Przepisy dotyczące zabezpieczenia majątku przy prowadzonym postępowaniu przygotowawczym w Kodeksie Karno Skarbowym.

Zabezpieczenie majątkowe jest w pewnego rodzaju środkiem prawnym wskazującym na ochronę interesów majątkowych wierzyciela. Jak sama nazwa wskazuje, środek ten ma na celu zabezpieczać i gwarantować wykonanie przez dłużnika określonego świadczenia. W postępowaniu karnym zabezpieczenie służy zapewnieniu wykonania orzeczeń w przedmiocie grzywny oraz orzeczeń o charakterze majątkowym. Tym samym gwarantuje przyszłe zaspokojenie roszczeń majątkowych wynikłych z popełnienia przestępstwa. Jako część szeroko rozumianego procesu karnego, postępowanie dotyczące zabezpieczenia majątkowego nie jest samodzielne, pełni jednak rolę służebną względem postępowania wykonawczego. Celem zabezpieczenia majątkowego nie jest zapewnienie prawidłowego toku postępowania karnego – przygotowawczego i jurysdykcyjnego. Pomimo tak specyficznego ukształtowania, zabezpieczenie pełni istotną rolę w systemie prawa. Zważyć trzeba, że możliwość skutecznego wykonania orzeczenia sądowego jest jednym z fundamentów ochrony porządku prawnego. W perspektywie procesu karnego, efektywność wykonania orzeczeń sądowych pozwala realizować systemowy postulat nieuchronności kary. Zgodnie z przepisami KPK, zabezpieczenie majątkowe jest jednym ze środków przymusu. Zabezpieczenie ingeruje i dotyka bezpośrednio praw przynależnych osobie uprawnionej, względem której ten środek zastosowano. Jest jednym z przejawów dopuszczalnej ingerencji w prawo własności, stanowiąc tym samym odstępstwo od konstytucyjnej zasady ochrony własności. Celem zabezpieczenia jest ochrona majątku osoby uprawnionej przed bezprawnym jego uszczupleniem. Zabezpieczenie pełni rolę gwarancyjną, a nie egzekucyjną, co z kolei powoduje, że nie może zmierzać do zaspokojenia wierzyciela. Ujmując powyższe uwagi w konkluzję należy postulować rozważne stosowanie tego środka przymusu, zwłaszcza z uwzględnieniem zasady proporcjonalności. Należy wykluczyć możliwość zastosowania zabezpieczenia majątkowego w sytuacji, gdy oskarżony żadnego majątku nie posiada, albo też istniejący majątek nie przedstawia wymiernej wartości. Art. 129 k.k.s. ( Zatrzymanie przesyłki) stanowi względem przywołanego w nim art. 218 § 1 k.p.k., nie naruszając przy tym reguł odpowiedniego (art. 113 § 1 k.k.s.) stosowania na gruncie postępowania w sprawach o przestępstwa skarbowe i wykroczenia skarbowe przepisów art. 218 § 2 i 3 k.p.k. Z przyjmującym formę niezaskarżalnego postanowienia żądaniem, o którym mowa w art. 129 k.k.s., może wystąpić każdy organ postępowania przygotowawczego, a zatem również organ niefinansowy (ten ostatni tylko w oparciu o przywołaną podstawę). Wskazanie jednocześnie, że chodzi tu o “organ postępowania przygotowawczego” oraz podkreślenie, że decyzja w tym przedmiocie wymaga “zatwierdzenia przez prokuratora” przesądza o tym, że nie chodzi tu o decyzję prokuratora. Do niego bowiem znajduje zastosowanie uregulowanie z art. 218 § 1 k.p.k. w zw. z art. 113 § 1 k.k.s., co dodatkowo należy uzupełnić tym, że w sytuacji, w której finansowy organ postępowania przygotowawczego prowadzi dochodzenie w sprawie o przestępstwo lub wykroczenie skarbowe, w wypadku której jest władny do wniesienia i popierania przed sądem aktu oskarżenia, uprawnienie to przysługuje mu nie na podstawie art. 129 k.k.s. (znajdującego wobec niego zastosowanie, gdy prowadzi postępowanie przygotowawcze nadzorowane przez prokuratora, także na podstawie art. 122 § 3 k.k.s.), lecz na podstawie art. 218 § 1 k.p.k. w zw. z art. 122 § 1 pkt 1 k.k.s. Postanowienie powinno dokładnie specyfikować przedmiot podlegający wydaniu. Nie ma przy tym podstaw prawnych do uznania, że żądanie wydania każdej przesyłki wymaga odrębnego postanowienia. Z poczynionych już uwag wynika przy tym, że może być ono wydane wyłącznie w toku postępowania, a zatem nie w ramach wyprzedzających go czynności sprawdzających czy tym bardziej operacyjnych. Z uwagi zaś na wymóg wydania postanowienia w tej kwestii rzadkością będzie jego wydanie w tak szczątkowo występującym w postępowaniu w sprawach o przestępstwa skarbowe i wykroczenia skarbowe - dochodzeniu w niezbędnym zakresie. Językowo przepis art. 129 k.k.s. nie pozostawia złudzeń co do tego, że nie chodzi w nim o wydanie przesyłki organowi postępowania przygotowawczego, lecz o jej zatrzymanie do czasu wydania postanowienia prokuratora zatwierdzającego tę czynność albo do bezskutecznego upływu terminu do wydania takiego orzeczenia. Następstwem wyjątkowości zatrzymania przesyłki jest określenie czasu jego stosowania na maksymalnie 7 dni, o ile oczywiście nie dojdzie w tym czasie do prokuratorskiego zatwierdzenia zatrzymania, następującego w formie zaskarżalnego (art. 236 k.p.k. w zw. z art. 113 § 1 k.k.s.) postanowienia. W razie odmowy jego wydania, a zatem w sytuacji bezskutecznego upływu terminu z art. 129 in fine k.k.s., przesyłka musi zostać niezwłocznie zwolniona spod zatrzymania, a więc doręczona adresatowi lub jednemu z podmiotów z art. 218 § 1 k.p.k., by dopełnił obciążający go obowiązek doręczenia. Jako że przepis art. 129 nie reguluje kwestii otwarcia lub zarządzenia otwarcia zatrzymanej przesyłki, należy zgodzić się z zapatrywaniami doktryny, że znajduje tutaj zastosowanie art. 218 § 1 zdanie drugie k.p.k. (w zw. z art. 113 § 1 k.k.s.), co oznacza, że w stadium przygotowawczym decyzję tę może podjąć wyłącznie prokurator Czynność ta bezwzględnie wymaga sporządzenia protokołu (art. 143 § 1 pkt 7 k.p.k. w zw. z art. 113 § 1 k.k.s.). Art. 130 k.k.s. stanowi uzupełnienie przepisu art. 231 k.p.k. ale niekonsekwentnie, bo jednocześnie wskazując, iż przepis art. 130 k.k.s. nie uchyla możliwości oddania rzeczy osobie godnej zaufania ani nie uchyla uregulowania z art. 231 § 2 k.p.k. Innymi słowy, w postępowaniu w sprawach o przestępstwa skarbowe i wykroczenia skarbowe przedmiot, co do którego powstaje wątpliwość, komu należy go wydać, oprócz złożenia do depozytu sądowego albo oddania osobie godnej zaufania (art. 231 § 1 k.p.k. w zw. z art. 113 § 1 k.k.s.) można także złożyć do depozytu we właściwym miejscowo finansowym organie postępowania przygotowawczego. Decyzję w tym ostatnim zakresie podejmuje prokurator (art. 231 § 1 k.p.k. w zw. z art. 113 § 1 k.k.s.), a w sytuacji, w której dochodzenie w sprawie o przestępstwo lub wykroczenie skarbowe prowadzi finansowy organ postępowania przygotowawczego i jest on władny do wniesienia i popierania przed sądem aktu oskarżenia, decyzja ta należy do niego (art. 231 § 1 k.p.k. w zw. z art. 122 § 1 pkt 1 k.k.s.). Przepis dotyczy sytuacji, w której istnieją podstawy do zwrócenia przedmiotu, niezależnie od tego, z jakiego powodu. Art. 130 – złożenie do depozytu- znajduje zastosowanie wyłącznie na etapie postępowania przygotowawczego - w stadium sądowym złożenie przedmiotów do depozytu następuje na podstawie art. 231 § 1 k.p.k. w zw. z art. 113 § 1 k.k.s. Postanowienie wydane na podstawie art. 130 k.k.s. podlega zaskarżeniu na warunkach z art. 236 k.p.k. w zw. z art. 113 § 1 k.k.s. - uchwała SN z dnia 20 maja 1992 r., I KZP 9/92, OSNKW 1992, nr 7-8, poz. 52 z aprobującą glosą S. Zimocha, OSP 1993, z. 9, s. 392. Art.131 k.k.s. stanowi uzupełnienie art. 291 k.p.k. – zabezpieczenie na mieniu - biegnące w kierunku poszerzenia katalogu środków reakcji karnej, które mogą być przedmiotem zabezpieczenia majątkowego, o ściągnięcie równowartości pieniężnej przedmiotów podlegających przepadkowi, przepadek osiągniętej korzyści majątkowej i ściągnięcie jej równowartości oraz o uiszczenie uszczuplonej należności publicznoprawnej. W tym ostatnim zakresie, na płaszczyźnie nazw, chodzi przy tym o należność publicznoprawną uszczuploną w związku z popełnieniem przestępstwa lub wykroczenia skarbowego. W odróżnieniu od kodeksu postępowania karnego (art. 291 § 1 in fine k.p.k.) kodeks karny skarbowy rozszerza zakres podmiotowy zabezpieczenia majątkowego na stronę bierną w postępowaniu w sprawach o przestępstwa skarbowe, czyli podmiot pociągnięty do odpowiedzialności posiłkowej (art. 131 § 3 k.k.s.). Z uwagi na istotę odpowiedzialności posiłkowej dotyczy ono przy tym wyłącznie zabezpieczenia zapłaty kary grzywny i środka karnego ściągnięcia równowartości pieniężnej przepadku przedmiotów. Jasne jest jednak, że przedmiotem zabezpieczenia majątkowego może być mienie, w odniesieniu do którego oskarżonemu (podmiotowi pociągniętemu do odpowiedzialności posiłkowej) przysługuje prawo własności ułamkowo albo łącznie z innymi osobami z zastrzeżeniem, że konieczne jest wtedy wykazanie, że zabezpieczenie nie jest możliwe na jego odrębnym majątku. Skoro kodeks powiada o “podmiocie pociągniętym do odpowiedzialności posiłkowej” a nie o “odpowiedzialnym posiłkowo”, którym podmiot ten staje się dopiero w razie obciążenia go w wyroku tym rodzajem odpowiedzialności, to trafna jest uwaga, że momentem początkowym sięgnięcia względem niego po zabezpieczenie majątkowe jest wydanie postanowienia określonego w art. 124 § 1 k.k.s. Z uwagi na to, że zabezpieczenie majątkowe może być ustanowione na mieniu podejrzanego lub podmiotu ociągniętego do odpowiedzialności posiłkowej, niedopuszczalne jest ustanowienie go na mieniu osoby podejrzanej lub - co gorsza - podmiotu, który do takiej odpowiedzialności dopiero miałby być pociągnięty. Nie ma zaś przeszkód, aby w ramach jednego postępowania jednocześnie zastosować zabezpieczenie w stosunku do oskarżonego (podejrzanego) i podmiotu pociągniętego do wskazanej odpowiedzialności. W przypadku zabezpieczenia grożącego środka karnego przepadku korzyści majątkowej i ściągnięcia jej równowartości pieniężnej oraz przepadku przedmiotów i ściągnięcia ich równowartości pieniężnej stosuje się odpowiednio przepis art. 292 § 2 k.p.k. Oznacza to, że następuje ono przez zajęcie ruchomości, wierzytelności i innych praw majątkowych oraz przez ustanowienie zakazu zbywania i obciążania nieruchomości. W miarę potrzeby może być także ustanowiony zarząd nieruchomości lub przedsiębiorstwa oskarżonego. Decyzję o zastosowaniu zabezpieczenia majątkowego podejmuje w stadium przygotowawczym prokurator (art. 293 § 1 k.p.k. w zw. z art. 113 § 1 oraz art. 122 § 2 k.k.s.), zaś w stadium jurysdykcyjnym sąd (art. 293 § 1 k.p.k. w zw. z art. 113 § 1 k.k.s.). Na każde postanowienie w przedmiocie wskazanego środka przymusu, a zatem nie tylko na postanowienie o jego ustanowieniu, przysługuje zażalenie. W wypadku decyzji sądu wnosi się je na zasadach ogólnych. W wypadku zaś decyzji prokuratora zażalenie przysługuje do sądu rejonowego, w okręgu którego prowadzi się postępowanie (art. 293 § 2 k.p.k. w zw. z art. 113 § 1 k.k.s.). W tym ostatnim wypadku w praktyce nie jest jednak wykluczona sytuacja, w której zażalenie na postanowienie prokuratora o zabezpieczeniu majątkowym trafi do rozpoznania do sądu już na etapie postępowania jurysdykcyjnego. W stadium przygotowawczym bowiem nie zachodzi żadna trudność w ustaleniu sądu rejonowego, w którego okręgu prowadzi się postępowanie jako organu właściwego dla rozpoznania zażalenia na prokuratorskie postanowienie o zabezpieczeniu majątkowym. Już jednak w postępowaniu sądowym rzecz wyglądać może inaczej. Otóż bowiem generalnie właściwy rzeczowo do rozpoznania sprawy może być sąd rejonowy bądź sąd okręgowy. Właściwość ta może mieć zresztą charakter ruchomy. Przeszkodą w zastosowaniu zabezpieczenia majątkowego na mieniu oskarżonego (podejrzanego) nie jest zgłoszenie interwencji do przedmiotów nim objętych. Konieczne jednak staje się zawiadomienie o tym interwenienta (art. 127 § 3 k.k.s.), co znajduje swoje uzasadnienie w tym, że skoro przysługuje mu uprawienie do dokonywania czynności, które bezpośrednio wiążą się z dochodzonym roszczeniem i mają służyć ochronie jego interesu w procesie, to wśród nich niewątpliwie mieści się prawo do zaskarżenia postanowienia o zastosowaniu zabezpieczenia majątkowego (art. 293 § 2 k.p.k. w zw. z art. 113 § 1 k.k.s. - na pozostałe postanowienia w przedmiocie zabezpieczenia interwenient będzie mógł wnieść zażalenie pod warunkiem wykazania gravamen, co nie zawsze przecież musi mieć miejsce. Od strony redakcyjnej przepis art. 131 § 1 k.k.s. wymaga zmiany zapewniającej urealnienie jego stosowania. Wynika to stąd, że jego brzmienie z nieustalonych powodów pomija możliwość zabezpieczenia przepadku korzyści majątkowej lub ściągnięcia równowartości pieniężnej przepadku korzyści majątkowej. Art. 132 k.k.s. stanowi względem art. 294 k.p.k. – Upadek zabezpieczenia, odmiennie przy tym regulując upadek zabezpieczenia przepadku przedmiotów lub ściągnięcie ich równowartości pieniężnej, środka karnego przepadku korzyści majątkowej lub ściągnięcia jej równowartości pieniężnej, a odmiennie upadek zabezpieczenia należności publicznoprawnej, co wiąże się z odmienną naturą tych przedmiotów zabezpieczenia. Wszak w tym ostatnim wypadku nienałożenie obowiązku jej uiszczenia w postępowaniu w sprawie o przestępstwa i wykroczenia skarbowe nie niweluje obowiązku jej zapłaty (art. 15 § 1 k.k.s.). Dlatego w razie wszczęcia (z zachowaniem terminu z art. 132 zdanie drugie k.k.s.) egzekucji dla ściągnięcia należności publicznoprawnej, zabezpieczenie pozostaje w mocy, o ile sąd nie postanowi inaczej. Powiązanie upadku zabezpieczenia majątkowego przepadku przedmiotów lub ściągnięcia ich równowartości pieniężnej, środka karnego przepadku korzyści majątkowej lub ściągnięcia jej równowartości pieniężnej z brakiem ich prawomocnego orzeczenia oznacza każdą sytuację, w której nie zostały one orzeczone (np. wyrok skazujący nierozstrzygający w tym przedmiocie) i w której nie mogły zostać orzeczone (np. wyrok uniewinniający, ale również wyrok/postanowienie o umorzeniu postępowania). Upadek zabezpieczenia majątkowego następuje ipso iure, a zatem nie wymaga żadnej decyzji procesowej. Wyjątkiem jest sytuacja nieprzewidziana wprost w komentowanym przepisie, a mianowicie uchylenie postanowienia o zastosowaniu tego środka przymusu. Słusznie jednak podkreśla się w doktrynie, że pomimo upadku zabezpieczenia na przedstawione sposoby właściwy organ procesowy jest obowiązany do przywrócenia stanu sprzed jego dokonania. Art. 132a k.k.s. określa podstawę do dokonania tymczasowego zajęcia mienia ruchomego osoby podejrzanej (a minori ad maius także podejrzanego), jeżeli zachodzi obawa jego usunięcia. Instytucja ta w praktyce nierzadko stanowi swoiste przedpole zabezpieczenia majątkowego, choć oczywiście to ostatnie może nastąpić też bez jej dokonania. Dzieje się tak, ponieważ tymczasowe zajęcie dotyczy wyłącznie mienia ruchomego i to w sytuacji, w której zachodzi obawa jego usunięcia. Tymczasowe zajęcie jest możliwe tylko przy zabezpieczeniu, o którym mowa w art. 131 k.k.s. Oznacza to, że dla zabezpieczenia kary grzywny jego podstawę stanowi w tym wypadku art. 295 k.p.k. w zw. z art. 113 § 1 k.k.s. Organem uprawnionym do dokonania tymczasowego zajęcia jest Policja, co oznacza, że w postępowaniu w sprawach o przestępstwa (wykroczenia) skarbowe uprawnienie to przysługuje także innym organom postępowania przygotowawczego (art. 312 i 663 k.p.k. oraz art. 150 § 1 k.k.s.; zob. też uwagi poczynione na gruncie tego ostatniego uregulowania). Wykonanie tymczasowego zajęcia w postępowaniu w sprawach o przestępstwa skarbowe i wykroczenia skarbowe następuje zawsze na podstawie stosowanych odpowiednio art. 217-235 k.p.k. (art. 295 § 2 k.p.k. w zw. z art. 113 § 1 k.k.s.). Wobec braku w tym zakresie odpowiednika art. 131 § 3 k.k.s. tymczasowemu zajęciu nie podlega mienie podmiotu pociągniętego do odpowiedzialności posiłkowej, nie mówiąc rzecz jasna o takim, który do tej odpowiedzialności dopiero mógłby być pociągnięty. Spod jego zakresu wykluczone są również przedmioty niepodlegające egzekucji (art. 295 § 3 k.p.k. w zw. z art. 113 § 1 k.k.s.). Tymczasowe zajęcie stanowi czynność faktyczną podlegającą zaskarżeniu zażaleniem na zasadach z art. 302 § 2 k.p.k. w zw. z art. 113 § 1 k.k.s. Upada ono więc w razie uwzględnienia zażalenia, a także w sytuacji, gdy w ciągu 7 dni od daty jego dokonania nie zostanie wydane postanowienie o zabezpieczeniu majątkowym (art. 295 § 4 k.p.k. w zw. z art. 113 § 1 k.k.s.). Art. 155 § - Wniesienie oskarżenia stanowi odpowiednik regulacji z art. 331 k.p.k. Ta oczywista w sumie uwaga od razu powoduje komplikacje interpretacyjne, osadzone w kontekście formy prowadzenia postępowania przygotowawczego w sprawach o przestępstwa skarbowe. Chodzi o to, że ustawodawca, idąc w dobrym kierunku, postanowił autonomicznie uregulować między innymi inne niż omówione nałożenie kary grzywny w drodze mandatu karnego (zob. nb 2 do art. 136 § 1 k.k.s.), formy zakończenia stadium przygotowawczego. Dlatego, wzorem art. 331 k.p.k., osobno ukształtował kompetencje finansowego organu postępowania przygotowawczego do sporządzenia aktu oskarżenia, wniesienia go do właściwego sądu i popierania przed nim (albo do umorzenia, zawieszenia lub uzupełnienia dochodzenia) (art. 155 § 1 k.k.s.), a osobno nałożył na niego obowiązek sporządzenia w prowadzonym przez siebie śledztwie aktu oskarżenia i przesłania go wraz z aktami sprawy i ewentualnie dowodami rzeczowymi prokuratorowi, kształtując przy tym wyłączne uprawnienie prokuratora do zatwierdzenia i wniesienia takiej skargi karnej do sądu (art. 155 § 2 k.k.s.). Od razu należy wskazać, że bezpośrednią przyczyną wyodrębnienia w art. 155 k.k.s. dwóch jednostek redakcyjnych było odniesienie zawartych w nich relacji do różnych form prowadzenia postępowania przygotowawczego. Paragraf 1 dotyczy dochodzenia, o czym przesądza po pierwsze użycie terminu “dochodzenie” już in principio (verba legis: “w ciągu 14 dni od daty zamknięcia dochodzenia”), a także w dalszej części tego przepisu (verba legis: “albo wydaje postanowienie o (…) uzupełnieniu dochodzenia”). Po drugie, konstatacja ta wynika jednoznacznie z zastosowania reguł rządzących wykładnią językową oraz systemową w procesie interpretacji przepisu art. 155 § 2 k.k.s. Nie dość bowiem, że jest w nim mowa o śledztwie (verba legis: “w ciągu 14 dni od zakończenia śledztwa”), to na dodatek dotyczy on wyłącznie sytuacji, w której postępowanie przygotowawcze prowadzone jest w sprawie o przestępstwa skarbowe podlegające rozpoznaniu w postępowaniu zwyczajnym. Tymczasem kodeks karny skarbowy przejął model wyznaczony przez kodeks postępowania karnego w brzmieniu nadanym mu nowelą styczniową, zakładając, że forma postępowania przygotowawczego w zasadzie determinuje tryb postępowania sądowego, co oznacza, iż jeżeli to pierwsze prowadzone było jako dochodzenie, stadium jurysdykcyjne prowadzone może być w nieobligatoryjnym trybie uproszczonym, natomiast jeżeli było ono prowadzone jako śledztwo, stadium jurysdykcyjne prowadzone jest w trybie zwyczajnym. Przenosząc to rozwiązanie na grunt postępowania w sprawach o przestępstwa skarbowe i wykroczenia skarbowe, ustawodawca przewidział, że w tym drugim stadium przygotowawcze - jak podkreślono - ma zawsze formę dochodzenia, a w konsekwencji postępowanie sądowe nie jest prowadzone w trybie zwyczajnym (arg. ex art. 117 § 1 i art. 161a k.k.s.). Z kolei w wypadku postępowania przygotowawczego w sprawach o przestępstwa skarbowe ma ono formę dochodzenia lub formę śledztwa, co powoduje, że stadium jurysdykcyjne prowadzone jest odpowiednio albo w trybie albo bezwzględnie w trybie zwykłym. Dla tzw. oczyszczenia przedpola przed dalszymi rozważaniami godzi się wskazać, że art. 155 k.k.s. w zasadzie nie dotyczy postępowania w sprawach o wykroczenia skarbowe. Gdy chodzi o jego § 2, wynika to wprost z jego brzmienia. Jak bowiem wskazano, poświęcono go między innymi zakończeniu postępowania przygotowawczego w formie śledztwa, która jest wyłączona w sprawach o wykroczenia skarbowe (art. 113 § 3 pkt 2 k.k.s. w zw. z art. 325c k.p.k. i art. 152 zdanie pierwsze k.k.s.). Z kolei § 1 art. 155 k.k.s. dotyczy wyłącznie postępowania w sprawach o przestępstwa skarbowe, bowiem przyjęcie odmiennego punktu widzenia prowadziłoby do nieodpartej konstatacji o zbędności przepisu art. 121 § 2 k.k.s., wyposażającego - jak podkreślono - określone w nim finansowe i niefinansowe organy postępowania przygotowawczego w uprawnienie do sporządzenia aktu oskarżenia, wniesienia go do sądu i popierania przed nim, a także do występowania w toku całego postępowania, nie wyłączając czynności po uprawomocnieniu się orzeczenia. Zresztą wykładnia językowa przepisu art. 155 § 1 k.k.s. wskazuje wprost, że jego adresatami są wyłącznie finansowe organy postępowania przygotowawczego, gdy tymczasem, co wynika już z poprzedniego zdania, w sprawach o wykroczenia skarbowe akt oskarżenia do sądu wnieść mogą również niefinansowe organy postępowania przygotowawczego. Osobnego zaakcentowania wymaga, że jakkolwiek przepis art. 155 § 2 k.k.s. powiada o “sprawie o przestępstwo skarbowe podlegające rozpoznaniu w trybie zwyczajnym”, to jednak pominięcie w nim sformułowania o “sprawie o wykroczenie skarbowe podlegające rozpoznaniu w trybie zwyczajnym” wynika wyłącznie z przyjętego przez ustawodawcę założenia, iż stadium przygotowawcze w sprawach o wykroczenia skarbowe bezwzględnie przyjmuje formę dochodzenia. Inaczej mówiąc, dla zastosowania przywołanej regulacji z art. 155 § 2 k.k.s. rzeczywiście kluczowa jest forma (prawidłowo) prowadzonego postępowania przygotowawczego, a nie to, jakiego rodzaju czyn zarzucono w jego toku podejrzanemu. Uwaga ta jest niezmiernie istotna, ponieważ - wbrew nakreślonej idei ustawodawcy - mimo wszystko można sobie wyobrazić co najmniej dwie sytuacje, w których postępowanie przygotowawcze w sprawie o wykroczenie skarbowe będzie prowadzone w formie śledztwa (a w konsekwencji stadium sądowe będzie musiało się toczyć w trybie zwyczajnym). Pierwsza dotyczy zdarzenia, w którym dany czyn - stanowiący w istocie wykroczenie skarbowe - został wadliwie zakwalifikowany jako przestępstwo skarbowe, zaś z któregoś z powodów z art. 151a k.k.s. stadium przygotowawcze w jego wypadku prowadzono w formie śledztwa. Druga zaś sytuacja, zdecydowanie bardziej prawdopodobna praktycznie, dotyczy zdarzenia, w którym podejrzanemu zarzucono popełnienie - pozostających w zbiegu realnym - przestępstwa skarbowego w postaci warunkującej wszczęcie śledztwa (a zatem popełnionego np. w okolicznościach z art. 37 k.k.s.) i wykroczenia skarbowego, względnie w której postępowanie przygotowawcze toczy się w tzw. konfiguracji wieloosobowej podmiotowo lub przedmiotowo wymagającej wszczęcia śledztwa, natomiast jednemu ze sprawców, którego czyn pozostaje w ścisłym związku z czynami pozostałych, zarzucono popełnienie wyłącznie wykroczenia skarbowego. Trudno bowiem zakładać, aby w takich wypadkach jakiekolwiek (zwłaszcza normatywne) uzasadnienie znalazło wyłączanie sprawy o jeden czyn sprawcy (przy zbiegu realnym) lub też sprawy konkretnego sprawcy (przy konfiguracji wieloosobowej), realizowane tylko po to, aby postępowanie przygotowawcze w sprawie o wykroczenie skarbowe miało formę dochodzenia, skądinąd wątpliwą także z tego powodu, że przecież owo wyłączenie następowałoby ze śledztwa. W każdej zatem z tych dwóch sytuacji przepis art. 155 § 2 k.k.s. znajdzie swoje zastosowanie.Sytuacja procesowa uregulowana przepisem art. 155 § 2 k.k.s. zdaje się nie generować szczególnych wątpliwości. Do takiego wniosku niewątpliwie prowadzi przy tym analiza dotychczasowej działalności praktyki wymiaru sprawiedliwości na gruncie tożsamego rozwiązania przewidzianego w kodeksie karnym skarbowym w brzmieniu sprzed nowelizacji z dnia 28 lipca 2005 r. Inaczej rzecz się ma, jeżeli chodzi o uregulowanie z art. 155 § 1 k.k.s. W jego wypadku bowiem nie jest wystarczające odwołanie się wyłącznie do treści tego przepisu, lecz należy go osadzić w szerszym kontekście normatywnym, wyznaczonym przez przepisy art. 122 k.k.s. Te ostatnie natomiast nadal budzą szczególne problemy interpretacyjne. Dzieje się tak ze względu na utrzymanie konstrukcji art. 122 k.k.s., która w dalszym ciągu - metodą odsyłaczową - wskazuje na określone kompetencje finansowych organów postępowania przygotowawczego oraz organów względem nich nadrzędnych, właściwe w powszechnym procesie karnym dla prokuratora i prokuratora nadrzędnego. Takie odesłanie, jakkolwiek niewątpliwie zmniejsza objętość kodeksu karnego skarbowego, powodując brak konieczności powtarzania w nim uregulowań zawartych w kodeksie postępowania karnego, niesie jednak ze sobą poważną obawę nieczytelności i zawiłości tekstu prawnego. Wyłania się ona dodatkowo stąd, że przecież powołane w art. 122 § 1 pkt 1, 2 i 3 k.k.s. właściwe przepisy kodeksu postępowania karnego stosuje się jedynie odpowiednio (art. 113 § 1 k.k.s.). W literaturze prawa karnego, a prawa karnego skarbowego w szczególności, poświęcono nieco uwagi zagadnieniu odpowiedniego stosowania przepisów. Generalnie stosowanie przepisów na podstawie tej formuły można sprowadzić do trzech grup przypadków:

1. stosowanie wprost - gdzie przepisy kodeksu postępowania karnego są recypowane bez żadnej zmiany,
2. stosowanie zmodyfikowane, gdzie przepisy kodeksu postępowania karnego są recypowane z pewnymi zmianami,
3. niestosowanie, gdzie przepisy kodeksu postępowania karnego nie mogą być stosowane wobec ich bezprzedmiotowości albo sprzeczności (Z. Siwik, omawiając stosowanie zmodyfikowane wyróżnia sześć rodzajów przypadków: zmiana prosta - podstawienie jednego pojęcia w miejsce drugiego, zmiana polegająca na zmianie przepisów, zmiana z pewną ogólną wskazówką ustawodawcy, zmiana części przepisu z uwagi na odrębność ustawy karnej skarbowej - obecnie kodeksu karnego skarbowego, zmiana części przepisu z uwagi na dyrektywę jednolitości systemowej, zmiana z uprzednim wyjaśnieniem, czy i jaki przepis obowiązuje. Funkcją przepisów art. 122 k.k.s. jest określenie konkretnych kompetencji finansowych organów postępowania przygotowawczego i organów względem nich nadrzędnych, które w postępowaniu powszechnym przysługują prokuratorowi oraz prokuratorowi nadrzędnemu, to jednak ich ustalenie metodą odsyłaczową siłą rzeczy powoduje konieczność stwierdzenia, czy dany przepis kodeksu postępowania karnego, do którego to odesłanie jest dokonane, rzeczywiście znajduje zastosowanie w postępowaniu w sprawach o przestępstwa skarbowe i wykroczenia skarbowe, prowadzonym w formie dochodzenia. Jak będzie bowiem można zauważyć, nie zawsze jest to oczywiste. Właściwy sposób odczytania przepisów art. 122 k.k.s. wymaga w pierwszej kolejności ustalenia zakresu ich zastosowania. W tym celu wskazać trzeba, że dotyczą one wyłącznie spraw, w których finansowy organ postępowania przygotowawczego jest uprawniony do prowadzenia takiego postępowania, a następnie do wniesienia i popierania aktu oskarżenia przed sądem. W świetle przeprowadzonych już uwag staje się jasne, że dotyczą one, po pierwsze, wyłącznie finansowych organów postępowania przygotowawczego i organów względem nich nadrzędnych (art. 122 § 1 pkt 2 k.k.s.) oraz wyłącznie jednej formy stadium przygotowawczego, to jest dochodzenia. Jedynie wówczas finansowy organ postępowania przygotowawczego jest bowiem uprawniony nie tylko do jego prowadzenia, ale i do wniesienia i popierania aktu oskarżenia przed sądem, niezależnie od tego, czy postępowanie to dotyczy sprawcy wykroczenia skarbowego (art. 121 § 2 k.k.s.), czy też sprawcy przestępstwa skarbowego (art. 155 § 1 k.k.s.). Intencje takiej konstrukcji są jasne, bowiem zarówno wtedy, gdy dochodzenie prowadzone jest przez niefinansowy organ postępowania przygotowawczego (art. 53 § 39a k.k.s.), jak i wtedy, gdy stadium przygotowawcze ma formę śledztwa (art. 326 k.p.k. w zw. z art. 113 § 1 k.k.s.), nadzór nad nim prowadzi prokurator, co czyni bezzasadnym wyposażanie innych organów w określone, przynależne mu kompetencje. Problem pojawia się, gdy dostrzeże się zawarte w art. 122 § 1 pkt 1 k.k.s. odesłanie do art. 331 § 1 k.p.k., nakazującego rozumieć użyte w tym ostatnim przepisie wyrażenie “prokurator” jako “finansowy organ postępowania przygotowawczego”. Przy zastosowaniu wykładni językowej skutkuje to bowiem koniecznością uznania, że w sytuacji, w której akt oskarżenia sporządziła Policja, finansowy organ postępowania przygotowawczego byłby wyposażony w kompetencje do jego zatwierdzenia lub wydania postanowienia o umorzeniu, zawieszeniu albo uzupełnieniu dochodzenia. Konstrukcja ta miałaby zastosowanie wyłącznie w postępowaniu w sprawach o przestępstwa skarbowe, ponieważ w postępowaniu w sprawach o wykroczenia skarbowe Policja, na mocy przepisu szczególnego (art. 121 § 2 k.k.s.), sama jest uprawniona do sporządzenia, wniesienia i popierania przed sądem aktu oskarżenia. W niczym nie zmienia to jednak konstatacji o braku aksjologicznego uzasadnienia dla przedstawionego na wstępie rozwiązania. Jakkolwiek bowiem systemowo kodeks karny skarbowy zakłada - swoją drogą zupełnie naturalny - prymat organów finansowych nad organami niefinansowymi, to jednak trudno uznać, aby sięgał on tak daleko, by pozbawiać prokuratora całości uprawnień nadzorczych względem Policji, realizowanych w toku dochodzenia w sprawach o przestępstwa skarbowe. Jak podkreślono, w toku całego takiego postępowania to prokurator pełni ten nadzór, co oznacza, że finansowe organy postępowania przygotowawczego siłą rzeczy nie mają jakichkolwiek możliwości wykonywania którejkolwiek z jego form, a co najwyżej mogą prowadzić postępowanie w razie złożenia przez sprawcę wniosku o udzielenie zezwolenia na dobrowolne poddanie się odpowiedzialności (art. 134 § 4 k.k.s.). Brak zatem racjonalnego uzasadnienia, dla którego właściwy finansowy organ postępowania przygotowawczego zyskałby tego rodzaju uprawnienia w końcowej fazie dochodzenia prowadzonego w sprawie o przestępstwo skarbowe i pozbawił ich prokuratora w tak istotnych aspektach, jak podjęcie decyzji o jego zakończeniu, zawieszeniu lub uzupełnieniu. Nawet niewątpliwa fachowość tego rodzaju organów, związana z codzienną praktyką, dosyć znacznie odbiegającą od praktyki prokuratorskiej dotyczącej przede wszystkim przestępstw ewentualnie wykroczeń pospolitych, nie uzasadnia tezy o potrzebie uciekania się do niej w końcowej fazie stadium przygotowawczego. W konsekwencji wykładnia językowa przepisu art. 331 § 1 k.p.k. w zw. z art. 122 § 1 pkt 1 k.k.s., jako prowadząca do niedających się zaaprobować modelowo rezultatów, musi zostać odrzucona. Konsekwencją poczynionych rozważań jest uznanie, że jeżeli finansowy organ postępowania przygotowawczego prowadził dochodzenie, a zatem, gdy postępowanie ma się toczyć w trybie uproszczonym, samodzielnie sporządza on akt oskarżenia i wnosi go do sądu. Jeżeli zaś sprawa ta podlega rozpoznaniu w trybie zwyczajnym, akt oskarżenia podlega zatwierdzeniu przez prokuratora i to on wnosi go do sądu. Oczywiście, decyzja prokuratora jest w tym względzie autonomiczna, a zatem zatwierdzenia tego wcale nie musi dokonać. Jeżeli jednak to uczyni, to staje się autorem skargi karnej, ze wszystkimi tego konsekwencjami. W sytuacji zaś, w której dochodzenie w sprawie o przestępstwo skarbowe prowadził niefinansowy organ postępowania przygotowawczego i sprawa podlega rozpoznaniu w postępowaniu uproszczonym, to sporządza on akt oskarżenia, który może zatwierdzić prokurator, zaś gdy sprawa podlega rozpoznaniu w trybie zwyczajnym, to sam prokurator sporządza akt oskarżenia i wnosi go do sądu. Do aktu oskarżenia można dołączyć wniosek o nałożenie odpowiedzialności posiłkowej, a także wniosek o zobowiązanie podmiotu określonego w art. 24 § 5 k.k.s. do zwrotu na rzecz Skarbu Państwa lub jednostki samorządu terytorialnego uzyskanej korzyści majątkowej, przy czym może to uczynić wyłącznie prokurator lub finansowy organ postępowania przygotowawczego (art. 155 § 5 k.k.s. i art. 333 § 4 k.p.k.). Zarazem jakkolwiek ustawa wprost powiada o dołączeniu tych wniosków do aktu oskarżenia, to jednak z perspektywy kontroli formalnej nie można byłoby zasadnie kwestionować sytuacji, w której stanowiłyby one jego elementy składowe. Terminy określone w art. 155 § 1-3 k.k.s. mają charakter procesowy i do ich biegu - zgodnie z zasadą wyrażoną w art. 123 § 1 k.p.k. w zw. z art. 113 § 1 k.k.s. - nie wlicza się dnia, od którego liczy się ten termin, zaś koniec terminu przypada na dzień tygodnia, który odpowiada początkowi terminu. Tym samym na przykład, jeśli postanowienie o zamknięciu śledztwa lub dochodzenia wydano w środę, to termin z art. 155 § 1 k.k.s. upływa w drugi czwartek. W wypadku gdy koniec terminu przypada na dzień uznany przez ustawę za dzień wolny od pracy, jest on zachowany, jeżeli akt oskarżenia zostanie wniesiony następnego dnia (art. 123 § 3 k.p.k. w zw. z art. 113 § 1 k.k.s.). Osobno należy podkreślić, że pomimo takiego a nie innego sformułowania przepisu art. 155 § 1 k.k.s. nie można uznać, aby w postępowaniu w sprawach o przestępstwa skarbowe i wykroczenia skarbowe obligatoryjne było zamknięcie dochodzenia. Wynika to bowiem z art. 325g § 1 k.p.k. w zw. z art. 113 § 1 k.k.s. Wniesienie aktu oskarżenia przed upływem terminów określonych w art. 155 § 1-3 k.k.s. oznacza, dokonane z ich zachowaniem, wyekspediowanie aktu oskarżenia wraz z aktami sprawy do sądu. Ustawa bowiem nie uzależnia zachowania tych terminów od wpłynięcia aktu oskarżenia do sądu (R.A. Stefański, Terminy…, s. 140). Terminy do wniesienia aktu oskarżenia mają charakter instrukcyjny, co oznacza, że ich niezachowanie nie powoduje nieskuteczności czynności dokonanej po ich upływie, jak też jej wadliwości formalnej (I. Nowikowski, Terminy…, s. 65). Ich ustanowienie miało zaś na celu, podobnie jak w wypadku kodeksu postępowania karnego, zdyscyplinowanie oskarżycieli publicznych do tego, aby jak najszybciej wnosili akty oskarżenia do sądu, co stanowi refleks szybkości całego postępowania. Uchybienie tych terminów może zatem rodzić ewentualną odpowiedzialność służbową oskarżyciela publicznego. Patrząc na art. 155 k.k.s. powinien on być uzupełniony w kierunku wskazania, że określone w nim terminy dotyczą także wniosku, o którym mowa w art. 324 § 1 k.p.k.

Literatura:

1 . Ustawa z dn 10.09.199 r. Kodeks Karno Skarbowy ( Dz. U. 2013. 186 z póź. zm.) 2. Kodeks Karno Skarbowy . Komentarz, wydanie IV, Grzegorczyk Tomasz. 3. S. Baniak, Prawo karno skarbowe, wyd II Kantor Wydawniczy Zakamycze, Kraków 2005