Grzegorz Buczek

Reformacja - ruch religijny w chrześcijaństwie zapoczątkowany w XVI wieku. Reformacja była reakcją na negatywne zjawiska, które w tamtym okresie trapiły Kościół katolicki. Reformacja dokonywała również korekty dogmatycznej. Jako początek reformacji podaje się rok 1517, czyli wystąpienie Marcina Lutra. Reformacja doprowadziła do zmian w doktrynie i ustroju Kościoła, co z kolei spowodowało utworzenie niezależnych od papieża kościołów protestanckich (luteranizm, anglikanizm, kalwinizm, nowożytny antytrynitaryzm, husytyzm, anabaptyzm).

Przyczyny reformacji: 

• przekonanie o zepsuciu elit Kościoła (rozpusta, materializm, zeświecczenie i obojętność), w szczególności dworu papieskiego,

• uznanie Kościoła katolickiego, przez elity polityczne niektórych państw, za przeciwnika w walce o władzę,

• bogacenie się papiestwa,

• liczne przywileje nadawane duchownym,

• obowiązek płacenia wysokich podatków na rzecz Kościoła, tzw. dziesięcinę,

• pojawienie się zjawiska sprzedaży odpustów,

• język łaciński jako obowiązujący w Kościele (ograniczał liczbę osób, które czytały i interpretowały Biblię).

Powyższe czynniki spowodowały wzrost niezadowolenia społecznego, który doprowadził do pojawienia się ruchu zwanego reformacją. Najważniejsze prądy reformacyjne zapoczątkowali Marcin Luter, Jan Kalwin, Henryk VIII.

Skutki reformacji:

-Rozłam w kościele chrześcijańskim: oddzielenie się Kościołów protestanckich (np. ewangeliczno-augsburski, czyli luterański; Kościół kalwiński, anabaptyści, anglikanie itd.) od Kościoła katolickiego

-Wojny religijne, toczone na terenie m.in. Niemiec i Francji, liczne prześladowania ze strony wielu uczestników walki

-Uniezależnianie się od papieża i hierarchii kościelnej w państwach protestanckich

-Powstanie dwóch nurtów kultury na terenie Europy Zachodniej, Środkowe i Północnej 

-Biblia w języku narodowym

-Wzrost znaczenia idei tolerancji (m.in. w Koronie Królestwa Polskiego)

-Upadek uniwersalizmu religijnego i kulturowego

-Podział Europy na kraje katolickie i protestanckie 

-Podział polityczny i religijny Niemiec

Luteranizm 

Ruch reformatorski -zapoczątkował 31 października 1517 Marcin Luter przez zawieszenie na drzwiach kościoła w Wittenberdze 95 tez. Marcin Luter (augustiański mnich) nie zgadzał się z ideą odpustów, za które w XVI wieku trzeba było płacić. Według niego o tym, czy osiągniemy zbawienie, zdecyduje Bóg, a nie działania duchowieństwa.

Doktryna Marcina Lutra głosiła:

• wiarę w Boga - najważniejsza dla zbawienia duszy,

• zakwestionowanie prymatu papieża i nieomylności soborów,

• krytykę odpustów, ceremonii Mszy Świętej i sakramentów (uznanie jedynie chrztu i komunii),

• zniesienie celibatu,

• przekonanie, że podstawą religii powinno być Pismo Święte (dozwolona jego własna interpretacja), głośne czytanie Biblii i śpiewanie psalmów,

• powszechność Kościoła (powinien być dostępny dla wszystkich, nie tylko dla bogatych),

• potrzebę wykonywanie liturgii w języku narodowym, by była zrozumiała dla wszystkich obecnych na Mszy Świętej,

• konieczność udzielana sakramentu komunii pod dwiema postaciami - chleba i wina.

W 1521 roku poglądy Marcina Lutra zostały potępione przez papieża Leona X bullą “Docet pontificem Romanum”. Luteranów nazwano protestantami lub ewangelikami, a nauką Lutra łączyły się poglądy innych reformatorów. Luteranizm poza Niemcami zyskał zwolenników także w krajach skandynawskich, stając się w nich religią państwową. Wielu wyznawców zdobył również w Polsce, Czechach i na Węgrzech.

Kalwinizm 

Jest to doktryna religijna, którą w 1636 roku sformułował Jan Kalwin. Kalwinizm wykazywał duże podobieństwa doktrynalne do luteranizmu. Założenia kalwinizmu:

• jedyne źródło wiary - Biblia,

• odrzucenie tradycji kościelnej, 

• zerwanie z Rzymem,

• surowe zasady moralne, 

• obowiązek prowadzenia prostego, cnotliwego życia,

• rezygnacja z przyjemności, które mogłyby oddalać od Boga (zakaz udziału w tańcach czy w grze w kości),

• wprowadzenie kontroli całego życia codziennego, surowej cenzury wiary i obyczajów,

• obowiązek wykonywania tego, co Bóg wyznaczył danej osobie,

• przekonanie, że Bóg jednych obdarza łaską konieczną do zbawienia, innych nie (teoria predestynacji),

• tylko ludzie obdarzeni tą łaską bogacą się i są szczęśliwi.

Kalwinizm rozprzestrzenił się głównie w Szwajcarii, poza tym także we Francji, w Niderlandach, Anglii i Szkocji. Genewa w Szwajcarii została uznana przez Kalwina za miasto boże, a jej mieszkańcy zostali wzorcową społecznością wyznawców kalwinizmu.

Anglikanizm 

Był to nurt religijny zapoczątkowany przez króla angielskiego Henryka VIII. Anglikanizm powstał na skutek buntu Henryka VIII przeciwko papieżowi Klemensowi VII. Papież odmówił Henrykowi VII unieważnienia małżeństwa z Katarzyną Aragońską  Założenia anglikanizmu:

• rozwiązanie zakonów,

• dobra kościelne własnością państwa,

• zniesienie przymusowego celibatu duchownych,

• jedyne źródło wiary - Biblia,

• udzielanie komunii pod dwiema postaciami - chleba i wina,

• liturgia w języku angielskim,

• zachowanie dogmatów i obrzędów katolickich.

Historia zna próby przywrócenia katolicyzmu na terenach Wielkiej Brytanii, ale ostatecznie Elżbieta I uznała anglikanizm jako kościół państwowy i tym samym umocniła ten odłam religijny.

Przyklad reformacji na dwóch wybranych państwach.

Reformacja we Francji 

We Francji bardziej popularnym od luteranizmu stał się kalwinizm, a francuscy wyznawcy kalwinizmu nazywani byli hugenotami. W czasach reformacji w tym kraju doszło do krwawych wojen na tle religijnym. Wówczas we Francji istniała rywalizacja polityczna dwóch rodów Burbonów i Gwizjuszy (pierwszy sprzyjał hugenotom, a drugi katolikom), która w efekcie doprowadziła do walk zbrojnych. Skrajnym przejawem wojny religijnej była noc Świętego Bartłomieja z 23 na 24 sierpnia 1572, kiedy to w Paryżu wymordowano ogromną liczbę hugenotów. Walki udało się opanować pod koniec XVI wieku, kiedy tron francuski objął Henryk IV Burbon i ogłosił edykt nantejski (1598 rok). Religią panującą we Francji pozostał katolicyzm, ale zapewniono swobody polityczne i religijne dla hugenotów.

Reformacja w Polsce 

Reformacja pojawiła się w Rzeczypospolitej Obojga Narodów około lat dwudziestych XVI wieku i istniała do połowy XVII wieku. Był to ruch religijny, który dążył do wprowadzenia zmian w polskim Kościele. Reformacja rozpowszechniła się wśród znacznej części szlachty oraz wśród mieszczaństwa pomorskiego, w dużej części niemieckiego pochodzenia, a także na Kielecczyźnie, Lubelszczyźnie i na Żmudzi. 

Pod wpływem ruchów reformatorskich dziesięcina przestała być przekazywana na rzecz Kościoła. Jednak majątki ziemskie nie zostały odebrane duchowieństwu w takim stopniu, jak to miało miejsce w Zachodniej Europie.

Rozprzestrzenianiu się reformacji w Polsce sprzyjała także liberalna pod względem intelektualnym atmosfera na dworze królewskim, na dworach magnackich oraz biskupich. Dla biednych warstw społeczeństwa reformacja była swego rodzaju buntem, formą społecznego protestu. 

W Polsce, inaczej niż w większości europejskich krajów, jednocześnie rozpowszechniły się różne odłamy chrześcijaństwa. Kalwinizm stał się głównym wyznaniem szlachty (przede wszystkim szlachty małopolskiej). Luteranizm, przyjął się (wcześniej niż kalwinizm) w Wielkopolsce, na Śląsku, Pomorzu, w Prusach Książęcych i w Kurlandii. Wielu zwolenników mieli również tzw. bracia czescy będący spadkobiercami husytów.

Polska reformacja również doprowadziła do powstania rodzimego wyznania, byli to tzw. bracia polscy (arianie). Głosili zasadę braterstwa wszystkich ludzi i zasadę tolerancji. Nie uznawali dogmatu Świętej Trójcy. Byli przeciwni udziałowi w wojnach, odbywaniu służby wojskowej i ingerencji państwa w sprawy religii.

Jednak w Polsce reformacja od samego początku nie miała zbyt dużych perspektyw, cierpiała na brak możnych protektorów i funduszy niezbędnych do rozwoju. Jedynie na Litwie magnaci Mikołaj Radziwiłł Czarny i Jan Kiszka finansowo wspomagali ruch reformatorski. Sytuacja Kościoła katolickiego nigdy nie była tak bardzo poważnie zagrożona i dlatego też ostatecznie kontrreformacja przyniosła oczekiwane skutki.

Reformacja pozostawiła wkład w kulturze polskiej. Powstało wówczas wiele dzieł literatury, głównie o tematyce religijnej. Utwory były pisane w języku polskim, co wpłynęło na rozwój i rozpowszechnienie naszego języka narodowego. Działaczami ruchu reformatorskiego było wielu słynnych pisarzy, naukowców, teologów. Ożywiony został ruch wydawniczy (powstawało wiele nowych drukarni), nastąpił rozwój oświaty, przede wszystkim szkolnictwa średniego, a nowopowstające placówki edukacyjne znane były z bardzo wysokiego poziomu nauczania.