przedstawiciele drugiej grupy społecznej - periojkowie zamieszkiwali odrębne osady. Zajmowali się przede wszystkim handlem i rzemiosłem. Byli to obywatele wolni, ale pozbawieni praw politycznych. Najniżej w hierarchii stali heloci-ludność podbita. To oni uprawiali ziemię zapewniając spartiatom środki niezbędne do życia.

Na czele państwa spartańskiego stało dwóch królów (diarchia). Pochodzili oni z dwóch dynastii Agiadów i Eurypontydów. Królowie posiadali funkcje sądowe, najwyższe godności kapłańskie, w czasie wojen byli dowódcami armi, a po śmierci przysługiwało im prawo do uroczystego pogrzebu. Władzę w polis sprawowali również eforowie (urzędnicy) powoływani na roczną kadencję, którzy kontrolowali życie publiczne oraz reprezentowali interesy diarchii.

W sprawowaniu władzy czynny udział brało również zgromadzenie ludowe-apella. Uczestniczyli w nim wszyscy spartiaci po ukończeniu 20 roku życia. Apella decydowała o wojnie i pokoju, ustanawiała prawa oraz podejmowała najważniejsze decyzje dotyczące państwa.

Z pierwotnej rady królewskiej wykształciła się Geruzja - rada starszych. W jej skład wchodziło 28 gerontów (obywatele powyżej 60 roku życia) oraz dwóch królów. To do nich należała najwyzsza władza sądownicza- jedynie geruzja mogła skazać obywatela na śmierć.

Ustrój polityczny Sparty należy określić jako oligarchię, ponieważ wpływ na na władze mieli tam jedynie przedstawiciele nielicznych rodów tworzących spartiacką elitę.

Spartan łączył przede wszystkim styl życia - diaita. Podlegali mu zarówno bogaci jak i mniej zamożni obywatele. Podstawowy obowiązek stanowiła służba wojskowa. Obywatele mieli byc silni, mężni, zdyscyplinowani i całkowicie oddani ojczyźnie. Aby wykształcić te cechy spartiaci byli poddawani wychowaniu państwowemu, które tworzyło z nich mistrzów sztuki wojennej. Oryginalnym elementem spartańskiego stylu życia była syssita - spożywanie posiłku wraz z innymi obywatelami.

W społeczenstwie spartańskim kobiety cieszyły sie stosunkowo dużą wolnością. Nie musiały wykonywać prac domowych, dbały o formę fizyczną aby rodzic zdrowe i silne dzieci. Mogły posiadac równiez swoje działki ziem.

Zupełnie odmienny typ państwa reprezentowały Ateny. Było to polis powstałe na przełomie X-IX w p.n.e. na terenie attyki. Za jego twórcę uznaje się mitycznego króla Tezeusza.

Ustrój polityczny Aten ewoluował. Zmieniał się od monarchii przez oligarchie i tyranie az po demokracje. Początkowo atenami rządzili królowie. Zmieniło się to w okresie archaicznym, kiedy to władze w państwie przejęli arystokraci. Wyłaniali oni spośród siebie urzędników - archontów. Po zakończeniu rocznej kadencji archonci wchodzili w skład Rady - Areopagu która sprawowała kontrole nad państwem. Ustrój ten nie był jednak pozytywny dla wszystkich mieszkańców - zaczęło narastać niezadowolenie.

Arystokratyczna elita zgodziła się na spisanie praw. Dokonał tego w 621 r p.n.e Drakon. Regulacje te nie rozwiązały jednak ówczesnych problemów.

Dopiero reformy Solona stały się podstawą do zmiany ustroju. M.in. umorzył on długi ateńczykom (tzw. Strząśnięcie długów) oraz podzielił społeczeństwo na 4 grupy w zależności od uzyskiwanego majątku.

Reformy te nie przyniosły oczekiwanych efektów. W Atenach zapanowała tyrania - rządy Pizystrata. Okres jego panowania określany jest mianem “złotych czasów”.

Kolejnym reformatorem był Klejstenes. Stworzył on podział państwa na plemiona czyli fyle. Funkcję areopagu przejęła rada pięciuset, w której skład wchodziło 50 członków każdej z fyli. Reformy Klejstenesa rozpoczęły okres demokracji. Najważniejszą z nich było wprowadzenie sądu skorupkowego. Poprzez wrzucanie skorupek osądzano osobę za winną lub niewinną. Od tego czasu wszyscy obywatele posiadali równe prawa polityczne, które nabywali w wieku 18 lat. W odróżnieniu od Sparty każdy obywatel ateński mógł żyć według własnego upodobania. Wychowanie dzieci stosunki rodzinne oraz zajęcia obywateli były uznawane za sprawy prywatne. Od obywateli oczekiwano wypełniania obowiązków wojskowych, kultu bóstw opiekuńczych oraz godnego postępowania. Oprócz pełnoprawnych obywateli w Atenach mieszkali również metojkowie - cudzoziemcy. Podlegali oni wszelkim powinnościom na równi z obywatelami. Najniższą pozycję w hierarchii społecznej Aten stanowili niewolnicy. Pracowali oni w kopalniach, kamieniołomach, na polach. Ich los zależał całkowicie od właścicieli.

Kobiety Ateńskie w odróżnieniu od spartańskich nie miały żadnych praw politycznych. Ich życie zostało ograniczone do sfery prywatnej. Nie mogły podejmować żadnych działań prawnych bez mężczyzn posiadających nad nimi władze.

Od czasów demokracji najważniejszą instytucja w polis stała sie eklezja-zgromadzenie ludowe. Jego decyzje były podejmowane publicznie. Drugim filarem demokracji była heliaja-sąd ludowy. Rozstrzygał on spory dotyczące spraw majatkowych i umów handlowych, a także oskarżenia wznoszone przeciwko urzędnikom. Heliaje tworzyło 6000 sędziów, w ich skład wchodzili obywatele po ukończeniu 30 roku życia. Nie odpowiadali oni przed nikim.

Największy rozwój demokracji ateńskiej przypada na V w p.n.e kiedy to urząd stratega sprawował Perykles.

Mimo tak wielu różnić ustroje najbardziej znanych polis greckich w czasie trwania pierwszych typów wykształconych w Atenach (monarchia, oligarchia, tyrania) posiadały pewne elementy wspólne. Wynikało to z tego że ustrój społeczny Sparty łączył w sobie elementy monarchii, arystokracji, oligarchii a nawet demokracji. Ateńskie organy władzy takie jak eklezja, areopag, archonci posiadały swoje spartańskie odpowiedniki: geruzja, apella, eforowie. Elementem oligarchii w Sparcie było nadanie praw politycznych tylko spartiatom - potomkom dorów. Społeczeństwo w obu państwach było również hierarchicznie uporządkowane. Każdy obywatel należał do wybranej klasy społecznej.

W Sparcie jednak różnice pomiędzy poszczególnymi klasami społecznymi były znacznie silniejsze niż w Atenach.

Początkowo można było dostrzec pewne elementy wspólne pomiędzy dwoma poleis, jednak w wyniku reform przeprowadzonych w attyce państwa te uległy całkowitemu zróżnicowaniu.