Poruszając się jesteśmy aktywnymi uczestnikami przestrzeni. Dzieje się tak w każdym momencie naszego istnienia na świecie. Przemierzając przestrzeń badamy ją, analizujemy, zapamiętujemy, oceniamy i w końcu- kreujemy. Zarówno jak tworzenie układów i powiązań przestrzennych wpływa na sposoby zachowań społecznych tak również pewne zachowania społeczne w danym czasie definiują kształtowanie przestrzeni. Z punktu widzenia architektów, twórców świadomość w projektowaniu przestrzeni (w jakimkolwiek jej elemencie składowym) jest tym najbardziej istotnym elementem, ponieważ efekty ich pracy dotykają bezpośrednio innych ludzi. Architektura, wszelkie formy związane z kształtowaniem przestrzeni są, lub raczej powinny być, odpowiedzią na rzeczywiste potrzeby jej użytkowników, ogólnie mówiąc- społeczeństwa. Odpowiedź ta powinna przejawiać się zarówno w funkcjonalności projektowanych założeń jak również w ich estetyce. Wobec tego głównego wyzwania dotyczącego kreowania przestrzeni niezbędna jest świadomość- wiedza i umiejętność w posługiwaniu się poszczególnymi środkami wyrazu architektonicznego. Zdolność zrozumienia danej przestrzeni w powiązaniu z określeniem potrzeb jej użytkowników oraz biegłość w posługiwaniu się tzw. kodem architektonicznym jest tym, co powinno charakteryzować projektantów. Spełnienie tych warunków wiąże się między innymi z wieloletnią edukacją teoretyczną i praktyczną. W tym czasie rozpoczyna się rola badacza przestrzeni- nieustanna obserwacja otoczenia, poszczególnych rozwiązań odnoszących się do różnych miejsc w różnym czasie. Wszystko to ma na celu zrozumienie przestrzeni, w której żyjemy, poruszamy się. A osiągnięcie zrozumienia na poszczególnych poziomach percepcji przestrzeni przełoży się na świadome i dobre projektowanie. Podobnie jak białe światło składa się z wiązek promieni poszczególnych kolorów podobnie ostateczny odbiór otoczenia jest subiektywnym wrażeniem, którego częściami składowymi są pojedyncze wrażenia docierające do naszego mózgu z różnych receptorów zmysłowych. Pryzmat pozwala rozbić białe światło na poszczególne wiązki i tym samym zrozumieć jego właściwe znaczenie i złożoność. Idąc tym tropem doświadczanie przestrzeni można rozbić na odczuwanie jej przez poszczególne zmysły, tym samym umożliwiając zapoznanie się z tą przestrzenią w kilku równoległych wymiarach. Efektem tego jest rozbicie końcowego wrażenia na poszczególne, mniejsze wrażenia składowe, dzięki czemu nawet osoba pozbawiona któregoś ze zmysłów jest w stanie daną przestrzeń odczuć we wszystkich pozostałych wymiarach i na tej podstawie rozpoznać jej charakter i znaczenie. Piękno poznawania wielozmysłowego podporządkowane jest kilku istotnym warunkom, których spełnienie stanowi o prawidłowym odbiorze przestrzeni architektonicznej. O tych warunkach i zależności między nimi wspomina dr inż. arch. Krystyna Strumiłło w artykule “Dzieło architektoniczne i jego znaczenie w mieście” (powołując się również na twierdzenia prof. Anny Franty). Cele, które stanowią o przystosowaniu przestrzeni na potrzeby człowieka i mają służyć zapewnieniu harmonii i ładu przestrzennego można zawrzeć w punktach:

1. “Użytkowość- forma spełniająca wymogi funkcji.”
2. “Trwałość- struktura spełniająca wymogi formy niezmiennej w określonym czasie.”
3. “Zrozumiałość- forma o odpowiednim znaczeniu dla jej treści i roli w układzie.” W pełni zgadzam się z twierdzeniem autorki artykułu, że wyżej wymienione cele stanowią podstawę do dobrego kształtowania przestrzeni w sposób zaspokajający potrzeby ludzi. W efekcie tego możemy uzyskać czy też utrzymać harmonię i ład przestrzenny. Postrzegamy w sposób totalny, całymi sobą. Percepcja nie jest sumą wzrokowych, dotykowych, słuchowych i innych bodźców, ale ciągłą i niezależną od nas analizą otoczenia, w którym się znajdujemy. Mowa tu o postrzeganiu symultanicznym, dzięki któremu powstaje nasze indywidualne wyobrażenie o przestrzeni, obraz który w subiektywnie emocjonalny sposób interpretujemy. Architekci odgrywają istotną rolę w procesie kreowania poszczególnych części składowych tych “obrazów” i to od nich zależy wyraz, charakter i czytelność otaczających nas widoków. Związana z tym zagadnieniem jest tematyka mojej pracy doktorskiej, która porusza kwestie świadomości w rozumieniu i kreowaniu przestrzeni przez twórców oraz odbiorze poszczególnych rozwiązań przestrzennych przez użytkowników. Jednym z celów pracy jest wykazanie, że o architekturze jak i samymi środkami architektonicznymi można mówić używając nie tylko elementów wywołujących wrażenia wzrokowe, ale również takich, które są odbierane przez inne receptory zmysłowe. Poza wzrokiem istnieją inne zmysły, które mają silny wpływ na nasz odbiór architektury. Szczególnie ważnymi są dotyk, słuch, zmysł kinestetyczny. Siła oddziaływania architektury tkwi w wywołaniu określonych emocji, które są efektem subiektywnego odczuwania i interpretowania bodźców dochodzących kolejno z poszczególnych receptorów. Czyli istotne w pracy doktorskiej będzie wykazanie, że istnieją metody działań projektowych, które wspomagają odbiór, prawidłowe odczytywanie architektury oraz wzbogacają emocjonalne i zmysłowe doświadczanie przestrzeni. Poprzez szereg analiz, zarówno teoretycznych jak i praktycznych, możliwe będzie określenie poszczególnych zabiegów kształtowania przestrzeni architektonicznej. Wybrana tematyka wymaga podjęcia poszukiwań o charakterze interdyscyplinarnym. W konsekwencji czego należy uwzględnić wiedzę zarówno z dziedzin artystycznych, projektowych jak również technicznych, ekonomicznych i społecznych. Rozważania nad percepcją architektury odbyć się mogą w oparciu o analizę i interpretację wybranych założeń architektonicznych- przykłady charakteryzujące się odmiennymi cechami zarówno w wyrazie estetycznym jak i funkcjonalnym. W wybranych miejscach wyszczególnić można zespół zabiegów architektonicznych zastosowanych w sposób szczególny w celu wywołania konkretnego wrażenia u odbiorcy przy maksymalnym wykorzystaniu jego (odbiorcy) potencjału percepcyjnego. Jako przykład podać można trzy rodzaje przestrzeni, które omówione zostaną w różnych kontekstach pod kątem charakterystycznej dla nich funkcji i indywidualnej siły wyrazu:

1. KONTEKST SYMBOLICZNY/ ZNACZENIOWY: Muzeum Żydowskie w Berlinie;
2. KONTEKST EDUKACYJNY: Ośrodek Szkolno-Wychowawczy dla dzieci niewidomych w Owińskach k. Poznania;
3. KONTEKST KOMERCYJNY/ REKREACYJNY: Przestrzenie publiczne Sztokholmu- wybrane miejsca w tkance miasta. Celem analiz, jak wspominałam, jest wyszczególnienie pewnych zjawisk na poziomie percepcji architektury różnymi zmysłami oraz określenie w jaki sposób wpływają one na odbiorcę, jak wpływają na odbiór przestrzeni. Powstałe analizy prowadzić powinny do próby definiowania zjawisk związanych z percepcją architektury. W tym miejscu niezbędna będzie klasyfikacja opisywanych wcześniej fenomenów z rozróżnieniem doświadczania architektury właśnie na poszczególnych poziomach percepcji: definiowanie zjawisk istotne będzie zarówno na poziomie odczuwania poszczególnymi zmysłami jak również na poziomie postrzegania symultanicznego. Na tej podstawie możliwe będzie nie tylko rozróżnienie mechanizmów związanych z równoczesnym postrzeganiem otoczenia, ale również analiza tego jak poszczególne bodźce zestawione ze sobą korygują odbiór architektury, np. w jaki sposób kinestetyka koryguje widzenie itp. Równoczesne odczuwanie poszczególnych bodźców, ich jakość i poziom intensywności, ma wpływ na interpretację doświadczanej przestrzeni. Postrzeganie jest często odmienne od tego, jaki obraz pojawia się na siatkówce oka. Duży wpływ na postrzeganie architektury ma pamięć i procesy związane z zapamiętywaniem, wyobraźnią oraz znaczeniem symbolicznym zjawisk zakodowanym w kulturze (to właśnie zmysł tożsamości jest tym, który ma znaczący wpływ na interpretację architektury). Z kolei rola pamięci w procesach postrzegania ulega modyfikacjom powodowanym dynamizmem procesów percepcji. Natomiast obserwacja zachowań społecznych w odniesieniu do zróżnicowanego otoczenia i czasu pozwala rozróżnić generalne typy przestrzeni, np. dospołeczną i odspołeczną. Badania nad zagadnieniem wartościowania różnych rodzajów przestrzeni prowadził między innymi Edward T. Hall. Na podstawie badań i obserwacji zachowań kulturowych, fizjologicznych i instynktownych wyprowadził wnioski dotyczące definiowania przestrzeni i określania jej odmiennych charakterów, a zatem określania różnych przestrzeni, w których człowiek funkcjonuje. Wnioski z pracy badawczej dotyczyć będą wartościowania przestrzeni, precyzowania poszczególnych kodów architektonicznych, ich czytelności oraz wpływu na stany emocjonalne odbiorców oraz na zachowania społeczne. Rozważania te mają na celu zwrócenie uwagi na najważniejsze zagadnienia związane z naszym “byciem w architekturze”, co przełożyć się może na istotny aspekt zwiększenia świadomości projektowej zarówno u twórców jak i użytkowników architektury. Nasz niezaprzeczalny i nierozerwalny związek z architekturą w trafny sposób ilustruje architekt Paul Vermeulen: “Ze względu na intymny związek z naszym ciałem budynki nigdy nie są zupełnie poza nami, na zewnątrz nas, nigdy nie możemy się od nich zupełnie odłączyć, nigdy nie możemy patrzeć na nie bez myślenia. Określają nasze widzenie i myślenie […]”. Architektura w swojej istocie podąża za rzeczywistymi potrzebami społecznymi mając równocześnie na uwadze nieustanne zmiany cywilizacyjne. Jest to sfera, której nie sposób pominąć biorąc pod wzgląd dobro człowieka, jego funkcjonowanie i rozwój. Dlatego jeszcze raz pragnę podkreślić istotę świadomego korzystania z przestrzeni, co z punktu widzenia projektanta jest kluczowym zagadnieniem w kontekście dbałości o harmonijny rozwój otoczenia, a zatem w dużej mierze harmonijny rozwój człowieka.

BIBLIOGRAFIA:

1. J. Gądecki, Architektura i tożsamość, rzecz o antropologii architektury, Wydawnictwo Rolewski 2005
2. Ch. Norberg- Schultz, Bycie, przestrzeń i architektura, Wydawnictwo MURATOR, Warszawa 2000
3. M. Leśniakowska, Co to jest architektura?, Warszawa 1996
4. Rasmussen S.E., Odczuwanie architektury, wydawnictwo MURATOR, Warszawa 1999.
5. Hall E.T., Ukryty Wymiar, Muza, Warszawa 2009.
6. Wejchert K., Przestrzeń wokół nas, Fibak Norma Press, Katowice 1993