Wiadomość o zrywie narodowym w kraju dotarła do Mickiewicza, kiedy przebywał w Rzymie. Było to w grudniu roku 1830. Dopiero wiosną następnego roku udało się poecie dostać do Paryża, a stamtąd do Wielkopolski. Kiedy jednak nie powiodła się próba dostania się na teren Królestwa Kongresowego, poeta udał się do Drezna (marzec 1832). Legenda literacka mówi o tym, że pomysł na napisanie trzeciej części “Dziadów” zrodził się w głowie poety w czasie mszy świętej, która odbyła się w niedzielę, 25 III 1832 roku w katedrze w Dreźnie. Pierwsza wersja dramatu gotowa była już 6 IV, zaś ostateczna - 29 IV. Utwór ukazał się drukiem w 1832 roku w październiku.

Tematyka dramatu opiera się na kilku antagonizmach, a mianowicie: na konflikcie między Polską a Rosją, sprzeczności między tyranią i despotyzmem a wolnością i niepodległością, a także na walce dobra ze złem. Żądza władzy stała się motorem działania ówczesnych władców, którzy despotyzm i tyranię uczynili narzędziami do osiągnięcia władzy absolutnej.

Głównym łącznikiem pomiędzy II i IV częścią dramatu, a jego częścią III jest osoba Gustawa. W celi więzienia, urządzonego w klasztorze bazylianów, mężczyzna przechodzi przemianę duchową. W jej wyniku z nieszczęśliwego, romantycznego kochanka Gustaw staje się Konradem, bojownikiem o wolność i niepodległość ojczyzny. Ową metamorfozę upamiętnia wyryty na ścianie celi napis: “Umarł Gustaw, narodził się Konrad”. To przeobrażenie było cechą charakterystyczną polskich bohaterów romantycznych, u których szczęście osobiste ustępowało miejsca walce narodowowyzwoleńczej.

Inspiracją do napisania tej części cyklu “Dziadów” stał się upadek powstania narodowego, w którym poeta nie mógł wziąć udziału. Przedstawił tu więc wydarzenia, które miały miejsce wcześniej i których był uczestnikiem i świadkiem, a mianowicie zdarzenia z Wilna, związane z aresztowaniami i procesami młodzieży filareckiej. Dedykacja umieszczona przez poetę we wstępie do dzieła brzmi: “Świętej pamięci Janowi Sobolewskiemu, Cyprianowi Daszkiewiczowi, Feliksowi Kółakowskiemu spółuczniom - spółwięźniom - spółwygnańcom za miłość ku ojczyźnie - prześladowanym, z tęsknoty - ku ojczyźnie - zmarłym w Archangielu - na Moskwie - w Petersburgu, narodowej sprawy męczennikom poświęca autor”.

Mickiewicz w III części “Dziadów” ukazał martyrologię młodych Polaków, ale także przedstawił charakterystykę polskiego społeczeństwa, które w obliczu niewoli było bardzo zróżnicowane pod względem poglądów i ideologii, jak również pokazał metody działania carskiego aparatu policyjnego. Męczeństwo narodu polskiego w III części “Dziadów”

Akcja sceny pierwszej utworu ma miejsce w więziennej celi Konrada. Spotykają się tu jego przyjaciele - współwięźniowie, którzy chcą razem z nim spędzić Wigilię Bożego Narodzenia. Mężczyźni opowiadają o metodach postępowania carskich oprawców, o tym, że większość z nich trafiła do więzienia bez jakichkolwiek dowodów na popełnienie winy. Są torturowani w czasie przesłuchań, morzeni głodem lub zatruwani nieświeżym jedzeniem. Jeden z osadzonych opowiada:

“Tydzień nic nie jadłem

Potem jeść próbowałem, potem z sił opadłem

Potem jak po truciźnie czułem bóle, kłucia,

Potem kilka tygodni leżałem bez czucia

Nie wiem, ile i jakiem choroby przebywał,

Bo nie było doktora, co by je nazywał”.