Polityka bezpieczeństwa Republiki Czech

„Politykę bezpieczeństwa możemy zdefiniować jako proces realizacji podstawowych interesów i zadań państwa (połączonych z zabezpieczeniem suwerenności państwowej i nienaruszalności jego terytorium, z ochroną życia, zdrowia i majątku obywateli oraz wypełnianiem międzynarodowych zobowiązań) oraz przygotowań do ich wypełniania (włącznie z kumulacją sił i środków niezbędnych do osiągnięcia tego celu). W tym sensie, polityka bezpieczeństwa jest zawsze atrybutem państwowości, niezależnie od stanu, w jakim może znaleźć się społeczeństwo, tj. zarówno w czasie pokoju jak i wojny. Integruje ona w sobie politykę wewnętrzną zagraniczną oraz obronną państwa. Składają się na nią decyzje w sferze pozamilitarnej (polityczne, dyplomatyczne, ekonomiczne, kulturalne, edukacyjne itp.) oraz militarnej, albowiem zapewnienie zdolności obronnej nie jest tylko sprawą wojska, ale i społeczeństwa jako całości”.

Republika Czeska jest przykładem państwa, które po upadku reżimów komunistycznych w Środkowej, Wschodniej i Południowo-wschodniej Europie wstąpiło na drogę budowy demokracji. Dokumentem, w którym zdefiniowane zostały założenia czeskiej polityki bezpieczeństwa jest Strategia bezpieczeństwa Republiki Czeskiej, przyjęta przez rząd Miloša Zemana 19 lutego 1999 r. i znowelizowana 2011 r. Wskazuje ona podstawowe interesy państwa i czynniki mogące stanowić dla nich potencjalne zagrożenie. Jednocześnie określa zadania, których realizacja przez państwo i jego obywateli ma służyć ochronie tych interesów.

Strategia bezpieczeństwa RCz rozróżnia żywotne i strategiczne interesy kraju, przy czym ich wzajemne granice są płynne, w zależności od rozwoju wydarzeń. Do interesów o żywotnym znaczeniu zalicza się zachowanie demokratycznego systemu politycznego i swobód obywatelskich oraz utrzymanie suwerenności kraju i jego integralności terytorialnej. Te interesy mają trwały charakter i dla ich obrony Republika Czeska gotowa jest do użycia wszelkich dostępnych środków, włącznie z wojskowymi. Interesy o znaczeniu strategicznym mogą być trwałe lub tymczasowe, zaś w odniesięniu do interesów innych państw tożsame, wzajemnie się uzupełniające lub przeciwstawne. Jako jeden z najważniejszych interesów w sferze bezpieczeństwa zewnętrznego, Strategia wskazuje utrzymanie powiązań sojuszniczych w ramach NATO i umacnianie innych struktur bezpieczeństwa zbiorowego, w tym także funkcjonujących w Unii Europejskiej. Istotne znacznie ma także utrzymanie przyjaznych stosunków z bezpośrednimi sąsiadami i pozostałymi krajami regionu. Wskazując zagrożenia dla realizacji żywotnych i strategicznych interesów kraju, Strategia bezpieczeństwa RCz dzieli je na dwie kategorie. Pierwszą z nich stanowią zjawiska i procesy, które bezpośrednio lub pośrednio mogą negatywnie oddziaływać na funkcjonowanie państwa, społeczeństwa lub tworzących go jednostek. Tego typu zjawiska i procesy określa się jako „wyzwania dla bezpieczeństwa” (czes. bezpečnostní rizika). Drugą kategorię tworzą sytuacje zagrażające państwu jako takiemu, określane jako „zagrożenia dla bezpieczeństwa” (czes. bezpečnostní hrozby).

Wychodząc z powyższych założeń, Strategia definiuje politykę bezpieczeństwa jako „zespół działań mających na celu zapobieganie powstawaniu i eliminację czynników stanowiących ryzyko lub zagrożenie dla bezpieczeństwa państwa i jego obywateli oraz tworzenie podstaw dla skutecznej obrony przed nimi”. Jako instrumenty realizacji tych działań, dokument wymienia politykę zagraniczną, obronną, gospodarczą i sferę bezpie-czeństwa wewnętrznego. Polityka obronna jest więc tylko jednym ze środków służących do realizacji polityki bezpieczeństwa. Jednocześnie ma swoje własne cele i zadania, które muszą być skorelowane i podporządkowane celom i zadaniom wytyczonym przez politykę bezpieczeństwa.

Jako podstawowy cel czeskiej polityki obronnej, Strategia bezpieczeństwa RCz stanowi ochronę suwerenności i integralności terytorialnej państwa oraz rządzących nim demokratycznych zasad, a także ochronę życia jego obywateli i ich majątku przed napaścią zewnętrzną. Warunkiem osiągnięcia tego celu jest przygotowanie koncepcyjne i współpraca wszystkich resortów uczestniczących w tworzeniu systemu obrony kraju.

Czeska polityka obronna ma charakter ponadresortowy i w różnym zakresie dotyczy wszystkich organów administracji państwowej. Nie ulega jednak wątpliwości, że główny ciężar jej realizacji spoczywa na resorcie obrony, do którego należy opracowanie koncepcji polityki obronnej oraz koordynacja działań podejmowanych dla zapewnienia właściwego stanu obronności kraju.

Jako kraj członkowski Sojuszu Północnoatlantyckiego, przy formułowaniu celów swojej polityki obronnej Republika Czeska kieruje się postanowieniami Traktatu Waszyngtońskiego i przyjętej w 1999 r. Koncepcji Strategicznej NATO. Oprócz koniecz-ności wywiązania się z postanowień art. 5 Traktatu, oznacza to także udział w rozwią-zywaniu sytuacji kryzysowych na całym obszarze euroatlantyckim oraz rozwijanie partnerstwa i współpracy z obecnymi na tym obszarze krajami nie będącymi członkami Sojuszu.

Za realizację zadań wynikających z polityki obronnej odpowiedzialny jest rząd, który w sprawach dotyczących bezpieczeństwa podejmuje decyzje w pełnym składzie. Organem pomocniczym rządu w tym zakresie jest Rada Bezpieczeństwa Państwa składająca się z szefa rządu i wybranych ministrów. W jej posiedzeniach może brać udział także Prezydent Republiki.

Najważniejszym podmiotem realizacji zadań wynikających z przyjętej polityki obronnej są siły zbrojne, których trzon tworzy Armia RCz. Do jej zadań należy obrona kraju przed zagrożeniem zewnętrznym i wykonanie zobowiązań wynikających z udziału w systemie obronnym NATO. Siły zbrojne mogą także wykonywać zadania wykraczające poza sferę polityki obronnej, prowadzone zarówno poza granicami kraju (akcje humanitarne), jak i na własnym terytorium (przeciwdziałanie skutkom klęsk żywiołowych).

Koncepcja czeskiej polityki obronnej zakłada zachowanie w najbliższej przyszłości powszechnego obowiązku obrony, przy jednoczesnej budowie podstaw profesjonalnej armii o ograniczonej liczebności, lecz dużym potencjale operacyjnym. W ramach przygotowywanej obecnie reformy zakłada się, że do roku 2006 siły zbrojne RCz składać się będą z ok. 35 tys. żołnierzy zawodowych i 10 tys. pracowników cywilnych. Jednocześnie ich struktura organizacyjna ma w pełni odpowiadać potrzebom wynikającym z członkostwa RCz w NATO.

Najważniejszą część sił zbrojnych stanowić będą jednostki lądowe i powietrzne o znacznej mobilności i wyposażeniu w pełni odpowiadającym standardom NATO. Ich priorytetowym zdaniem będzie udział w operacjach zbrojnych, wynikających z postano-wień art. 5 Traktatu Waszyngtońskiego, w działaniach przewidzianych w Koncepcji Strategicznej NATO z 1999 r. oraz w operacjach prowadzonych w oparciu o decyzje Unii Europejskiej. Przystępując do NATO, Republika Czeska przyjęła na siebie współodpowiedzialność za przyszłość i bezpieczeństwo całego Sojuszu. Tym samym zobowiązała się do uczestnictwa w tworzeniu stabilnego i bezpiecznego środowiska na obszarze euroatlantyckim. Jak dotąd, z wielu powodów Republika Czeska nie była w stanie wywiązywać się z wszystkich zadań wynikających z członkostwa w NATO. Zadecydował o tym przede wszystkim stan jej sił zbrojnych, które czeka jeszcze rozległa transformacja i modernizacja, a co za tym idzie dostosowanie do standardów obowiązujących w NATO.

Szersze ramy dla polityki bezpieczeństwa tworzy „Koncepcja Polityki Zagranicznej Republiki Czeskiej”. 20 lipca czeski rząd przyjął pierwszy od ośmiu lat dokument definiujący strategię i priorytety polityki zagranicznej. NATO i Stany Zjednoczone uznano w nim za gwarantów czeskiego bezpieczeństwa, a państwa UE za kluczowych partnerów gospodarczych i politycznych, przy czym mianem strategicznych partnerów w Europie określono Niemcy i Polskę. Nowa koncepcja polityki zagranicznej Republiki Czeskiej jest wyrazem konsensusu w centroprawicowej koalicji między obozem sceptycznym wobec pogłębiania integracji europejskiej a zwolennikami włączenia Czech w główny nurt UE. Zgodnie z nową koncepcją polityki zagranicznej kluczowe znaczenie dla Czech ma utrzymanie wpływu Europy na stanowienie porządku międzynarodowego. Dokument odzwierciedla realne możliwości czeskiej dyplomacji, wskazując na ograniczone znaczenie indywidualnych działań i akcentując rolę dyplomacji wielostronnej we wzmacnianiu siły czeskich argumentów. Zgodnie z koncepcją, kluczowym sojusznikiem Czech pozostają Stany Zjednoczone, a jako strategicznych partnerów w Europie wymieniono Niemcy i Polskę. Czechy zamierzają w dalszym ciągu angażować się w unijną politykę względem sąsiadów, przede wszystkim w obszarach Bałkanów Zachodnich, Europy Wschodniej, Kaukazu Południowego i Bliskiego Wschodu. Istotna część tekstu poświęcona jest pomocy transformacyjnej i rozwojowej. Choć w Czechach najprawdopodobniej nie powstaną elementy tarczy antyrakietowej, w koncepcji poparto kontynuację prac nad tym projektem w ramach NATO. Pierwsza wersja koncepcji polityki zagranicznej, przedłożona rządowi 15 czerwca przez szefa MSZ, lidera konserwatywnej partii TOP 09 Karela Schwarzenberga, została odrzucona po krytyce ze strony premiera Petra Nečasa i ministra obrony Alexandra Vondry (obydwaj z Obywatelskiej Partii Demokratycznej). Ich zdaniem w pierwotnej wersji zbyt małą uwagę poświęcono NATO, koncentrując się przede wszystkim na polityce unijnej. Podobne zarzuty formułował prezydent Václav Klaus. Wersja przyjęta przez rząd definiuje UE i NATO jako dwa filary, na których oparta jest czeska polityka zagraniczna. Podstawową tezą czeskiej polityki bezpieczeństwa jest to, że „stara się ona stworzyć takie międzynarodowe społeczeństwo, w którym wojna jest niedopuszczalnym sposobem rozwiązywania sporów między państwami, gdzie wspólnie identyfikuje się i likwiduje ryzyka oraz zagrożenia, a także rozwija różne formy politycznej i gospodarczej współpracy”. Jakkolwiek by można powyższą tezę uważać za pospolitą to jej banalność zanika, jeżeli weźmie się pod uwagę rozwój sytuacji w Europie Południowowschodniej, na Bliskim Wschodzie, Azji Środkowej i gdziekolwiek w świecie, gdzie na co dzień wykorzystywana jest siła, jako narzędzie do forsowania interesów państwa. Jeżeli jednak zostałyby zagrożone żywotne interesy Republiki Czeskiej – tj. zagrożenie egzystencji państwa, jego suwerenności i jedności terytorialnej, zachowanie porządku konstytucyjnego i demokracji oraz podstawowych warunków do życia swych obywateli – to jest ona przygotowana do użycia własnych siły jako narzędzia polityki bezpieczeństwa, zgodnie z 51 artykułem Karty ONZ, samodzielnie czy też w ramach koalicji. Również w przypadku naruszenia prawa międzynarodowego – ale także w zgodzie z nim – czeska polityka bezpieczeństwa nie wyklucza przeciwko nim użycia siły (w ramach koalicji). Jest ona również przygotowana do udziału w przezwyciężaniu kryzysów współczesnego świata poprzez udział w operacjach Dowództwa Sił Kryzysowych . Ujęte jest to w znowelizowanej Strategii Bezpieczeństwa Republiki Czeskiej: – „Republika Czeska jest przygotowana zaangażować swe cywilne i wojskowe siły i środki, również w takich operacjach, które nie wynikają z bezpośredniego dla niej zagrożenia ani z zawartych zobowiązań, tym niemniej są w zgodzie z jej i ogólnoludzkimi interesami zwłaszcza, jeżeli chodzi o dyplomację prewencyjną, pomoc rozwojową, operacje pokojowe i humanitarne oraz akcje ratunkowe w ramach jej technicznych i ekonomicznych możliwości”.

Republika Czeska jest małym, średnio rozwiniętym państwem z 10 milionami ludności, która musi być i jest świadoma swoich ograniczonych możliwości w samodzielnym forsowaniu własnych interesów bezpieczeństwa we współczesnym świecie, którego najbardziej charakterystyczne cechy to: wzrost roli międzynarodowych organizacji, czynników niepaństwowych oraz pogłębiającej się globalizacji. Dlatego specyficzną cechą polityki bezpieczeństwa jest usilne staranie o zapewnienie własnego bezpieczeństwa w ramach struktur wielonarodowych. W „Koncepcji polityki zagranicznej Republiki Czeskiej” odnośnie tego problemu pisze się: – „Republika Czeska cele swej polityki zagranicznej realizuje poprzez rozwijanie dobrych stosunków z sąsiadami i pozostałymi państwami, włączenie jej do międzynarodowych organizacji, które gwarantują pokój, bezpieczeństwo i stabilizację na kontynencie europejskim i na świecie, a także tworzą warunki wzrostu ekonomicznego i pomyślny rozwój w skali europejskiej i światowej".

Z organizacji międzynarodowych za głównego gwaranta bezpieczeństwa uważany jest Sojusz Północnoatlantycki. Republika Czeska traktuje bardzo poważnie problem zacofania technologicznego europejskich państw NATO za Stanami Zjednoczonymi i ma zamiar brać czynny udział w jego stopniowym niwelowaniu, jak i koncentracji produkcji zbrojeniowej w Europie. Podczas prowadzenia operacji przez wydzielone Siły Kryzysowe, lub jednostronnej akcji NATO, Republika Czeska preferuje i skłania się do postępowania zgodnego z prawem międzynarodowym, tj. z pełnomocnictwem czy upoważnieniem Rady Bezpieczeństwa ONZ i prowadzeniem całej akcji pod jej patronatem lub pod patronatem Organizacji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie (OBWE).

Formułowanie takich określeń w Strategii bezpieczeństwa Republiki Czeskiej nie wyklucza tego, że w sytuacji nieplanowanej (awaryjnej) akcja realizowana będzie bez zgody Rady Bezpieczeństwa ONZ, tak jak to miało miejsce w przypadku interwencji w Kosowie, gdzie została zastosowana koncepcja strategiczna Sojuszu – „otwarte drzwi” (obowiązująca wszystkich członków NATO) – w pełni akceptowana i popierana. Republika Czeska w pełni przyjmuje zobowiązania wynikające z Traktatu Waszyngtońskiego, który mówi, że w przypadku napadu na któregokolwiek z sojuszników „interesem strategicznym i powinnością jest udział w ich obronie jej narodowych sił i środków” .

Inną międzynarodową organizacją do której (de facto) przykłada się bardzo duże znaczenie przy rozpatrywaniu interesów bezpieczeństwa Republiki Czeskiej, jest Unia Europejska. Chodzi o instytucję, której wymiar bezpieczeństwa jest bardzo młody, a tradycyjny (polityczny, ekonomiczny i integracyjny) wymiar jest kluczowym w jej dotychczasowej działalności. Republika Czeska stała się pełnoprawnym członkiem Unii Europejskiej 1 maja 2004 roku. W odniesieniu do współcześnie zachodzących zmian w samej Unii Europejskiej, Republika Czeska opowiada się za Unią polityczną z silnie rozwiniętym społecznym i ekologicznym wymiarem, dążącej do wzmacniania suwerenności państw członkowskich oraz stosowaniem podczas podejmowania decyzji zasady równoprawności. Istotnym, z punktu widzenia polityki bezpieczeństwa Republiki Czeskiej, jest sam proces formowania wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa Unii Europejskiej.

Ponieważ Republika Czeska powszechnie uważa za niemożliwe do przyjęcia we współczesnym świecie jako narzędzia polityki bezpieczeństwa, groźby siły oraz jej użycia w stosunku do innego państwa, uwypukla olbrzymie znaczenie procesu rozbrojeniowego i kontroli zbrojeń, a także jest świadoma tego, że bez posiadania odpowiednich sił żadne państwo w dzisiejszym świecie się nie obejdzie. Z tego, między innymi powodu, Siły Zbrojne Republiki Czeskiej mają być – zgodnie ze strategią bezpieczeństwa – zdolne „…samodzielnie lub przy wsparciu sojuszniczym, skutecznie reagować na wszystkie zagrożenia bezpieczeństwa o charakterze militarnym i niemilitarnym, zgodnie z interesem strategicznym brać udział w operacjach pokojowych specjalnie do tego celu przygotowanymi i wyszkolonymi, a także samodzielnymi pod względem logistycznym wysoce mobilnymi jednostkami, tak dużymi na ile pozwalać będą na to możliwości ekonomiczne państwa, mogące prowadzić równolegle dwie operacje na oddzielnych kierunkach (włącznie z rotacją)”.

Źródło: W. Śmiałek, J. Tymanowski (red.), Bezpieczeństwo państw i narodów w procesie integracji europejskiej, Toruń 2002.