Zamach dokonany 28 czerwca 1914 roku na następcę tronu Austro-Węgier, arcyksięcia Franciszka Ferdynanda, przez bośniackich działaczy niepodległościowych. Zamach stał się bezpośrednią przyczyną wybuchu I wojny światowej. Polityczne tło zamachu

W ostatnich dekadach XIX wieku zaczęła wzrastać popularność idei połączenia Słowian Południowych w ramach jednego państwa. Ideologia ta padła na podatny grunt szczególnie w Serbii, która chciała widzieć się zalążkiem przyszłego państwa jugosłowiańskiego (jug - południe). Fakt znajdowania się dużej ilości Południowych Słowian (zwłaszcza Chorwatów, Słoweńców i Bośniaków) pod panowaniem Austro-Węgier, połączony z wojną celną w latach 1906-1907 i zmianą dynastii panującej w Serbii, powodował narastanie wzajemnych antagonizmów pomiędzy Wiedniem a Belgradem.

Dokonana 6 października 1908 roku aneksja Bośni (okupowanej przez Austro-Węgry od 1878 roku) zaostrzyła nastroje antyaustriackie w Bośni i przyczyniła się do rozwoju grup rewolucjonistów potocznie określanych wspólnym mianem “Młodej Bośni”. Grupy te były blisko powiązane z tajną serbską organizacją “Czarna Ręka”, założoną w 1911 roku i kierowaną przez ówczesnego szefa serbskiego wywiadu, pułkownika Dragutina “Apisa” Dmitrijevicia. Celem “Czarnej Ręki” było doprowadzenie do wyzwolenia Południowych Słowian spod panowania Habsburgów i połączenia w jednym państwie.

Arcyksiążę Franciszek Ferdynand

Franciszek Ferdynand Habsburg-Lotaryński d’Este urodził się 18 grudnia 1863 roku w Grazu. Był najstarszym synem brata cesarza Franciszka Józefa I, arcyksięcia Karola Ludwika i księżnej Marii Annunziaty Burbon-Sycylijskiej.

W chwili swych narodzin był zaledwie czwarty w kolejce do tronu austriackiego, a swe wyniesienie do godności następcy tronu zawdzięczał przedwczesnej śmierci brata (w 1867 roku) i syna (w 1889 roku) cesarza Franciszka Józefa I oraz zrzeczeniu się praw do tronu przez własnego ojca, arcyksięcia Karola Ludwika w roku 1889.

W 1895 roku Franciszek Ferdynand nawiązał potajemny romans z jedną z dam dworu, czeską szlachcianką Zofią von Chotek. Ujawnienie tego związku trzy lata później stało się przyczyną skandalu na dworze wiedeńskim, gdzie uważano że jest ona zbyt niskiego rodu dla przyszłego cesarza. Dopiero groźba zrzeczenia się praw do tronu przez Franciszka Ferdynanda skłoniła cesarza Franciszka Józefa I do wyrażenia zgody na ślub. Warunkiem było jednak pozbawienie Zofii praw do tytułu cesarzowej, a ich dzieci praw do tronu.

Arcyksiąże Franciszek Ferdynand planował, by po wstąpieniu na tron dokonać głębokiej reformy monarchii habsburgów. Jedna z jego koncepcji zakładała przekształcenie Austro-Węgier z państwa dwuczłonowego w trójczłonowe, w którym trzecim “narodem rządzącym” mieli zostać Południowi Słowianie (Chorwaci, Słoweńcy, Bośniacy). Według innej koncepcji monarchia miała zostać przekształcona w federację krajów koronnych.

Serbscy nacjonaliści spod znaku “Czarnej Ręki” widzieli w planach Franciszka Ferdynanda zagrożenie dla swych planów zjednoczeniowych, gdyż koncesje na rzecz Słowian zamieszkujących imperium Habsburgów mogły osłabić ich dążenia niepodległościowe.

Zamach w Sarajewie

W czerwcu 1914 roku arcyksiąże Franciszek Ferdynand udał się wraz z małżonką Zofią do Bośni, gdzie miał obserwować manewry armii Austro-Węgierskiej. Zarówno manewry jak i obecność arcyksięcia Franciszka Ferdynanda były zaplanowane z kilkumiesięcznym wyprzedzeniem, co dało płk. Dragutinowi “Apis” Dmitrijevicowi czas na zaplanowanie i przygotowanie zamachu.

W celu dokonania zamachu, w kwietniu zwerbowano w Belgradzie pięciu młodych ludzi: Vaso Eubrilovicia, Cvjetko Popovicia, Gavriło Principa, Trifuna Grabeža i Nedjelko Eabrinovicia. Pod koniec maja otrzymali oni od oficera wywiadu serbskiego broń: cztery pistolety i sześć granatów, a także pewną sumę pieniędzy, pigułki z trucizną i środki pozwalające pokonać potajemnie granicę austriacko-serbską. Pomiędzy 28 maja a 15 czerwca zamachowcy pod kierunkiem bośniackiego działacza rewolucyjnego i członka “Czarnej Ręki” Danilo Ilicia dotarli (częściowo różnymi drogami) do Sarajewa.

Rankiem 28 czerwca 1914 roku arcyksiąże Franciszek Ferdynand wraz z małżonką Zofią przybył pociągiem do Sarajewa. Na dworcu para została powitana przez gubernatora Bośni, generała Oskara Potiorka. Następnie licząca sześć samochodów kolumna udała się w kierunku ratusza.

Gdy samochody przejeżdżały bulwarem nad rzeką Miljacką, o godzinie 10:10, Nedjelko Eabrinović rzucił w kierunku samochodu wiozącego arcyksięcia Franciszka Ferdynanda granat. Odbił się on jednak od karoserii i eksplodował pod następnym samochodem powodując rany u 20 osób (pasażerów i tłumu obserwującego przejazd). Następnie Eabrinović połknął pigułkę z trucizną i rzucił się do rzeki, jednak trucizna okazała się zwietrzała, zaś rzeka głęboka w tym miejscu na zaledwie kilkanaście centymetrów, został więc po chwili ujęty.

Po oficjalnej ceremonii w ratuszu arcyksiąże Franciszek Ferdynand postanowił udać się do szpitala by odwiedzić ranne ofiary wcześniejszego zamachu. Aby zmniejszyć niebezpieczeństwo zamachu wybrano specjalną trasę przejazdu, jednak w zamieszaniu zapomniano poinformować o tym kierowcę samochodu arcyksięcia. Po drodze skręcił on w niewłaściwą ulicę i usiłując się z niej wycofać znalazł się w bezpośredniej bliskości miejsca zajmowanego przez Gavriło Principa.

Zamachowiec błyskawicznie wykorzystał nadarzającą się okazję i oddał dwa strzały - jeden trafił arcyksięcia Franciszka Ferdynanda w szyję, drugi zaś Zofię von Chotek w brzuch. Oboje zmarli w ciągu kilku minut. Według relacji świadka ostatnie słowa arcyksięcia Franciszka Ferdynanda brzmiały: “Zofio, Zofio! Nie umieraj! Musisz żyć dla naszych dzieci!” a następnie kilkakrotnie wyszeptał “to nic”. Gdy samochód dotarł do rezydencji gubernatora arcyksiąże Franciszek Ferdynand był już martwy, zaś Zofia von Chotek zmarła kilka minut później.

Skutki zamachu na arcyksięcia Franciszka Ferdynanda

Wszyscy zamachowcy zostali szybko schwytani i postawieni przed sądem. Wraz z osobami posądzanymi o współudział, akt oskarżenia objął łącznie 25 osób. Poza dziewięcioma osobami uniewinnionymi (byli to chłopi oskarżeni o udzielenie zamachowcom pomocy w dostaniu się do Sarajewa), większość oskarżonych została skazana na wyroki od 3 lat do kary śmierci (pięć osób, jednej zamieniono potem wyrok na dożywocie).

Sam Gavriło Princip, jako nie mający jeszcze ukończonych dwudziestu lat (i przez to nie podlegający karze śmierci według prawa Austro-Węgier) został skazany na najcięższy możliwy wyrok: dwadzieścia lat więzienia. Zmarł w więzieniu w kwietniu 1918 roku.

W wyniku zamachu władze Austro-Węgier wysunęły wobec Serbii ultimatum, domagając się m.in. dochodzenia w sprawie współudziału w zamachu ze strony oficjalnych przedstawicieli władz Serbskich. Większość punktów ultimatum została przyjęta, jednak Austro-Węgry żądały przyjęcia ich w całości, celowo dążąc do konfliktu mającego wyeliminować Serbię jako czynnik polityczny na Bałkanach. W rezultacie, 28 lipca 1914 roku Austro-Węgry wypowiedziały Serbii wojnę, która na skutek powiązań sojuszniczych ogarnęła w ciągu następnych kilku dni całą Europę.