Warszawa, 2013 Życie to zmienność, dynamika, dzianie się – społeczeństwa ,,żyją’’, uczestnicząc w nieustającej zmienności. Dewiacja, czyli ,, zboczenie z drogi’’ , ,, odchylenie od właściwego kierunku’’. Wszystkie społeczeństwa potępiają pewne formy zachowań. Gwałty, kradzieże, morderstwa, zdrada są uważane przez większość społeczeństwa za naganne. Działania, o których mówimy, nazywane są przestępstwami więc traktuje się je jako odstępstwo czyli dewiację od prawa. Przestępstwo można łatwo zdefiniować jako dewiacyjną formę zachowania. O wiele trudniej jest zinterpretować formy zachowań, które uważane są za dewiację społeczną. Sposoby wyjaśnienia, dlaczego ludzie (społeczeństwo) zachowują się w sposób dewiacyjny, odwoływały się do różnych przyczyn od biologicznych i psychologicznych po bardziej socjologiczne. Wynika to z różnych założeń dotyczące nie tylko przyczyn naszego (ludzkiego) zachowania, ale także sposobów zmiany zachowań dewiacyjnych. We wczesnych koncepcjach biologicznych źródła dewiacji ujmuje się jako leżące w cechach wrodzonych dewiantów (człowiek, który żyje niezgodnie z obowiązującymi regułami, których przestrzega większość z nas np. przestępcy, narkomani ). W ujęciu psychologicznym źródła dewiacji leżą w cechach osobowości, w tym ujęciu stany psychiczne nie podlegają kontroli jednostki i odpowiadają za niekonwencjonalne zachowania. W dawnych epokach za zachowanie dewiacyjne odpowiedzialne były siły nadnaturalne. Podejście to było stopniowo wyparte przez bardziej ,naukowe’ wyjaśnianie, oparte na wiedzy biologicznej. Pierwsze, wyjaśnienie zostało przedstawione przez Cesare Lombrosa, lekarza pracującego we włoskich więzieniach. Poddawał więźniów różnym pomiarom fizycznym. Reasumując Lombroso uważał, że przestępcy z perspektywy ewolucyjnej są biologicznie niedorozwinięci. Natomiast, Charles Goring, brytyjski psychiatra spekulował, że cechy przypisywane przez Lombrosa kryminalistom występują również u ludzi, którzy nie weszli w konflikt z prawem. Aczkolwiek idea, że przestępcy reprezentują odrębny typ fizyczny nie wygasła. Sheldon stwierdził, że ,,typ ciała’’ ma związek z przestępczością. Przestępcę weryfikował jako typ osoby muskularnej i atletycznej. Najnowsze badania Wilsona i Herrnsteina pokazały, że czynniki biologiczne mają minimalne znaczenie dla zachowań przestępczych i że środowisko społeczne odgrywa główną rolę w uruchamianiu lub powstrzymywaniu wpływu, jaki na takie zachowania może mieć charakterystyka biologiczna. Socjolodzy zorientowani na czynniki środowiskowe (Edwin Sutherland) zakładali, że są to zachowania wyuczone w procesie socjalizacji, w których część norm i wartości jest odmienna i często sprzeczna w kulturze dominującej. Sutherland twierdził, że na zachowania nonkonformistyczne jednostki nie mają wpływu czynniki dziedziczne, zakładając, że przyswajane są one w procesie socjalizacji. Zarzucał zwolennikom istnienia wrodzonych cech przestępczych, że jeśli istnieć miałyby czynniki dziedziczne determinujące zostanie przestępcą, to powinny być czynniki determinujące jednostkę do bycia np. sędzią. Według teorii zróżnicowanych powiązań przestępczość jest po prostu rezultatem obecności subkultury dewiacyjnej, za pośrednictwem której ludzie uczą się norm i zachowań prowadzących do aktów antyspołecznych. Tym co odróżnia przestępcę od nieprzestępcy, nie jest proces socjalizacji, ale jego zawartość: to, czego się uczy, a nie to jak się uczy. Kolejnym czynnikiem jest wiek. Ludzie młodzi mają zbyt małe doświadczenie, by ocenić lub umieścić w odpowiednim kontekście owe idee i zachowania. Są bardziej podatni na różne wpływy również na te, które prowadzą do zachowań przestępczych. Bardziej ogólnym punktem widzenia teorii kontroli jest to, że zachowania przestępcze wynikają z braku wewnętrznej kontroli jednostki, a także odpowiedniej i skutecznej kontroli społecznej. Opierając się na teorii Durkheima, zwolennicy teorii kontroli twierdzą, że integracja społeczna i silne więzi społeczne karzą ludziom akceptować normy i wartości ich społeczności i stosować się do tych norm. Hirschi dodał do tej teorii cztery definicje charakteryzujące silne więzi społeczne: przywiązanie – ludzie powinni brać pod uwagę uczucia i opinie tych, z którymi są związani, co sprawia, że zachowują się bardziej odpowiedzialnie. Zaangażowanie – czyli to, co ludzie włożyli w społeczeństwo, łagodzi ich zachowania. Zaobserwowanie – niedewiacyjnymi działaniami i ludźmi pozostawia mniej czasu na zachowanie przestępcze oraz wspólny system przekonań łączy członków społeczności i wzmacnia ich opór wobec działań dewiacyjnych. Silne więzi społeczne w subkulturach dewiacyjnych mogą znacznie się przyczynić do zachowań dewiacyjnych. Teoria kontroli nie odpowiada na pytanie, dlaczego ludzie wybierają taką, a nie inną formę dewiacji. Niektóre wyjaśnienia dewiacji koncentrują się na zjawiskach makrospołecznych, czyli nacisk na pojęcie anomii ( stan zagubienia powstały w wyniku osłabienia oddziaływania lub rozpadu norm, w jakim może znaleźć się społeczeństwo na skutek załamania się porządku społecznego. Brak wspólnych wartości powoduje, że kontrola społeczna zachowań jednostek staje się nieskuteczna, co prowadzi do chaosu i dezorganizacji). Merton twierdził, że dewiacja powstaje na skutek napięcia strukturalnego, jakie wynika z braku jasnych związków między kulturowo zalecanymi celami a środkami, którymi dysponuje społeczeństwo do osiągnięcia tych celów. Zdefiniował on cztery typy adaptacji dewiacyjnej: innowacyjnym, osoba akceptuje standardowe cele kulturowe, ale nie zgadza się ze społecznie usankcjonowanymi środkami ich osiągania. Inny rodzaj, rytualistyczny, dotyczy sytuacji, w których osoby nie akceptują lub nie rozumiejące celów kulturowych mimo wszystko zachowują się w sposób społecznie akceptowany. Wycofanie się opisuje sytuację osoby, która porzuciła zarówno kulturowo aprobowane cele, jak i środki. Ostatni typ adaptacji jest bunt, osoba nie akceptuje kulturowo aprobowanych celów i środków więc zastępuje je innymi celami i środkami. Według teorii napięć strukturalnych źródłem problemów są struktury społeczne i kultura, a nie jednostka. Korzenie teorii konfliktu tkwią w marksistowskim poglądzie, że kapitalizm system, w którym środki produkcji, dystrybucji i wymiany dóbr są własnością prywatną, a nie państwową i jest źródłem przestępstw. Kapitalizm skłania ludzi do zachowań przestępczych zarówno w celu otrzymania tego jak sądzą im się należy, jak i utrzymania i pomnożenia tego co mają. Quinney uważał, że kapitaliści kontrolują system prawny i nazywają zbrodnią wszystko co zagraża ich przywilejom i dobrom, które zgromadzili dzięki kapitalizmowi. Podobnie Spitzer głosił, że kapitalistyczna kontrola nad aparatem sprawiedliwości pozwala kapitalistom kontrolować tych, którzy zagrażają funkcjonowaniu systemu. Teoria konfliktu pokazuje, w jaki sposób struktura ekonomiczna społeczeństw wpływa na sferę polityczną . Podobnie jak teoria napięć strukturalnych ujęcie to wskazuje na źródło zachowań dewiacyjnych w obrębie struktury społecznej, a nie w jednostce. Jednym z bardziej popularnym wyjaśnianiem dewiacji jest teoria naznaczania, która traktuje dewiację jako niezdolność do skategoryzowania pewnych działań jako stosownych bądź niestosownych. Bardzo ważnym argumentem co do teorii naznaczania jest założenie, że żadne zachowanie nie jest automatycznie i wewnętrznie dewiacyjne. Zarówno ważne w teorii naznaczania jest stwierdzenie, że wszyscy ludzie dopuszczają się niekiedy działań określanych przez ich społeczeństwo lub grupę jako dewiacyjne, ale nie wszystkie te działania są zauważane, a jeśli, to traktuje się je jako przypadkowe odchylenie czy przekroczenie normy. Nazywa się to dewiacją pierwotną. W teorii naznaczania nie jest najważniejszy sam akt, lecz to, co określa się jako dewiację wtórną, jeśli nie zachodzi proces normalizacji, osoba która przekroczyła normy zyskuje w społeczeństwie etykietkę ,,dewianta’’ . W takich przypadkach etykieta może stać się postawą tożsamości jednostki. Tę akceptację uważa się za stygmat – silnie negatywny podgląd istotnie zmieniający widzenie siebie przez daną osobę i zmuszający ją niejako do kontynuowania swej ,, dewiacyjnej kariery’’. Teoria naznaczania jest wykorzystywana do wyjaśnienia zarówno przestępczości, jak i dewiacji społecznej. Przestępstwa są naruszeniem kodeksów prawnych, niektóre są poważne inne mniej. Można jednak sklasyfikować typy przestępstw w sposób, dzięki któremu można analizować przestępstwa w różnych miejscach i czasach. Znajduje się wiele sposobów kategoryzowania zachowań przestępczych. Socjologowie do opisu różnych typów przestępstw używają schematów bardziej teoretycznych. Przestępstwa przeciwko osobie (przestępstwa przemocy). Ten rodzaj przestępstw obejmuje działanie łączące się z przemocą lub groźbą użycia przemocy przeciwko osobie, obejmują: zabójstwo, napad, gwałt i rozbój. Innym rodzajem jest przestępstwa przeciwko mieniu, polegają na zabraniu innej osobie czegoś, co ma wartość m.in. kradzież, włamanie, podpalanie. Przestępstwa ,, bez ofiar’’. Niektóre przestępstwa są działaniami nie mającymi widocznej ofiary, osoby, która mogłaby złożyć skargę, tak jak ofiara, kradzieży czy napadu. Znajdują się w nich: hazard, publiczne pijaństwo, nielegalne używanie narkotyków, związki homoseksualne i cudzołóstwo. Ostatnim przestępstwem jest ,, białych kołnierzyków’’ i korporacji. Niektóre z tych przestępstw można skategoryzować jako ,, przestępstwa przeciwko mieniu’’ np. malwersacja lub defraudacja. Innymi przestępstwami są: fałszywa reklama, nielegalny obrót akcjami i obligacjami, wspólne uzgadnianie cen przez przedsiębiorstwa, oszukiwanie na cenie, działania antyrynkowe mające na celu formowanie monopoli, zatruwanie środowiska oraz sprzedawanie bezużytecznych lub szkodliwych produktów żywnościowych i lekarstw. Statystycznie gromadzenie informacji o przestępstwach okazało się bardzo pomocna w charakteryzowaniu przestępców. Ciężkim zadaniem jest określenie pewnych osób, które popełniają przestępstwa. Dużo przestępstw nie jest zgłaszanych władzom, często dlatego, że ofiary nie chcą być zidentyfikowane lub nie chcą mieć do czynienia z biurokracją. Jest kilka teorii związanych z przestępczością np. z wiekiem. Ludzie popełniający przestępczość są generalnie młodzi większość to nastolatki i osoby dwudziestokilkuletnie. Z innej strony przestępstwa ,,białych kołnierzyków’’ są popełniane przez znacznie starsze osoby. Innym czynnikiem jest płeć. Mężczyźni cztery razy częściej niż kobiety popełniają przestępstwa przeciwko mieniu i dziewięć razy częściej akty związane z przemocą. Pewną rolę w przestępczości odgrywa klasa społeczna. Więcej przestępstw popełniają członkowie klasy niższej niż średniej i wyższej. Ciekawostką jest to, że ofiarami przestępstw są najczęściej członkowie klasy niższej. Rasa jest czynnikiem nadmiernie dyskryminującym w przestępczości, np. amerykanie pochodzenia afrykańskiego są znacznie częściej aresztowani, niżby wynikało to z ich proporcji w populacji i są częściej skazywani niż biali, ale nie popełniają tylu przestępstw. Dane na temat głównych form zachowań kryminalnych oparte są na przestępstwach zgłoszonych, jednak wiele przestępstw nie jest zgłaszanych. Najczęściej popełnia się przestępstwa w regionach metropolitarnych niż w mniejszych regionach. Przestępczość ma różny wymiar w różnych społeczeństwach, ale różnice pojawiają się także w obrębie tego samego społeczeństwa. W społeczeństwie istnieje wiele elementów odgrywających rolę w wykrywaniu przestępstw i przeciwdziałaniu przestępczości. Tworzą one system wymierzania i sprawiedliwości. Jedną z nich jest np. policja, która jest pierwszym system wymierzania sprawiedliwości. Policja jest instytucją społeczną, która jest odpowiedzialna za bezpieczeństwo i porządek publiczny. Osoby zatrzymane wchodzą w kolejny etap systemu jakim są sądy. Oskarżeni mają do czynienia z systemem prawnym, w którym prawnicy obrony i prokuratury (rządu) walczą z sobą, by donieść swoich racji co do winny lub niewinności oskarżonego. Z wzrastającym wskaźnikiem przestępczości częściej w sądach dochodzi do ugody, polegającej na mniejszej karze za przyznanie się do winy. Osoby skazane za popełnienie przestępstwa nie zawsze trafiają do więzienia. Innym wyjściem jest zawieszenie wykonania kary, skazany pozostaje na wolności, ale poddany jest pewnym ograniczeniom przez określony czas. Ograniczenie polega na tym, że skazanemu nie można kontaktować się ze światem przestępczym i posiadać broni, musi włączyć się w życie społeczne znaleźć pracę. Skazany, któremu zawieszono wykonanie kary, musi co jakiś czas meldować się u kuratora(urzędnika sądowego) odpowiedzialnego za sprawdzenie, czy warunki zawieszania są spełniane. Wyrok w zawieszeniu stosowany jest dla lżejszych przestępstw i rokujących na niepopełnienie ich w przyszłości. Obecnie z powodu przepełnienia więzień jest ona częściej stosowana. Osobo skazana za popełnione przestępstwo, które nie zawieszono kary, zostaje umieszczony w więzieniu(więziennictwo). Więzienia spełniają kilka różnych funkcji, w tym: odosobnienie polega na izolowaniu lub zamknięciu przestępcy. Wiąże się z ukaraniem przestępcy, jak i ochronie społeczeństwa. Ukaranie jest kolejną funkcją odosobnienia. Większość ludzi uważa, że przestępców trzeba ukarać za ich zachowanie. Innym argumentem przemawiającym za więzieniami jest przekonanie, że kara zapobiega przestępczości. Tak zwane odstraszanie. Jednak w rzeczywistości więzienie nie odstrasza skazanego przestępcy. W sumie więzienia mogą być miejscem uczenia się nowych technik zachowań przestępczych i ich ulepszania, są także miejscem do kontaktów z ludźmi z subkultury kryminalnej. Resocjalizacja jest próbą dokonania pozytywnej przemiany w przestępstwach i spowodowania takiej zmiany ich zachowań, by odpowiadały one ogólnym normom społecznym. Obejmuje terapię psychologiczną, programy edukacyjne oraz szkolenia i doradztwo zawodowe. Niektórzy więźniowe są zwalniani z więzienia przed upływem kary pod warunkiem dobrego sprawowania i pozostawiania pod kontrolą kuratora, czyli tzw. skrócenie kary. Karę skraca się przeważnie tym więźniom, co do których istnieje nadzieja, że nie będą popełniali przestępstw po zwolnieniu. Socjologowie nie traktują dewiacji jako atrybutu danej osoby. Dewiacja jest naznaczeniem szczególnego zachowania przez proces społeczny. Gdy więc proces zostanie usystematyzowany i realizowany przez państwo, każde jego naruszenie nazywa się ,, przestępstwem’’. Wiele form nie przestępczych zachowań dewiacyjnych niesie z sobą stygmat społeczny, czyli silnie negatywną tożsamość. W naszym społeczeństwie stygmatem takim naznacza się ludzi chorych psychicznie, mocno zdeformowanych pod względem fizycznym, inwalidów, a nawet cierpiących na schorzenia typu AIDS. Określenie ludzie niekonwencjonalnych mianem ,, dewiantów’’ , a nie ,,innych’’, znacznie wpływa na sposób traktowania tych jednostek, w konsekwencji, na sposób, w jaki one same postrzegają siebie. W ujęciu Durkheima kontrola zachowań dewiacyjnych jest możliwa tylko wówczas, gdy społeczeństwo jest silnie zintegrowane, ponieważ jednostka sama w sobie ma podwójną naturę – jest zarówno zwierzęciem, kierującym się instynktami jak i ma naturę społeczną, jest jednostką myślącą. Dewiacja może również służyć społeczeństwu, prowadząc do zmiany społecznej. Jest rezultatem procesu społecznego więc zachowaniem innym niż zwykłe czy tradycyjne. To, czy zostanie przyjęta, czy napiętnowana, zależy od tego, kto wydaje ten osąd, zależy od czasu, w jakim to zachowanie ma miejsce. Przestępczość w tym przestępczość nieletnich wywodzi się z naruszania prawa i stanowi formę prawnie zdefiniowanej dewiacji. Dewiacja społeczna zatem odnosi się do działań naruszających normy społeczne, a niekoniecznie prawne.