1. Istota zagrożeń i działań asymetrycznych

   Terminy: „asymetria”, „asymetryczność”, „przeciwsymetria”, „działania asy-metryczne”, „podejście asymetryczne”, „opcje asymetryczne”, pojawiają się na łamach wydawnictw wojskowych przede wszystkim w kontekście rozważań nad nowymi zagrożeniami. Sądząc po różnych zastosowaniach tego określenia, przez asymetrię rozumie się między innymi: nieuczciwą walkę, uderzenie w słaby punkt, walkę informacyjną lub cybernetyczną (cyberwojnę), walkę w sferze opinii pu¬blicznej, groźbę lub wykorzystanie broni masowego rażenia. Daje się zatem zauważyć, że istnieją duże rozbieżności interpretacyjne definicji asymetrii w odniesieniu do środowiska bezpieczeństwa. Warto więc poświęcić trochę uwagi kwestiom terminologicznym i interpretacyjnym. Jest rzeczą bezsporną, że asymetryczna koncepcja prowadzenia działań nie jest ani zjawiskiem nowym, ani też rzadko występującym w dziejach rywalizacji państw, w tym również na płaszczyźnie wojskowej. Takie sposoby i formy prowadzenia walki pojawiały się na przykład jako konsekwencja rewolucyjnych zmian w technice wojskowej. Sięgając do historii możemy doszukać się takich sugestyw¬nych przykładów, jak walka Dawida z Goliatem czy użycie przez Hannibala „słoni bojowych”. Zagrożenie asymetryczne stwarza najczęściej strona, która dążąc do konfronta¬cji, nie jest zdolna przeciwstawić się przeciwnikowi w sposób symetryczny, przy użyciu tych samych lub podobnych środków walki. W takiej sytuacji strona opie¬rająca się na strategii działań asymetrycznych stara się tak wybrać pole konfronta¬cji, aby maksymalnie ograniczyć możliwości wykorzystania przez stronę przeciw¬ną jej przeważającego potencjału bojowego. Z działaniami asymetrycznymi mo¬żemy mieć do czynienia także wtedy, kiedy jedna ze stron dokona przełomu tech¬nicznego lub technologicznego, rewolucjonizującego możliwości i zdolność bojo¬wą sił zbrojnych. Przełom taki wystąpił na przykład w wyniku wyprodukowania i użycia broni jądrowej. Jednocześnie należy mieć świadomość, że nowe środki oddziaływania, bazują¬ce zarówno na zjawiskach znanych, ale dotychczas niewykorzystywanych jako narzędzie walki, jak i na zjawiskach nowo poznanych, umożliwiły wyprodukowa¬nie broni porównywalnej do klasycznych środków walki oraz stworzenie zupełnie nowych środków, będących produktem wykorzystywania szczególnie zaawanso¬wanych technik i technologii. Dotychczas nie istnieje jednolita i uznana przez wszystkich definicja zagrożeń asymetrycznych, a większość terminów została sformułowana głównie przez ame¬rykańskich teoretyków wojskowych. Ponadto są podejmowane próby wypracowa¬nia jednoznacznego pojęcia zagrożeń asymetrycznych wśród państw członkow¬skich NATO. Istnieje jednak definicja stanowiąca, że zagrożenia asymetryczne powstają w wyniku usiłowania obejścia lub podważenia źródła siły przeciwnika, poprzez wykorzystanie jego słabych stron i przy użyciu metod różniących się w sposób istotny od standardowych procedur działania sto¬sowanych przez przeciwnika. Asymetria podzielona jest na dwa obszary (sfera materialna i duchowa). Patrz rys. 1.

Rys. 1. Sfery asymetrii współczesnego świata Źródło: opracowanie własne na podstawie K. Rokiciński, Wybrane aspekty zagrożeń asymetrycznych. 2. Istota konfliktów asymetrycznych

Termin „konflikt asymetryczny” pojawił się wedle Krystiana Piątkowskiego w fa-chowej literaturze w USA w latach dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku. Określono nim taki konflikt zbrojny „kiedy państwo i jego siły zbrojne konfrontowane są z prze¬ciwnikiem, którego cele, organizacja, środki walki i metody działania nie mieszczą się w konwencjonalnym pojęciu wojny […] Wojna asymetryczna nie zna pojęcia pola wal¬ki, frontu, odbywa się w rozproszeniu bez zachowania ciągłości geograficznej i chro¬nologicznej”. Przeciwnik państwa w walce zbrojnej unika bezpośredniej konfrontacji na polu walki, posługując się niekonwencjonalnymi metodami w postaci terroryzmu, wojny informatycznej, psychologicznej czy ekonomicznej. W praktyce oznacza to: ataki na infrastrukturę w danym państwie, bądź na jego obywateli z użyciem środków konwencjonalnych (np. klasycznych ładunków wybuchowych) lub niekonwencjonal¬nych (broń ABC); nielegalną i szkodliwą (ekonomicznie, infrastrukturalnie) działal¬ność w cyberprzestrzeni; medialnie nieprzychylne akcje propagandowe, mające wpłynąć na pogorszenie wizerunku danego państwa na płaszczyźnie międzynarodowej; zabu¬rzenie (krótkoterminowe) sytuacji gospodarczej w danym państwie w związku z powyż¬szymi formami aktywności (np. spadku wartości spółek giełdowych). K. Piątkowski zwraca uwagę na pięć istotnych cech wojen asymetrycznych. Jego zdaniem wojny te wyróżniają odmienne od klasycznych cele, organizacja, technika, metody działania oraz zasięg. Zdaniem K. Piątkowskiego podmiot prowadzący wojnę asymetryczną prowadzi ex de- finitione wojnę totalną, mając za cel całość jego terytorium, społeczeństwa i zasobów. Celem działań takiego podmiotu jest maksymalizacja efektów przy minimalizacji kosztów. Emanacją takiego podejścia są zaś np. spektakularne akcje terrorystyczne, mające dalekosiężne skutki psychologiczne. K. Piątkowski wspomina ponadto o skrytości, zmienności i zaskoczeniu jako kluczowych elementach wojny asymetrycznej. Konflikt asymetryczny charakteryzuje się ponadto wysokim stop¬niem intensywności oraz de facto nieograniczonym zasięgiem. T. Szubrycht dodaje do powyższej listy czynników jeszcze jeden w postaci czynnika czasu.
Niezmiernie ważnym pytaniem jest pyta¬nie o sposób zorganizowania przeciwnika biorącego udział w przedsięwzięciu o takim charakterze. Obserwacja działań asymetrycznych w ostatnich kilkunastu latach skła¬niać może do przekonania, że podmioty przedsiębiorące tego typu aktywność to głębo¬ko zakonspirowane grupy, które łączy silna więź ideologiczno-etniczna. Posiadają one sieciową strukturę i zazwyczaj płaską hierarchię. Kilku bądź kilkunastoosobowe grupy osób działające w odniesieniu do wspólnych celów tworzą dość skomplikowaną struk¬turę powiązań, nie mając zazwyczaj wiedzy o pełnym obrazie organizacyjnym. Dzia¬łania tejże struktury finansowane są ze źródeł pochodzących zazwyczaj z kryminalnej działalności. Siatka niezależnych komórek jest trudna do wykrycia i rozbicia. Dzia¬łaniom asymetrycznym podejmowanym przez tak małe grupy osób sprzyjają realia współczesnego zglobalizowanego świata zachodniego, z względnie otwartymi grani¬cami oraz dostępnością infrastruktury komunikacyjnej. Charakterystycznym elemen¬tem modus operandi podmiotów zaangażowanych w aktywność asymetryczną jest niekonwencjonalne wykorzystanie wszelkiego dostępnego instrumentarium (klasycz¬nym przykładem jest samolot pasażerski wykorzystany jako ręcznie sterowana bomba) oraz instrumentalne podejście do reguł i norm społecznych. Jak zauważa Andrzej Bu¬jak zróżnicowanie środków będących w dyspozycji takiego podmiotu jest ogromne. Obok najtańszego uzbrojenia i amunicji w użyciu może znaleźć się broń obezwład¬niająca, środki antymateriałowe, broń psychotroniczna, broń geofizyczna lub broń antysatelitarna o broni nuklearnej już nie wspominając.

Rys. 2. Sfery i cele działania przeciwnika asymetrycznego. Źródło: opracowanie własne na podstawie K. Rokiciński, Wybrane aspekty zagrożeń asymetrycznych.

3. Zagrożenia asymetryczne a współczesne konflikty asymetryczne

Współczesne konflikty asymetryczne niosą ze sobą wiele zagrożeń, w szczególno¬ści dla bezpieczeństwa państw obszaru euroatlantyckiego. Trafnie ich dość zróżnico¬wany charakter oddaje cytowana przez T. Szubrychta definicja francuskiego generała Quesnotta, który stwierdził, że „[…] asymetria to każda forma zagrożenia, na które to zagrożenie struktury (państwowe, koalicyjne, sojusznicze) nie są przygotowane kultu¬rowo, strukturalnie, intelektualnie ani też z punktu widzenia legislacyjnego, admini¬stracyjnego lub regulaminowego, tak aby móc zareagować natychmiast, skutecznie i ostro”. Zagrożenia asymetryczne mają charakter zarówno militarny, jak i niemilitarny. Ich specyfikę warunkuje dość obszerna grupa czynników. Wedle T. Szubrychta obejmują one „myślenie, organizowanie i działanie odmienne od przeciwnika [.] Ich celem jest maksymalizacja własnej przewagi przy jednoczesnym wykorzystaniu słabości prze¬ciwnika dla uzyskania dominacji lub większej swobody operacyjnej”21. Posiadane przez państwa zachodnie uzbrojenie oraz umiejętności żołnierzy nie przystają do no¬wych asymetrycznych wyzwań dla bezpieczeństwa międzynarodowego i wewnętrzne¬go. Trudno jest bowiem walczyć z przeciwnikiem wtopionym w społeczeństwo danego państwa, nie stanowiącym żadnego widocznego zagrożenia aż do czasu samego ataku, atakującego cele niewojskowe, przy użyciu niekonwencjonalnych metod. Koszty wal¬ki z takim przeciwnikiem (materialne, społeczne, propagandowe) są niewspółmiernie wysokie w stosunku do efektów. Z opisywanym powyżej niebezpieczeństwem ściśle związane jest kolejne zagroże¬nie będące immanentną cechą konfliktu asymetrycznego. Zdaniem K. Piątkowskiego jest nim względna łatwość prowadzenia konfliktu asymetrycznego. A to dlatego, iż „sprzymierzeńcami żołnierzy wojny asymetrycznej są Internet i telefonia komórkowa, umożliwiające błyskawiczną komunikację i zapewniające anonimowość”. Udogod¬nienia istniejące w społeczeństwach o kulturze liberalno-demokratycznej (swobody in¬dywidualne, słabe mechanizmy kontroli państwowej) takiej łatwości w pełni sprzyjają. R. Kuźniar zauważa, że „przewidywalne” zagrożenia asymetryczne mogą by do¬tkliwe dla obywateli konkretnego państwa, dla jego infrastruktury, lecz nie mają desta¬bilizującego wpływu na całość systemu państwowego, nie są zagrożeniami dla jego suwerenności, integralności czy niezawisłości. W sensie przedmiotowym współczesne zagrożenia asymetryczne związane są z ist-nieniem terroryzmu międzynarodowego, niekontrolowanym rozprzestrzenianiem broni masowego rażenia i zorganizowaną przestępczością międzynarodową. Wielu badaczy przedmiotu rozszerza tę listę o dodatkowe elementy w postaci chociażby zagrożenia ze strony państw upadłych czy konfliktów regionalnych i wewnętrznych. W dwóch ostat¬nich przypadkach chodzi raczej o tzw. konflikty nieproporcjonalne a nie asymetryczne. Warto zauważyć, że wskazane wyżej zagrożenia asymetryczne są ze sobą ściśle powiązane, pozostając w ścisłych interakcjach, co wzmaga ich dysfunkcjonalny wpływ na poczucie bezpieczeństwa międzynarodowego.

4. Sposoby przeciwdziałania zagrożeniom asymetrycznym - cechy szczególne nowych konfliktów asymetrycznych

Niezmiernie istotną cechą zagrożeń asymetrycznych jest ich niewielka podatność na tradycyjne metody przeciwdziałania. Dotyczy to m.in. strategii tzw. odstraszania oraz groźby użycia bądź użycia przymusu. Wróg asymetryczny jest bowiem wrogiem rozproszonym, w odniesieniu do którego groźba ataku odwetowego nie spełnia swego zadania. Państwa muszą często powstrzymać się przed atakiem odwetowym, oba¬wiając się skutków ubocznych (politycznych, społecznych) zbyt zdecydowanej akcji militarnej.

K. Piątkowski trafnie zauważa, że w odniesieniu do aktualnych i przyszłych konfliktów asymetrycznych jednym z głównych narzędzi, pozostających w gestii współczesnych państw będą mimo wszystko konwencjonalne siły zbrojne. Poszcze¬gólne elementy potencjału wojskowego zmienią jednakże, i to w znaczący sposób, swoją wagę. Większy nacisk położony zostanie na walkę informacyjną i siły specjalne. Precyzyjniej rzecz ujmując, dojdzie do zmian mających związek z pojawieniem się nowych, wyspecjalizowanych jednostek wojskowych używanych do eliminacji za¬grożeń asymetrycznych. K. Piątkowski wspomina w tym przypadku o odchodzeniu od modelu ciężkich związków taktycznych i przechodzeniu do modelu lekkich sił ekspe¬dycyjnych „o elastycznej, modułowej organizacji i mobilnym zapleczu”. Nie można zgodzić się jednakże z powyższym autorem, że to lotnictwo wojskowe będzie tym środkiem, które podlegać będzie najszybszemu rozwojowi w kontekście powyższych działań. W przypadku eliminacji zagrożenia asymetrycznego jego znaczenie wydaje się nikłe, co najmniej drugorzędne. Podobnie nikłe szanse widać w odniesieniu do użycia niektórych innych elementów potencjału wojskowego współczesnych państw, w szczególności potencjału nuklearnego. Broń nuklearna w dobie istnienia zagrożeń asymetrycznych nie spełnia już w sposób właściwy zadania odstraszania potencjalnych agresorów, a jej odwetowe (lub prewencyjne) użycie wydaje się mało prawdopodobne. Celem takich ataków mogłoby być jedynie inne państwo, w sposób świadomy i celowy wspierające np. wybrane organizacje terrorystyczne, poprzez oferowanie im bezpiecz¬nego schronienia i wsparcia logistyczno-militarnego. Największe efekty w redukcji zagrożenia asymetrycznego osiągają niekonwencjo¬nalne siły zbrojne działające w sposób szybki i zdecydowany. W ślad za współczesny¬mi doświadczeniami amerykańskimi w tym względzie poszły już, albo uczynią to w najbliższym czasie inne państwa zachodnie. Zdaniem K. Piątkowskiego obok jedno¬stek o profilu szturmowym (np. Ranger czy Paracommando), jednostek do zadań spe¬cjalnych, oraz antyterrorystycznym (Delta, GROM) pojawiają się jednostki zajmujące się skrytym rozpoznaniem przy wykorzystaniu najnowszych technologii wojskowych. Innym elementem tej ewolucji jest szkolenie żołnierzy oraz służb cywilnych w zakresie radzenia sobie ze skutkami użycia broni niekonwencjonalnych lub środków walki informacyjnej. W sukurs staraniom podmiotów walczących z asymetrycznym przeciwnikiem przy- chodzą nowe technologie. Postęp technologiczny jest w sposób widoczny sprzymierzeń¬cem słabszej strony. Strona silniejsza nie będzie jednak pozbawiona płynących z jego strony udogodnień. K. Piątkowski zauważa je w odniesieniu do rozwoju systemów konstytuujących tzw. cyfrowe pole walki (elektroniczne systemy rozpoznania, łączno¬ści, dowodzenia i zarządzania polem walki). Nowe wyzwania i możliwości działania przyniosąnajnowsze zdobycze techniczne związane choćby z nanotechnologią (mikro¬skopijne czujniki monitorujące teatr działań w czasie rzeczywistym) czy technologią materiałową. Znaczące miejsce zarówno w aspekcie rozpoznania, jak i eliminowania asymetrycznego przeciwnika zajmują dziś zautomatyzowane i zdalnie sterowane środ¬ki walki (np. samoloty bezzałogowe). Trudno jest natomiast w obecnej chwili wska¬zać efektywne miejsce tzw. sztucznej inteligencji w ramach powyższych rozwiązań technologicznych. Zagrożenia asymetryczne są dziś w sposób dość efektywny monitorowa¬ne zarówno przez wyspecjalizowane organy Unii Europejskiej, NATO, jak i OBWE. Niestety pomiędzy antycypacją zagrożeń, a działalnością operacyjną jest głęboka prze¬paść, którą pokonać można tylko dzięki woli ścisłej współpracy w ramach powyższych organizacji międzynarodowych i pomiędzy nimi.

5. Podejście NATO i wybranych państw (CHINY, POLSKA).

   Potencjalnych zagrożeń asymetrycznych, odnoszących się do państw człon¬kowskich NATO, upatruje się w możliwościach pozyskiwania przez kolejne pań¬stwa technik i technologii dotyczących broni masowego rażenia, balistycznych pocisków rakietowych i pocisków manewrujących. Jednocześnie wiedza o dyspo¬nowaniu przez nie taką bronią działa odstraszająco i może osłabiać zaangażowanie sojuszników w wypadku ewentualnych akcji podejmowanych przeciwko agresorowi. Kolejnym elementem jest możliwość niekontrolowanego pozyskiwania nowo¬czesnego uzbrojenia oraz środków wykrywania celów, a także łączności. Ponadto istnieje prawdopodobieństwo wykorzystywania różnych koncepcji walki informa¬cyjnej, skierowanej przeciwko systemom informacyjnym państw Sojuszu, a także przenoszenia sfery konfrontacji i walk na obszar dużych aglomeracji miejskich. Typowe działania asymetryczne, które mogą być podejmowane w okresach zwiększonego napięcia, organizowania ataków terrorystycznych, w wojnach party¬zanckich i w otwartych konfliktach, polegają na: • wprowadzaniu zamieszania lub obezwładnianiu w wybranym czasie kluczo¬wych elementów infrastruktury cywilnej lub wojskowej przeciwnika; • uniemożliwianiu przeciwnikowi rozwinięcia jego wojsk w okresie otwartego konfliktu lub opóźnianiu tego rozwinięcia; • zrywaniu interoperacyjności w celu utrudnienia prowadzenia działań koali¬cyjnych; • osłabianiu skuteczności wojskowej przeciwnika, w tym zwłaszcza przez ograni¬czanie możliwości użycia techniki przed podjęciem działań bojowych i w czasie ich prowadzenia; • zwiększaniu kosztów operacji w wymiarze politycznym przez nadmierne an¬gażowanie zasobów ludzkich i materiałowych; • ograniczaniu tempa prowadzenia operacji; • uniemożliwianiu przeciwnikowi osiągnięcia przewagi informacyjnej i oceny sytuacji bojowej; • osłabianiu poparcia politycznego udzielanego przez sojuszników. • Różnorodność środków asymetrycznych będących w dyspozycji potencjalnego przeciwnika może być bardzo duża, a w przyszłości prawdopodobnie jeszcze się zwiększy. Mogą one obejmować na przykład walkę informacyjną, walkę radio-elektroniczną, broń masowego rażenia, tanie uzbrojenie i amunicję.

Chiny Jednym z pierwszych państw, które poczyniły kroki w kierunku właściwego sprostania wymogom działań asymetrycznych, są Chiny. Nie tylko wyposażają swoje siły zbrojne w nowoczesne systemy uzbrojenia i sprzętu, lecz także dostrze¬gają potencjalne skutki, jakie mogą przynieść takie działania, szczególnie dla po¬wodowania zagrożeń Stanom Zjednoczonym, względnie ich sojuszników. W książce Qiuo Liang oraz Xiangsui Wang Walka nieograniczona (Unrestricted Warfare) wskazano szczegółowo zasady ewentualnego prowadzenia walki ze Stanami Zjed¬noczonymi, przy wykorzystaniu strategii asymetrycznej. Jej istotą ma być to, że nie ustanawia ona ścisłych reguł, upatrując przyszłe pole walki we wszystkich ele¬mentach obszaru występowania czynnika asymetryczności.

Polska Problematyka zagrożeń asymetrycznych również w naszym kraju zaczyna być coraz szerzej podejmowana przez przedstawicieli świata nauk wojskowych. Wska¬zuje się na to, że strategiczny potencjał nuklearny nie na wiele może się przydać do obrony przed potencjalnymi przeciwnikami nienuklearnymi, asymetrycznymi, a zwłaszcza przeciwnikami niebędącymi państwami (np. międzynarodowymi orga¬nizacjami terrorystycznymi). W kontekście dyskusji nad przyszłością NATO wskazuje się natomiast, że paradoksalnie reakcja na ataki terrorystyczne w USA umocniła raison d’etre Sojuszu. Należy przyśpieszyć adaptację paktu tak, aby był on zdolny przeciwdziałać zagrożeniom asymetrycznym. Ponadto efektem coraz większego rozmywania się klasycznych podziałów konfliktów zbrojnych jest zjawisko, które zostało nazwane wojną asymetryczną, przy czym jej podmiotem nie musi być państwo, ale w zasadzie każda zorganizowana grupa ludzi (politycz¬na, religijna, kryminalna, ideologiczna, ekologiczna), którą łączą określone cele.

6. Atak na Word Trade Center jako przykład zagrożenia asymetrycznego

    Bezprecedensowy atak terrorystyczny z 11 września 2001 był typowym działaniem asymetrycznym. Zamachowcom udało się osiągnąć dwa cele. Pierwszym było wywołanie globalnego strachu, drugim wykazanie słabości Stanów Zjednoczonych, jako zinstytucjonalizowanego uczestnika stosunków międzynarodowych. „Imperium nadziei” zostało skompromitowane, a wraz z nim wszystkie regulacje, biurokratyczne procedury          i systemy bezpieczeństwa. Należy przyjąć, że zasadniczym celem elementem działań asymetrycznych nie musi być infrastruktura informatyczna, ale jego skutki mogą rozciągnąć się na sferę bezpieczeństwa informacyjnego kraju, co można było zaobserwować po ataku na WTC. Zamach wykazał, gdzie system informacyjny amerykańskich służb wymaga reformy     i naprawy. Ważnym ogniwem, które wtedy zawiodło był system łączności i informacji opinii publicznej. 
   

Dlatego, jedynym możliwym sposobem obrony, przed działalnością podmiotów niepaństwowych, jest stosowanie przez państwa służb informacyjnych. Do najskuteczniejszych formacji, potrafiących skutecznie przeciwstawiać się asymetrycznym zagrożeniom, należą: siły specjalne, wojskowe i niewojskowe formacje specjalistyczne (np. służba celna, straż pożarna), środki walki informacyjnej (rozpoznanie, analiza i przetwarzanie informacji) oraz harmonijna i skoordynowana współpraca wszystkich struktur państwa. Żeby ustrzec się błędów i uderzeń prewencyjnych, skierowanych przeciw infrastrukturze informacyjnej, państwa muszą wypracować tzw. „dominację informacyjną”. To dzięki niej, państwa będą w stanie uderzać jako pierwsze, wyprzedzając ruchy asymetrycznego przeciwnika. Obecnie „dominacja informacyjna” jest też niezbędna przy przeprowadzaniu akcji militarnych (wytwarzanie szumu informacyjnego, przesyłanie fałszywych komunikatów, niedopuszczanie komunikatów niechcianych). Eksperci zauważają, że skuteczną broń mogą stanowić również wyspecjalizowane jednostki posiadające wysoką mobilność i środki walki, skutecznie eliminujące wyłącznie wybrane cele.

Wnioski

1. Zagrożenie asymetryczne to wykorzystywanie słabego punktu przeciwników celu osiągnięcia przewagi na polu konfrontacji;
2. Pojedyncze państwa nie są w stanie samodzielnie przeciwdziałać zagrożeniom asymetrycznym, co wymaga działania w ramach wielkich koalicji, paktów, organizacji itp.;
3. Problematyka zagrożeń asymetrycznych również w naszym kraju zaczyna być coraz szerzej podejmowana, gdyż zjawisko to jest w dużej mierze rozpowszechnione w skali globalnej. 4. Uważa się, że asymetria niekoniecznie jest spowodowana dysproporcjami w technologicznym rozwoju społeczeństw Zachodu i państw rozwijających się. Za główną jej przyczynę podaje się rozwój kulturowy, różnice cywilizacyjne oraz światopoglądy danych nacji.

Spis literatury:

1. A. Ciupiński, K. Malak, Bezpieczeństwo polityczne i wojskowe, AON, Warszawa2004.
2. P. Gawliczek, J. Pawłowski, Zagrożenia asymetryczne, Warszawa 2003.
3. M. Madej, Zagrożenia asymetryczne bezpieczeństwa państw obszaru transatlantyckiego, Warszawa 2007.
4. K. Rokiciński, Wybrane aspekty zagrożeń asymetrycznych, Gdynia 2005.
5. T. Szubrycht, Analiza podobieństw operacji militarnych innych niż wojna oraz działań pozwalających zminimalizować zagrożenia asymetryczne, „Zeszyty Naukowe Akademii Marynarki Wojennej” 2006.
6. A. Wejkszner, Wojny XXI wieku. Istota współczesnych konfliktów asymetrycznych, Warszawa2008.