Działalność samorządu terytorialnego podlega nadzorowi z punktu widzenia legalności. Tak klarowne określenie ram nadzoru ma zapobiec naruszaniu samodzielności samorządu przez organy nadzorujące. Zasadę tą uzupełnia ustawa o samorządzie terytorialnym, dopuszczając sprawowanie nadzoru w sprawach zleconych na podstawie kryteriów celowości, rzetelności i gospodarności. Ten szerszy zakres nadzoru konieczny jest chociażby dla zapewnienia w miarę jednolitej realizacji zadań zleconych na terenie całego kraju. Organami nadzoru nad działalnością jednostek samorządu terytorialnego są: prezes Rady Ministrów i wojewodowie, a w zakresie spraw finansowych – regionalne izby obrachunkowe. Z uwagi na to, że samodzielność gminy jest gwarantowana konstytucyjnie, czynności nadzorcze mogą być dokonywane tylko w przypadkach i w formach określonych ustawami. Najpowszechniejszym środkiem nadzoru są tzw. rozstrzygnięcia, czyli akty prawne typu administracyjnego podejmowane przez organy nadzoru. Podlegają one zaskarżeniu do sądu administracyjnego z powodu niezgodności z prawem. Ustawa o samorządzie terytorialnym reguluje rozstrzyganie o nieważności, wstrzymywanie ich wykonania, stwierdzanie naruszeń przez nie prawa oraz ich zaskarżanie do sądu administracyjnego. Ogólnie obowiązuje zasada, że uchwały organów gminy istotnie naruszające prawo są nieważne, a o ich nieważności orzeka w całości lub w części organ nadzoru. W przypadku nieistotnego naruszenia prawa organ ten nie stwierdza nieważności uchwały i ogranicza się do wskazania, iż wydano ją z naruszeniem prawa. Gmina nie jest bezsilna wobec decyzji organów nadzoru. Rozstrzygnięcia organu nadzorczego dotyczące gminy podlegają bowiem zaskarżeniu do sądu administracyjnego z powodu ich niezgodności z prawem w terminie 30 dni od daty doręczenia. Na mocy art. 101 ustawy o samorządzie terytorialnym „każdy, czyj interes prawny lub uprawnienie zostały naruszone, uchwałą podjętą przez organ gminy w sprawie z zakresu administracji publicznej może – po bezskutecznym wezwaniu do usunięcia naruszenia – zaskarżyć uchwałę do sądu administracyjnego. Wobec tego gmina, której interes, uprawnienie lub kompetencja zostały takim rozstrzygnięciem naruszone również ma prawo do wniesienia skargi. Podstawą jej wniesienia jest uchwała organów gminy. Rozstrzygnięcia nadzorcze stają się prawomocne z upływem terminu do wniesienia skargi lub z datą oddalenia bądź odrzucenia skargi przez sąd. Uregulowanie to, zawarte w art. 98 ustawy daje podstawę do ochrony prawnie zagwarantowanej samodzielności samorządu terytorialnego. Procedura zaskarżania do sądu administracyjnego rozstrzygnięć organu nadzorczego dotyczących powiatu z powodu ich niezgodności z prawem jest identyczna jak w przypadku gminy. Podstawą do wniesienia skargi jest uchwała zarządu powiatu. Reasumując można stwierdzić, że do najistotniejszych elementów decentralizacji administracji publicznej należy: oddzielenie organów samorządu terytorialnego od organów administracji rządowej; wyposażenie ich w kompetencję do stanowienia prawa miejscowego i wydawania decyzji administracyjnych oraz do egzekwowania ich wykonania; wyposażenie gminy i innych jednostek samorządu terytorialnego w podmiotowość prawną; przyznanie samorządowi terytorialnemu władzy finansowej łącznie z prawem pobierania podatków; zapewnienie jednostkom prawa do zatrudniania pracowników; wyposażenie organów w kompetencję do decydowania o planach zagospodarowania przestrzennego. Dzięki takiemu rozwiązaniu nie tylko zwiększa się przejrzystość, lepiej  i szybciej rozpoznaje się nieprawidłowości i ich źródła, ale przede wszystkim następuje zbliżenie organu decydującego do rozstrzyganej sprawy i jej uwarunkowań, dzięki czemu zwiększa się poczucie odpowiedzialności za podejmowane działania, a obywatele mają silniejszy wpływ na sposób działania administracji.