„Dajcie mi tuzin zdrowych, normalnych dzieci i możliwość dowolnego kształtowania przeze mnie warunków ich wychowywania, a gwarantuje, że dowolne z nich mogę wychować na kogo zechcę- lekarza, prawnika, handlowca, a nawet żebraka- i to niezależnie od talentów tego dziecka i jego zdolności, dyspozycji, zainteresowań czy rasy jego przodków” John B.Watson

NATURA CZY KULTURA?

Natura i kultura to nierozłączne elementy naszego życia. To fenomen, który jest częścią każdego z nas, a równocześnie możemy go obserwować wokół nas. Z jednej strony swoim postępowaniem indywidualnym, jako istota ludzka oraz zbiorowa, jako społeczeństwo wpływamy zarówno na kształt natury jak i kultury. Równocześnie to one kształtują nas. Niezależnie od tego, gdzie urodziliśmy się, zależność ta istnieje. Oczywiście ma różny charakter, ale jest. A jakie są zależności między naturą a kulturą? Człowiek jest częścią natury, jest jej tworem. Kultura natomiast to twór człowieka. W tym sensie kultura nie jest antagonistą natury - jest jej koniecznym rezultatem. Jan Gwalbert-Pawlikowski - polski ekonomista, publicysta, polityk, historyk literatury, taternik i jeden z pionierów ochrony przyrody, zwrócił jednak uwagę na to, iż “kultura wyszła z przyrody i nosiła na sobie długo jej cechy, potem zwróciła się przeciwko niej” Kultura to pojęcie związane z bardzo wieloma aspektami życia jednostki w społeczeństwie. Kultura wpływa na wychowanie związane ze sposobem odżywiania, pochodzeniem kulturowym i rodzinnym, możliwościami indywidualnego uczenia się, w tym wczesną stymulacją i zdobywaniem formalnego wykształcenia. Opiera się ona głównie o wartości moralne oraz religijne. To pojęcie wywodzące się z czasów zamierzchłej historii, gdyż nie sposób stworzyć jakąś kulturę od podstaw, nie posiłkując się tezami oraz osiągnięciami historycznymi w tej materii. Kultura jest pojęciem powiązanym z występowaniem wzorców zachowań. To całokształt dorobku danej społeczności, zawierający w sobie osiągnięcia na polu literatury, filozofii, nauki, religii, rozpatrywanych w aspekcie duchowym.
W odróżnieniu od pojęcia cywilizacji do elementów składowych kultury powinno się zaliczać tylko metafizyczne rozumienie tych pojęć, bez skonkretyzowania ich materialnie. Cywilizacja bowiem, generalnie, skupia się na środkach stosowanych przy próbach ujarzmienia czynników naturalnych w celu poprawienia fizycznego bytu jednostki. Oczywiście, rozpatrując osiągnięcia różnych zbiorowości ludzkich w ujęciu historycznym, nie można rozdzielić oraz odrębnie określić wartości kulturowych od cywilizacyjnych oraz poddawać pod dyskusję, która kategoria miała większe znaczenie. Wiadomo, iż pojęcia te są ze sobą połączone oraz, na przestrzeni wieków, wzajemnie się uzupełniały. Nie jest możliwe występowanie cywilizacji bez kultury i na odwrót. Natura to natomiast definicja więcej niż jednej kategorii tematycznej. Można ją rozpatrywać w wielu aspektach, powiązanych z różnorodnymi dziedzinami. Pojęcie natury jest powiązane z czynnikami środowiskowymi i przyrodniczymi. Człowiek nie jest w stanie przeciwstawiać się prawom natury. Natura to świat sam w sobie, występująca dokoła jednostki rzeczywistość materialna. To wszelkie zjawiska świata fizycznego, nieożywionego, jak i życia. Może obejmować w swym zakresie działalność ludzką oraz elementy, na które człowiek nie ma żadnego wpływu – takie jak warunki atmosferyczne, klęski żywiołowe i tym podobne. W tym aspekcie natura to synonim przyrody. Wpływ natury to wpływ dziedzictwa genetycznego na funkcjonowanie układu nerwowego i procesów dojrzewania. Arnold Gessell (amerykański psycholog i pediatra) określił rozwój w kategoriach biologicznych. Uważał, że we wszystkich dziedzinach rozwój polega na realizowaniu samoregulujących się programów dojrzewania. Natura to także pojęcie związane z filozofią, rozumiane jako zespół cech kształtujących daną jednostkę, istota tej osoby, czyli zbiór wartości dla niej charakterystycznych. Może być powiązana z cechami charakteru oraz osobowości, wpływać na sposoby postępowania jednostki oraz determinować jej postrzeganie świata. Natura ma także niebagatelny wpływ na wzorce zachowania jednostki, jego stosunek do otoczenia, zarówno wewnątrz grupy społecznej, jak i poza nią. Natura i kultura to nierozłączne elementy życia ludzkiego. Jednostka poprzez swoje zachowanie jako indywiduum oraz część składowa społeczeństwa, wywiera znaczący wpływ na kształtowanie natury, co z kolei wpływa na funkcjonalizm kultury. Z drugiej strony wówczas następuje zwiększenie wpływu oddziaływania kultury oraz natury na jednostkę. Występuje więc zależność w działaniu na zasadzie reakcyjności. Zarówno kultura jak i natura miały ogromny wpływ na ewolucję ludzkości, co więcej, proces ten nie zatrzymał się do tej pory i nie przestanie funkcjonować. To zamknięte koło wpływów, nie ma możliwości wyłączenia się z tego cyklu. Należy dążyć do odnalezienia możliwości powiązania obu tych sfer. Należy stwierdzić, że zjawiska, procesy, systemy, płaszczyzny itp. Zachodzące zarówno w obszarze zdefiniowanym jako kultura są skorelowane ze zjawiskami występującymi w naturze. Człowiek jako przedstawiciel natury jest równocześnie twórcą lub współtwórcą kultury i jest wspomagany w swojej działalności przez naturę, a także jest użytkownikiem osiągnięć, które są „zmagazynowane” w kulturalnej i cywilizacyjnej spuściźnie. Jednocześnie jest odkrywcą prawidłowości, które występują w naturze. Nie należy pomijać faktu, że człowiek jest też niszczycielem naturalnych procesów i zagrożeniem dla natury w swojej istocie. Zatem współzależności pomiędzy kulturą, a naturą mają istotny wpływ na sama przyszłość i egzystencję gatunku homo sapiens. Od dawna trwają spory czy większy wpływ na charakter człowieka mają geny czy wychowanie. Jeden i drugi pogląd ma swoich zwolenników. Podobne pytanie - natura czy kultura? - stawia sobie neurobiolog Lise Eliot w książce „Co tam się dzieje?”. Po dogłębnej analizie współczesnych naukowych badań odpowiada, że same geny nie uformują osoby, którą ostatecznie zarodek się stanie. Kiedy natura uzyska swój kształt, reszta jest sprawą kultury - w sensie charakterystycznych dla danego społeczeństwa wzorów postępowania, tego, co w zachowaniu ludzkim jest wyuczone, w odróżnieniu od tego, co jest biologicznie odziedziczone - czyli wychowania. Oczywiście geny są bardzo ważne, jednak komórki nerwowe, odpowiadające za uczenie się i nasze zachowanie, są niezwykle plastyczne. Sam mózg jest w sensie dosłownym kształtowany przez doświadczenie – każde wrażenie wzrokowe, każdy dźwięk i każda myśl pozostawiają ślad modyfikując sposób, w jaki rejestrowane będą widoki, dźwięki i myśli pojawiające się w przyszłości”. Z tego powodu nasz rozwój emocjonalny i w tak dużym stopniu zależy nie tylko od reakcji środowiska, ale ludzi nas otaczających.

BIBLIOGRAFIA

1. Biret- Smith K.: Ścieżki kultury. Wiedza Powszechna, Warszawa 1974.
2. Carrithers M.: Dlaczego ludzie mają kultury. Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1984.
3. Kłosowska A.: Socjologia kultury. PWN, Warszawa 1983.
4. Hampson S., Colman A., Psychologia różnic indywidualnych. Zysk i S-ka, Poznań 2000.