Realizacja zadań obronnych przez samorządy terytorialne w RP

autor: Norbert Zając Spis treści:

1. Zadania samorządu gminnego …………………………………………………………………………..… s. 2

2. Zadania samorządu powiatowego ……………………………………………………………………..… s. 4

3. Zadania wojewody i samorządu wojewódzkiego ……………………………………………………. s. 6

4. Współpraca samorządu terytorialnego z Policją ………………………………………………….… s. 7

5. Tworzenie samorządowych formacji porządkowych – straże gminne i miejskie ……..… s. 8

6. Pobudzenie społeczeństwa na rzecz poprawy bezpieczeństwa lokalnego ………………….. s. 8 Bibliografia …………………………………………………………………………………………………………… s. 9

7. Zadania samorządu gminnego.

   Wraz z transformacją ustrojowa zapoczątkowaną w 1990 roku utworzono podstawą jednostkę administracji terytorialnej, czyli gminę. Jednak nie doszło wtedy do zbudowania systemu zarządzania terytorialnego na wszystkich szczeblach. Dopiero od 1 stycznia 1999 roku na mocy ustawy z 24 lipca 1998 roku1 wprowadzono trójstopniowy podział terytorialny państwa, wyodrębniając: gminy, powiaty, województwa. Za główny cel procesu reformy przyjęto zmianę systemu zarządzania, której przejawem była postępująca decentralizacja sposobu administrowania państwem. Odbyło się to poprzez przeniesienie szeregu zadań i kompetencji ze szczebla centralnego do województw oraz między województwa, powiaty i gminy. Zmiany te zapewniły mieszkańcom większy wpływ na podejmowane decyzje lokalne. W związku z tym, że jednym z głównych zadań administracji publicznej jest zapewnienie i utrzymanie bezpieczeństwa i porządku publicznego państwa i jego obywateli, na każdym szczeblu tej administracji wyodrębniony został organ administracji ogólnej, odpowiedzialny za działania i ich rezultaty w tej sferze. Władzę administracji ogólnej mogą wykonywać zarówno organy samorządu terytorialnego jak i administracji rządowej. Powinny one również przejmować odpowiedzialność za wyniki działania zespolonej administracji w sytuacjach kryzysowych. Podstawową wspólnotą lokalną w Polsce jest gmina, która odpowiada za zaspokajanie zbiorowych potrzeb jej mieszkańców. Działa ona poprzez swoje organy: radę gminy(miasta) jako organ stanowiący wójta(burmistrza lub prezydenta (miasta) jako organ wykonawczy. Kompetencje gminy dotyczą wszystkich spraw lokalnych, które nie zostały zastrzeżone na rzecz innych podmiotów2. Zgodnie z art. 7 ustawy o samorządzie gminnym, do zadań własnych gminy, wykonywanych we własnym imieniu, na własną odpowiedzialność i finansowanych własnymi środkami należą między innymi: zapewnienie porządku publicznego i bezpieczeństwa obywateli; ochrona przeciwpożarowa oraz ochrona przeciwpowodziowa (wyposażenie i utrzymanie gminnego magazynu przeciwpowodziowego)3. Zapewnienie bezpieczeństwa mieszkańcom gminy oraz ochrona porządku publicznego, jest jednym z podstawowych zadań samorządu gminnego, a ponieważ nie posiada on takich środków władczych jak organy administracji rządowej (np. Policji), to do skutecznego zwalczania zaistniałych zagrożeń stosuje środki prewencyjne, które zapobiegają naruszaniu porządku lub dają gwarancję bezpieczeństwa mieszkańcom. Formy prawne działania gminy zostały określone w ustawie ustrojowej. Do zadań wójta (burmistrza lub prezydenta miasta) w omawianym zakresie należy między innymi: wydawanie decyzji administracyjnych; wydawanie przepisów porządkowych w przypadku, gdy zaistnieje sytuacja wyjątkowa, wymagająca natychmiastowego działania (muszą być one jednak zatwierdzone na najbliższej sesji rady); opracowywanie planu operacyjnego ochrony przed powodzią wraz z ogłaszaniem i odwoływaniem pogotowia i alarmu przeciwpowodziowego. W przypadku braku możliwości usunięcia bezpośredniego zagrożenia ogłasza ewakuację ludności z terenów objętych zagrożeniem. Wójt, jako organ jednoosobowy samorządu terytorialnego, bierze odpowiedzialność za bezpieczeństwo i porządek publiczny, w sytuacji ogłoszenia stanu klęski żywiołowej, jeżeli taka została ogłoszona na terenie jednej, konkretnej gminy (w przypadku zaistnienia takiej sytuacji na obszarze kilku gmin, kierownictwo zostaje powierzone staroście). Kieruje on działaniami mającymi na celu zapobieganie i usuwanie jej skutków. W tym obszarze wójt ma prawo wydawać polecenia organom jednostek pomocniczych i kierownikom jednostek ochrony przeciwpożarowej z terenu gminy, może również występować do władz innych jednostek organizacyjnych gminy o wykonanie zadań, związanych z likwidacją zaistniałej sytuacji. Wójt uprawniony jest również z mocy art. 21 i art. 22 ustawy o stanie klęski żywiołowej4, do wprowadzenia na terenie swojej gminy ograniczeń wolności i praw człowieka, polegających głównie na zarządzeniu ewakuacji z zagrożonych miejsc, czy też zakazie organizowania imprez masowych. Wójt (burmistrz lub prezydent miasta) jest również właściwym organem w sprawach dotyczących zarządzania kryzysowego, o czym stanowi art. 19 ustawy o zarządzaniu kryzysowym5. W związku z tym, wójt kieruje działaniami związanymi z monitorowaniem, planowaniem, reagowaniem i usuwaniem skutków zagrożeń. Przedstawia staroście (do zatwierdzenia) wcześniej opracowany gminny plan reagowania kryzysowego, przeciwdziała skutkom zdarzeń o charakterze terrorystycznym oraz realizuje zdania z zakresu ochrony infrastruktury krytycznej. W powyższych działaniach wójta wspiera gminny zespół reagowania kryzysowego.

8. Zadania samorządu powiatowego.

   Powiat jest jednostką samorządu terytorialnego II stopnia i podziału administracyjnego, która obejmuje część obszaru województwa. Jest on ogniwem pośrednim pomiędzy gminą, jako jednostką podstawową, a województwem jako podmiotem polityki regionalnej. Samorząd powiatowy, zgodnie z art. 4 ustawy o samorządzie powiatowym otrzymał do wykonywania ponadgminne zadnia administracyjne i z zakresu usług publicznych, których zasięg przekracza obszar przeciętnej gminy, ale nienaruszające właściwości gminy oraz nie mające charakteru wojewódzkiego. Są to zadania własne powiatu, realizowane przez powiat we własnym imieniu, do których należą miedzy innymi: bezpieczeństwo obywateli i porządek publiczny, ochrona przeciwpowodziowa i przeciwpożarowa6. Wedle przepisów ustawy o samorządzie powiatowym, powiat wykonuje między innymi zadania publiczne w zakresie porządku publicznego i bezpieczeństwa obywateli. Są one realizowane bezpośrednio przez mieszkańców (odbywa się to np. poprzez referendum lokalne), przez organy ustrojowe powiatu, którymi są rada powiatu i zarząd powiatu, jak również przez starostę wraz z podległymi mu powiatowymi służbami, inspekcjami i strażami. W zakresie ochrony bezpieczeństwa i porządku publicznego rada powiatu, jako organ stanowiący i kontrolny podejmuje uchwały, dotyczące szczególnie kierunków działań zarządu powiatu jako organu wykonawczego oraz rozpatruje sprawozdania z jego działalności, dotyczące realizacji tych zadań. Uchwala program zapobiegania przestępczości oraz ochrony obywateli. Organ ten dokonuje również oceny stanu bezpieczeństwa przeciwpowodziowego i przeciwpożarowego powiatu. Może wydawać także przepisy porządkowe, które obowiązują na terenie danego powiatu. Opisane powyżej zadania wynikają z ustawy ustrojowej7. Z kolei zarząd powiatu, jako organ bezpośrednio wykonujący zadania powiatu w sferze bezpieczeństwa i porządku publicznego wydaje uchwały, które kieruje do powiatowych jednostek organizacyjnych. Może również, w przypadkach wymagających natychmiastowego działania uchwalać w zastępstwie rady powiatu przepisy porządkowe. Muszą być one jednak zatwierdzone na najbliższej sesji rady. Odpowiedzialność za wyniki działań całej administracji na szczeblu powiatowym ponosi starosta, który posiada szczególną pozycję ustrojową – jest przewodniczącym zarządu i w jego ramach działa. Dysponuje również własnymi kompetencjami, które wynikają z jego pozycji prawnej jako zwierzchnika powiatowej administracji zespolonej. Odpowiedzialność ta dotyczy skutków działań własnych starosty, jak również powiatowych służb, nad którymi sprawuje zwierzchnictwo. Zgodnie z przywołaną powyżej ustawą starosta odpowiada za kierowanie bieżącymi sprawami powiatu również w zakresie bezpieczeństwa i porządku. W 2002 r., jako nowe rozwiązanie prawne po nowelizacji ustawy ustrojowej, utworzona została na szczeblu powiatowym komisja bezpieczeństwa i porządku publicznego, której celem była realizacja zadań starosty w zakresie zwierzchnictwa nad powiatowymi służbami, inspekcjami i strażami, a także wykonywanie zadań sfery porządku publicznego i bezpieczeństwa obywateli, wynikających z ustaw. Do zadań komisji bezpieczeństwa i porządku publicznego, jako organu opiniodawczo-doradczego w sprawach z zakresu porządku i bezpieczeństwa, należy między innymi: ocena zagrożeń porządku publicznego i bezpieczeństwa obywateli na obszarze powiatu; opiniowanie pracy Policji i innych służb powiatowych, inspekcji, straży, jak również jednostek organizacyjnych wykonujących zadania w zakresie bezpieczeństwa i porządku publicznego; przygotowanie projektu po wiatowego programu zapobiegania przestępczości oraz bezpieczeństwa i po rządku publicznego; opiniowanie projektów programów współdziałania Policji i innych jednostek organizacyjnych powiatu, które wykonują zadania w zakresie bezpieczeństwa obywateli i porządku publicznego; opiniowanie projektów przepisów prawa miejscowego jak również budżetu powiatu, a także innych dokumentów dotyczących spraw bezpieczeństwa i porządku publicznego i spraw wskazanych przez starostę.

9. Zadania wojewody i samorządu wojewódzkiego.

   Wojewoda jest reprezentantem Rady Ministrów w terenie (odpowiada za wykonywanie polityki rządu) i równocześnie powierzono mu zwierzchnictwo nad kierownictwem służb i inspekcji oraz innych jednostek organizacyjnych w województwie, wykonujących zadania z zakresu bezpieczeństwa. Do jego podstawowych kompetencji należy zapewnienie i koordynowanie wspólnych działań jednostek organizacyjnych administracji rządowej i samorządowej, znajdujących się na terenie województwa, a dotyczących spraw związanych z zapobieganiem zagrożeniom życia i zdrowia ludzi, zagrożeń środowiska, utrzymania porządku publicznego i bezpieczeństwa państwa, ochrony praw obywatelskich oraz zapobiegania klęskom żywiołowym i innym nadzwyczajnym zagrożeniom, a także zwalczania i usuwania ich skutków. Ustawa z dnia 23 stycznia 2009 roku8 z większą precyzją scharakteryzowała kompetencje wojewody w zakresie bezpieczeństwa. Jako wykonawca polityki Rady Ministrów w terenie ma on zapewniać współdziałania wszystkich organów administracji rządowej i samorządowej, kierować ich działaniami w zakresie bezpieczeństwa państwa, i utrzymania porządku publicznego, zagrożenia życia, zdrowia i mienia, ochrony praw obywatelskich, zagrożeń środowiska. Do tych kompetencji należy również zapobieganie klęskom żywiołowym i innym nadzwyczajnym zagrożeniom oraz wiążące się z tym dokonywanie oceny stanu zabezpieczenia przeciwpowodziowego województwa, ogłaszanie i odwoływanie alarmu i pogotowia przeciwpowodziowego, opracowywanie planu operacyjnego ochrony przed powodzią jak również wykonywanie i koordynacja zadań w zakresie obronności i bezpieczeństwa państwa oraz zarządzania kryzysowego. W przypadku zarządzania kryzysowego wojewoda kieruje działaniami, które związane są z monitorowaniem, planowaniem i reagowaniem i usuwaniem skutków zagrożeń na obszarze danego województwa. Wojewoda w zakresie bezpieczeństwa koordynuje, kontroluje i nadzoruje, a ponieważ nie posiada własnego aparatu wykonawczego (poza wojewódzkim zespołem zarządzania kryzysowego), korzysta z jednostek organizacyjnych podległych innym organom administracji publicznej, które znajdują się w sferze od działywania jego kontroli, koordynacji czy nadzoru. Zadania samorządu wojewódzkiego w zakresie bezpieczeństwa, w związku z dualizmem władzy publicznej w województwie, znajdują się w znacznej dysproporcji do kompetencji wojewody i stanowią jakby pozostałość w tej sferze, po oddzieleniu jego zadań i podmiotów mu podległych. Należy zwrócić tu szczególną uwagę na charakter zadań pozostających w sferze kompetencji wojewody i samorządu wojewódzkiego. O ile do zadań tego pierwszego należy w szczególności reagowanie na stan zagrożenia bezpieczeństwa i usuwania jego skutków, o tyle w przypadku tego drugiego są to zadania mające charakter prewencyjny jak również władcze działania interwencyjne.

10. Współpraca samorządu terytorialnego z Policją.

    Jednym z podstawowych organów powołanych do zapewnienia bezpieczeństwa obywateli i porządku publicznego jest Policja. Organ ten zgodnie z art. 1 ustawy o Policji to umundurowana i uzbrojona formacja służąca społeczeństwu i przeznaczona do ochrony bezpieczeństwa ludzi oraz utrzymywania bezpieczeństwa i porządku publicznego. Uprawnieniami starosty w stosunku do Policji są: zatwierdzanie programów działania; uzgadnianie wspólnych działań jednostek na terenie powiatu a w przypadkach szczególnych kierowanie wspólnymi działaniami tych jednostek oraz w uzasadnionych przypadkach zlecanie przeprowadzenia kontroli. Ważnym uprawnieniem przysługującym staroście wobec właściwego komendanta Policji jest możliwość żądania przywrócenia stanu zgodnego z porządkiem prawnym lub usunięcia zagrożenia bezpieczeństwa i porządku publicznego. Należy jednak przy tym zaznaczyć, iż takie żądanie nie może dotyczyć czynności operacyjno-rozpoznawczych, dochodzeniowo-śledczych, z zakresu ścigania wykroczeń ani wykonania konkretnej czynności służbowej. Starosta nie może również narzucać sposobu wykonania żądanego zadania.

11. Tworzenie samorządowych formacji porządkowych – straże gminne i miejskie

    Kolejnym, ważnym czynnikiem dla bezpieczeństwa i porządku publicznego jest uprawnienie samorządów gminnych do powoływania straży gminnych (miejskich). Zgodnie z artykułem 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o strażach gminnych, do ochrony porządku publicznego na terenie gminy, może zostać utworzona samorządowa umundurowana formacja – straż gminna. Nadzór nad tą formacją sprawuje wójt (burmistrz, prezydent miasta), a w zakresie fachowym Komendant Główny Policji poprzez właściwego terytorialnie komendanta wojewódzkiego Policji. Ta umundurowana formacja ma przede wszystkim na celu ochronę spokoju i porządku w miejscach publicznych, a także ochronę obiektów komunalnych i urządzeń użyteczności publicznej. Czuwa też nad porządkiem i kontroluje ruch drogowy (w zakresie określonym w przepisach o ruchu drogowym, o wiele mniejszym niż policja). Straż gminna (miejska) pełni też funkcję informacyjną, to znaczy powiadamia społeczność lokalną o stanie i rodzajach zagrożeń, a także inicjuje i uczestniczy w działaniach mających na celu zapobieganie popełnianiu przestępstw i wykroczeń oraz zjawiskom kryminogennym i współdziała w tym zakresie z organami państwowymi, samorządowymi i organizacjami społecznymi.

12. Pobudzenie społeczeństwa na rzecz poprawy bezpieczeństwa lokalnego.

    Wpływ na jakość życia każdego obywatela, jak prawidłowego rozwoju całego społeczeństwa ma poczucie bezpieczeństwa lub jego brak. Ze strony samorządów terytorialnych i instytucji państwowych, ważna w tym zakresie jest prawidłowa integracja społeczności lokalnych, podnoszenie wrażliwości obywateli na problemy innych, a także te dotyczące funkcjonowania całego środowiska. Budowanie wspólnego dobra poprzez społeczne zbliżenie ludzi do siebie, wypracowywanie sposobów prawidłowego komunikowania się, szukania i podzielania wspólnych wartości.

Bibliografia:

1. Chajbowicz A. i Kocowski T. (red.), Bezpieczeństwo wewnętrzne w działaniach terenowej administracji publicznej, Kolonia Spółka z o.o., Wrocław 2009
2. Pieprzny S., Policja organizacja i funkcjonowanie, Oficyna Wolters Kluwer, 2007 r