Pochodzenie nazwy i ramy czasowe trwania Antyku Antyk - pochodzenie nazwy od łacińskiego słowa antiquus, czyli dawny. Ramy czasowe epoki zawierają się pomiędzy IX/VIII w. p. n. e. (okres, kiedy tworzył i żył Homer) a IV/V w. n. e. (zdobycie Rzymu przez Germanów w 476 r. uznawane jest umownie za datę końcową epoki). Mity greckie, mitologia Mitologia - zbiór opowiadań o bogach, herosach, powstaniu świata i człowieka, legendarnych wydarzeniach. Jest to także nauka zajmująca się badaniem mitów. Mit - opowieść o powstaniu świata, bogów i ludzi, mająca za zadanie wyrażanie i organizowanie wierzeń danej społeczności. Również starożytni Grecy posiadali mity, np. o Prometeuszu czy Ikarze. Do dzisiaj mity funkcjonują w kulturze jako skarbnica motywów, obrazów, wyrażeń, postaw. Są bowiem uniwersalne. Utrwalono w nich archetypy (np. Niobe - matka bolejąca), które są pierwszymi wzorcami ludzkich postaw i zachowań. Istnieją w zbiorowej świadomości. Mity różnią się pod względem funkcji:

• mity o funkcji poznawczej - pozwalały człowiekowi wyjaśnić niezrozumiałe zjawiska przyrody, np. burzę
• mity o funkcji światopoglądowej - na ich podstawie budowano wierzenia religijne
• mity o funkcji sakralnej - uczyły jak czcić bóstwa, dawały wzorce obrzędów rytualnych Podział mitów:
• antropogeniczne - opowiadają o powstaniu ludzi
• genealogiczne - opowiadają o powstaniu rodów oraz o ich historii
• kosmogoniczne - opowiadają o powstaniu świata
• teogoniczne - opowiadają o powstaniu bogów Mit o powstaniu świata Najpierw był Chaos. Z niego powstał Dzień oraz Jasność i Radość. Potem wyłoniła się z Chaosu Gaja, czyli Ziemia, którą otaczał Eter. Obok niej pojawili się Uranos (Niebo) oraz Tartaros (Podziemie). Były to jednocześnie żywioły i bogowie. Z Chaosu wyłonił się także Eros, który był siłą sprawczą rozwoju i płodności natury. Mit o narodzinach bogów (teogonia) Uranos zrosił deszczem Gaję, dzięki czemu urodziła rośliny i zwierzęta, zaś z deszczu powstały rzeki, jeziora i morza. Uranos i Gaja stali się także rodzicami sturękich olbrzymów, cyklopów, tytanów i tytanid. Cyklopi i olbrzymi wykazywali się wielką gwałtownością, dlatego Uranos pozbył się ich strącając do Tartaru. Nie podobało się to Gai, dlatego podburzyła najmłodszego syna, tytana Kronosa, żeby pozbawił władzy ojca, co ten uczynił, raniąc go sierpem. Z boskiej krwi zrodziły się boginie zemsty - Erynie. Miały one zamiast włosów kłębiące się węże i bicze w rękach. Wtedy też narodzili się giganci i nimfy. Kronos objął władzę. Poślubił Reę. Mieli wspólne potomstwo, ale Kronos połykał je, gdyż Uranos przepowiedział mu, że pokona go jego własny syn. Przepowiednia nie doszłaby do skutku, gdyby nie Rea. Udało jej się bowiem ukryć na Krecie najmłodszego syna, Zeusa. Kiedy dorósł, zwyciężył ojca i wydobył rodzeństwo z jego wnętrzności, przywracając mu w ten sposób życie. Uratował: Herę, która została jego żoną, Hadesa - boga podziemia, Posejdona - boga mórz, Hestię - opiekunkę ogniska domowego i Demeter - boginię urodzaju. Kronos razem z Herą spłodzili: Aresa, Hefajstosa i Hebe. Miał on również liczne potomstwo z innymi boginiami i kobietami śmiertelnymi. Na przykład Apollo i Artemida byli dziećmi Latony. Wyjątkiem była Atena, która wyskoczyła z głowy Zeusa. Inni bogowie Eol - bóg wiatrów Helios - bóg słońca Eos - bogini jutrzenki Mojry - boginie przeznaczenia Afrodyta - bogini miłości Eol był władcą wiatrów, synem Posejdona i Melanippy. Mieszkał na Wyspach Liparyjskich, które od jego imienia nazywano także Eolskimi. Podarował Odyseuszowi worek, w którym uwięzione były nieprzyjazne wiatry, żeby ten mógł spokojnie i bez przeszkód dotrzeć do rodzinnej Itaki. Niestety, jego towarzysze podróży rozwiązali sznurek i uwolnili wiatry. Helios - bóg słońca - syn Hyperiona i Thei, jeden z najstarszych bogów greckiej mitologii. Przedstawiano go jako pięknego mężczyznę. Dookoła głowy mającego aureolę ze słonecznych promieni. Poruszał się po niebie na rydwanie, zaprzężonym w cztery białe konie. Codziennie odbywał trasę ze wschodu na zachód. Czczono go na Peloponezie, głownie na wyspie Rodos, na której zbudowano jego gigantyczny posąg, uznawany za jeden z siedmiu cudów świata. Eos - była boginią jutrzenki, córką Hyperiona i Thei. Pojawiała się na niebie o świcie, tuż przed swoim bratem Heliosem. Poruszała się po niebie lekkim rydwanem, który zaprzężony był w parę białych koni, Lamposa i Featona (Jasnego i Promiennego). Mojry - były to boginie losu, życia i śmierci - Mojry znały przyszłość i snuły ludzką nić życia - nikt nie miał wpływu na przeznaczenie, którego pilnowały, nawet Zeus. Liczba mojr była różna: • U Hezjoda jest ich trzy: Atropos, Kloto i Lachesis. Są to córki Zeusa i Tetydy. • U Homera występuje tylko jedna mojra. Afrodyta - bogini miłości, piękna, pożądania i kwiatów. Wyłoniła się z piany morskiej w pobliżu wyspy Cypr. Na brzegu czekały na nią Wdzięki, Igraszki i Uśmiechy, które miały jej służyć. Zawsze pojawiała się w ich otoczeniu. Córka Zeusa i Diony, według Homera. Żona Hefajstosa. Nie była mu wierna. Zdradziła go m.i. z Aresem, z którym miała dwójkę dzieci. Przyczyniła się do wybuchu wojny trojańskiej, gdyż obiecała Parysowi Helenę, żonę Menelaosa. Miała to być nagroda w zamian za to, żeby uznał ją na najpiękniejszą boginię spośród trzech, stających do konkursu o ten tytuł (oprócz niej walczyły o jabłko dla najpiękniejszej Hera i Atena). Filozofia antyczna: Arete - gr. - ‘cnota’ - pojęcie, które oznacza dzielność, szlachetność, siłę życiową. Trzech największych filozofów greckich: Sokrates, Platon, Arystoteles: a) Sokrates (469 w. p. n. e. - 399 w. p. n. e.) Ważna dla niego była mądrość, wiedza, bez której nie można osiągnąć ideału cnoty, czyli doskonałości. Istotna dla niego była umiejętność panowania nad sobą. Sokrates wierzył, że cnota jest bezwzględnym i najwyższym dobrem. Człowiek zatem powinien o nią zabiegać, mimo przeszkód, które na niego czekają. Utożsamiał cnotę z wiedzą. Uważał, że złe postępowanie ludzi wiążę się z ich niewiedzą lub wiedzą, którą określał pozorną. Poglądy takie nazywa się intelektualizmem etycznym. Oznacza to, że można samemu nabyć wiedzę i poznać cnotę. Od nas zależy, czy ją zdobędziemy. Sokrates wychodził na ulice miasta, żeby nauczać. Rozmawiał z napotkanymi ludźmi, nakierowywał ich na właściwe rozwiązania. Uważał, że każdy może dojść do prawdy i wystarczy mu w tym pomóc. W swoich dyskusjach z Ateńczykami stosował dwie metody: elenktyczną i majeutyczną. Pierwsza polegała na zbijaniu argumentów rozmówcy, po to, żeby doszedł do tezy sprzecznej z pierwotną lub takiej, która okaże się zupełnie bezsensowna. Druga metoda, zwana także położniczą - służyła uświadomieniu uczniowi prawdy, poprzez zadawanie pytań, na które sam musiał znaleźć właściwe odpowiedzi. Znane jest jego stwierdzenie: “Wiem, że nic nie wiem”. b) Platon (427 w. p. n. e. - 347 w. p. n. e.) Uczeń Sokratesa. Twórca tzw. idealizmu platońskiego. Dla niego świat, w którym żyją ludzie jest tylko odbiciem świata idealnego. Świat idealny jest wzorcem, naśladowanym przez świat materialny. Słynna jest jego opowieść o jaskini. Życie ludzkie ma cel - dążenie do ideału. Platon twierdził, że prawdziwym bytem są idee, natomiast świat materialny, który nas otacza jest jedynie jego niedoskonałym odzwierciedleniem. Idee są bowiem wieczne, trwałe i niezmienne. Każda rzecz na ziemi ma swój wzorzec idealny. Świat idealny nie przenika się z materialnym. Wyjątkiem są w tym przypadku dusza człowiecza i Demiurg, bóg, który zbudował świat. Dusza bowiem pochodzi ze świata idei, jest nieśmiertelna i wieczna, ciało to dla niej więzienie. Celem duszy jest powrót do świata, z którego pochodzi. Dusza dzieli się na trzy części: • boski rozum - jego zadaniem jest osiągnięcie mądrości, rządzi pozostałymi częściami • popędliwość - wiąże się z męstwem, które ma je ograniczać • pożądliwość - powinna być ograniczona przez umiarkowanie Części powinny współdziałać ze sobą harmonijnie, co gwarantuje im cnota sprawiedliwości. Materialny świat, Platon uważał za bezrozumny. Sądził jednak, że w naturze istnieje porządek i harmonia. Wiąże się to z celowością świata. Demiurg stwarzając świat wzorował się na świecie idei, ale zbudował go z bezrozumnego tworzywa, czyli materii. Dlatego nie jest on tak doskonały jak jego wzorzec. Dobro jest pamięcią o świecie idealnym, natomiast zło to wynik zapominania o nim, dlatego jest ono wynikiem niewiedzy - jak widać Platon nawiązuje w tej kwestii do Sokratesa i intelektualizmu etycznego. Nagrodą za dobro będzie po śmierci powrót do świata idei, karą reinkarnacja, czyli powrót na ziemię w kolejnym wcieleniu. Platon swoje poglądy filozoficzne przedstawiał m. in. w dialogach. Są one podzielone na trzy grupy: wczesne (sokratyczne, aporetyczne), średnie (konstruktywne) i późne (krytyczne).

1. Głównym bohaterem dialogów wczesnych jest Sokrates, który jest przedstawiony w trakcie dyskusji z różnymi przeciwnikami, których doprowadza, dzięki zastosowaniu swoich metod dialektycznych, do odkrycia prawdziwych wniosków. Do dialogów wczesnych należą m.in. Obrona Sokratesa, Kriton, Menon, Eutydem i Meneksenos orazProtagoras.
2. W dialogach średnich Platon przedstawia teorię idei, którą przekazuje czytelnikowi za sprawą Sokratesa, głoszącego jego poglądy. Należą do nich: Menon, Fedon, Fajdros, Uczta, Państwo.
3. Tutaj Platon zaczyna wycofywać się ze swoich wcześniejszych teorii o ideach. Późne dialogi to: Parmenides, Sofista, Polityk, Fileb, Timajos, Kritiasz i Prawa. W Prawachnie pojawia się już postać Sokratesa. c) Arystoteles (348 w. p. n. e. - 322 w. p. n. e. ) Uczeń Platona. Później stworzył opozycyjną do platonizmu filozofię. Wszechstronny - oprócz filozofii zajmował się także fizyką, logiką, biologią i astronomią. Stworzył podwaliny wielu nauk. Pojęcieeudaimonia było dla niego stanem ducha, który osiągało się w momencie całkowitego spełnienia. Za szczęście uważał zdolność czynienia dobra. Arystoteles zrezygnował z platońskiego podziału rzeczy na materialne i idealne. Wprowadził za to inny podział: na materię i formę. Forma była posiadała cechy idei platońskiej, z małym wyjątkiem - nie istniała samodzielnie i niezależnie, lecz wspólnie z materią, której nadawała kształt. Działa więc na podobnej zasadzie jak dzbanek w stosunku do wody, powodujący, że nie rozlewa się ona bezładnie na ziemię. Forma nie może istnieć bez materii, zaś materia jej pozbawiona stałaby się chaosem. Nie miałaby barwy, kształtu ani innych określających ją cech. Dlatego świat, w którym żyjemy to połączenie różnych form z materią. Według Arystotelesa istnieje hierarchia bytów. Uważał, że jeżeli w jakiejś rzeczy, bycie dominuje forma nad materią, to jest ona doskonalsza od tych rzeczy, w których materia przeważa, i zajmuje wyższe miejsce w hierarchii. Np. zwierzęta mają bardziej złożona formę od roślin, dlatego stoją wyżej w hierarchii. Najwyżej zaś jest umiejscowiony człowiek, posiadający duszę. Arystoteles dzielił duszę na trzy części: • wegetatywną - związaną z odżywianiem i rozwojem - jest to forma u roślin, zwierząt i ludzi • zmysłową - dzięki niej istoty mogą poruszać się i postrzegać - jest to forma u zwierząt i ludzi • rozum - forma występująca tylko i wyłącznie u ludzi, dzieli się na: • rozum bierny - przyjmujący wpływy z zewnątrz • rozum czynny (niepowiązany z ciałem - czysta forma) - jest nieśmiertelny Szkoły filozoficzne w starożytności Epikurejczycy - nazwa pochodzi od imienia założyciela, czyli Epikura, który żył w latach 341 w. p. n. e do 270 w. p. n. e.. Dla epikurejczyków życiowym celem było pozbycie się wszelakich cierpień, zarówno cielesnych, jak i duchowych po to, żeby osiągnąć przyjemność i szczęście. Liczyły się dla nich: korzystanie z życia, pozytywne myślenie, radość, podziwianie piękna świata. Ale ważna była również rozwaga. Według Epikura istniały różne rodzaje przyjemności. • najbardziej cenna - czysta radość życia • duchowe, np. czytanie, oglądanie przedstawień teatralnych • fizyczne, np. jedzenie, uprawianie seksu • bierne - nie wymagały świadomego wysiłku • czynne - wymagały trudu, żeby je osiągnąć, wiązały się też niejednokrotnie z przykrymi konsekwencjami Podział potrzeb według Epikura: • potrzeby duchowe - np. ciekawość, potrzeba bezpieczeństwa i miłości, dążenie do zaspokojenia wiedzy - Epikur uważał, że należało je zaspokajać na miarę swoich możliwości, jeżeli osiągnięcie ich byłoby zbyt trudne, należało je wytłumić (wytłumienie było potrzebne do tego, żeby nie cierpieć bez potrzeby, jeżeli ktoś nie jest dość inteligentny, żeby posiąść dużą wiedzę, to powinien skupić się na zdobyciu mniejszej) • potrzeby fizyczne, konieczne do utrzymania życia - np. pragnienie i głód - zaspokajać je należy z umiarem, nie dążyć do przesytu, gdyż skrajności według Epikura nie są dobre dla człowieka • potrzeby fizyczne, niepotrzebne do tego, żeby przeżyć - np. pożądanie seksualne, chciwość, żądza władzy - są one najczęściej szkodliwe dla człowieka i przyczyniają się do jego cierpień, dlatego należy starać się ich pozbyć Stoicy - założycielem jej był Zenon z Kition, który żył na przełomie IV i III w. p. n. e.. Najważniejszymi założeniami tej filozofii było zachowanie wewnętrznego spokoju i opanowania w trudnych sytuacjach. Według nich cnotę można osiągnąć dzięki życiu zgodnemu z naturą, ponieważ stworzył ją bóg, który zadbał, żeby była harmonijna. Mędrzec - poważny, trzeźwo myślący, zachowujący umiar we wszystkim - był dla nich ideałem człowieka. Hedoniści - nazwa pochodzi od greckiego słowa hedone oznaczającego przyjemność. Jednym z przedstawicieli tej szkoły był Arystyp z Cyreny. Liczyło się dla nich unikanie przykrości i osiąganie przyjemności (rozkoszy) - uznawali je za najwyższe dobro i cel ludzkiego życia, a także naczelny motyw ludzkiego postępowania. Powstanie teatru greckiego Teatr grecki wywodzi się z kultu ku czci boga Dionizosa - był on bogiem wina i winnej latorośli. Nauczył on człowieka wyrabiać wino i uprawiać winogrona. Dzięki niemu ludzie bawili się i używali życia. Dlatego aby go uczcić obchodzono kilka razy w roku huczne uroczystości. Na wiosnę - Dionizje Wielkie (w porze zrównania dnia z nocą), jesienią - Dionizje Małe. Na początku miały one charakter orgiastyczny, później, dzięki wpływowi kultu Apollina, zostały złagodzone. Dionizje Wielkie - trwały pięć, potem sześć dni na przełomie marca i kwietnia. Miały podniosły charakter. W trakcie obrzędu składano Dionizosowi ofiarę z kozła, w tym czasie chór chłopięcy śpiewał dytyramby, hymny na cześć boga. Kolejnym etapem było przeniesienie jego posągu ze świątyni do gaju Akademosa. Tu odbywano nabożeństwo, po którym następowała uczta. Kiedy słońce zaszło, przenoszono posąg do Aten. Później wystawiano sztuki. Brały w nich udział chóry mężczyzn i chłopców. Dytyramb przekształcił się następnie w tragedię, w której przewodnik chóru (koryfeusz) nawiązuje dialog z chórem. Dionizje Małe (wiejskie) - obchodzono je w Attyce na przełomie grudnia i stycznia -była to pora, gdy otwierano naczynia z młodym winem. Miały charakter ludowej zabawy. I tutaj składano w ofierze kozła, którego krew wylewano na korzenie winnej latorośli. Następnie, przez kilka dni, urządzano huczne zabawy i pochody (komos). Żartobliwe pieśni śpiewane w trakcie obrzędów przekształciły się później w komedię. Epika antyczna - Homer Najbardziej znanym twórcą epickim starożytnej Grecji jest Homer, pochodzący z Chios. Twórca Iliadyi Odysei. Żyjący na przełomie IX i X wieku p. n. e. Iliada ¬prawdopodobnie powstała w IX w. p. n. e. (ok. 800 r.), natomiast Odyseja- ok. 750 r. p. n. e. Iliada nawiązuje do mitu o wojnie trojańskiej. Akcja dzieje się w ostatnim roku tejże wojny. Odyseja to historia zmagań z przeciwnościami Odyseusza dążącego do domu po wojnie trojańskiej. Epopeja (epos) - gatunek epicki, nawiązujący do historii mitycznych lub realnych bohaterów. Opowiadający o ich doniosłych czynach i odwadze. Jest to dłuższy utwór pisany wierszem. Epos homerycki -utwór epicki o podniosłym stylu, który cechuje wykorzystanie hiperboli, stałych epitetów określających bohaterów, porównań homeryckich, inwokacji, powtórzeń i opisów. Świat przedstawiony należy do przeszłości. Ukazane jest tu również ingerowanie bogów w sprawy ziemskie. Bohaterowie odznaczają się niezwykłą mocą i odwagą. Iliada jako epos:

• bohaterowie ukazani na tle przełomowych dla nich wydarzeń
• na początku bezpośredni zwrot do Muzy (inwokacja) - prośba o natchnienie
• utwór pisany wierszem (heksametr)
• stałe epitety
• wszechobecny, wszystkowiedzący i obiektywny narrator
• przenikanie się światów ziemskiego i boskiego
• porównania homeryckie
• występowanie scen akcji (np. pojedynki) i statycznych (np. narady)
• opóźnianie akcji przez wykorzystanie retardacyjnego opisu, który jest bardzo dokładny - nie zmienia on głównej akcji Iliada Przyczyną wojny trojańskiej stał się Parys, który złamał odwieczne prawo gościnności porywając żonę króla Sparty Menelaosa, Helenę. Zdobył się na ten czyn, gdyż bogini Afrodyta obiecała mu ją w nagrodę za to, że wybrał ją w konkursie piękności wręczając jej złote jabłko z napisem “dla najpiękniejszej”, rzucone przez boginię Eris na weselu Tetydy i Peleusa. Zaczęła się wojna. Wodzem Hellenów był Agamemnon. Długo losy wojny nie były przesądzone. Przepowiednia zapowiadała, że dopóki Achilles nie podejmie walki, Troja nie zostanie zdobyta. Matka Achillesa ukryła go i dopiero podstępem sprowadzono go na miejsce bitwy. Brak wiatru na morzu uznano za nieprzychylność bogów. Postanowiono złożyć ofiarę z córki Agamemnona. Walczono na równinie nad rzeką Skamander. Walki przebiegały bardzo wolno. Ciągnęły się przez dziesięć lat. Wodzowie wysłali do Troi Menelaosa i Odyseusza, żeby zażądali wydania Heleny. W potyczkach najlepszy okazał się Achilles. Budził on lęk w Trojanach. Pewnego dnia między Agamemnonem a Achillesem wybuchł konflikt. Obrażony Achilles opuścił pole bitwy. Patrokles chcąc uratować sytuację pożyczył od niego zbroję. Zabił go Hektor. Achilles powrócił, by walczyć i się zemścić. Zabił Hektora. Wkrótce jednak zginął i on od strzały Parysa. Parys również zginął. Helena został żoną jego brata. Grecy odjechali z pola bitwy. Zostawili tylko olbrzymiego drewnianego konia. W jego brzuchu byli żołnierze z Odyseuszem jako wodzem. Trojanie wprowadzili konia do miasta. W nocy wrogowie opuścili konia i otworzyli bramy miasta. Grecy wrócili. Zaczęła się walka. Wybito wszystkich Trojan. Osiągnięto cel - Helena została odzyskana. Wojna skończyła się. Nastąpił odwrót Greków. Odyseja Jest to historia Odyseusza, który powraca do Itaki po wojnie trojańskiej. Z powodu narażenia się bogowi morza, powrót zajmuje mu aż dziesięć lat. W ciągu nich przeżywa przygody. Na utwór składają się 24 księgi. Księga III - syn Odyseusza wyrusza na poszukiwania ojca. Księgi V-VIII - Odys na Ogigii, gdzie przez siedem lat więziła go zakochana w nim Kalipso. Po opuszczeniu wyspy - trafia do kraju Feaków, na dwór króla Alkinoosa. Księgi IX-XII - początek narracji pierwszoosobowej. Odyseusz w kraju Lotofagów. Następnie oślepia Polifema, czym wzbudza gniew Posejdona. Potem przybywa na wyspę króla wiatrów, Eola. Kolejnym etapem podróży jest kraj Lastrygonów, którzy są ludożercami. Po opuszczeniu kraju Lastrygonów trafia na wyspę Kirke. Stąd wyprawia się w drogę, by zstąpić do Hadesu. Ponowna wędrówka - spotyka po drodze syreny. Księgi XII-XVI - powrót na Itakę - Odysz przebrany za żebraka. Księgi XVII-XIX - dotarcie do domu. Księgi XXI-XXIV - Odyseusz mści się na zalotnikach. Tragedia antyczna Tragedia antyczna - cechy: • jedność czasu, miejsca i akcji • zasada decorum • katharsis (oczyszczenie) • ograniczona do trzech liczba aktorów (mężczyźni) • niewystępowanie scen zbiorowych • chór Tragedia antyczna - budowa: • prolog - część, w której określano tematykę dzieła • parodos - były to pieśni wchodzącego chóru • epeisodia - tak nazywano akty • stasima - były to pieśni chóru • eksodos - pieśń chóru, który schodził ze sceny Tragicy greccy - Sofokles Sofokles był jednym z trzech największych tragików greckich starożytności. Wprowadził kilka zmian do tragedii - m.in. zwiększył liczebność chóru, dodał trzeciego mówiącego aktora. Był twórcą ok. 120 sztuk, za które często go nagradzano. Do naszych czasów ocalało jedynie siedem utworów: Ajas,Antygona, Elektra, Kobiety z Trachis, Filoktet, Edyp w Kolonie, Król Edyp Antygona ¬- Sofokles • nawiązanie do mitu tebańskiego - historii rodu Labdakidów • walka między braćmi: Eteoklesem i Polinejkesem o władzę po ojcu, Edypie • Eteokles - przyczyna tych zmagań - nie postąpił zgodnie z umową i nie oddał po roku panowania tronu bratu • Polinejkes wezwał na pomoc obce wojska - efektem: śmierć obu braci • władzę objął Kreon, ich stryj • Kreon uznał Polinejkesa za zdrajcę i zakazał go pogrzebać • Antygona sprzeciwiła się wyrokowi - pochowała zwłoki brata Konflikt tragiczny Jest to konflikt dwóch równorzędnych, a zarazem sprzecznych racji lub praw. Jakikolwiek byłby wybór, zawsze wyniknie klęska drugich, równie właściwych. Nie da się tego konfliktu pozytywnie rozwiązać. Wykorzystywano go jako oś akcji tragedii antycznych. Główni bohaterowie Antygony - Kreon i Antygona - są postaciami tragicznymi: Antygona • musi wybrać między prawem boskim (nakazującym urządzenie pogrzebu zmarłemu) a ludzkim (nadanym przez Kreona) • wybór między karą boską a ludzką • obydwa prawa się wykluczają, można wypełnić tylko jedno - stąd tragiczność Kreon • wydaje rozkaz na przekór prawu boskiemu - staje się to przyczyną śmierci jego najbliższych • nie mógł jednak wycofać się z własnego rozkazu, gdyż straciłby autorytet, co mogło się stać przyczyną anarchii, a w rezultacie zguby Teb Inni bohaterowie Antygony: Ismena(siostra Antygony), Hajmon (syn Kreona, zakochany w Antygonie, ginie dla niej) Liryka - Safona, Symonides, Anakreont, Tyrteusz, Horacy Najwybitniejszą poetką grecką była Safona, tworząca na przełomie VII i VI w. p. n. e.. Żyła i pisała na wyspie Lesbos. Tu skupiała wokół siebie młode dziewczęta, które uczyła muzyki. Jest autorką dziewięciu ksiąg, z których zachowały się jedynie nieliczne wiersze. Pisała hymny, pieśni miłosne i weselne. W swojej twórczości głosi pochwałę życia, a także miłości i przyjaźni. Ważny dla niej jest również kontakt z poezją. Jej brak wywołuje pustkę. Wiersz Pogarda dla nie znającej poezji¬ - Safona Autorka uważa, że dzięki temu, iż pisała poezję jest kimś lepszym od innych, ponieważ pozostanie coś po niej dla potomnych. Symonides (VI/V w. p. n. e.), pochodził z wyspy Keos. Pisał epigramaty, treny, pieśni chóralne, hymny a także elegie. Autor m.in. wiersza Los. Tworzył na cześć władców, opiewał uroczystości dworskie. Uczył, że nie należy zbytnio przejmować się przyszłością, lecz korzystać z tego, co nam zostało dane, gdyż los może się odwrócić. Anakreont (VI/V w. p. n. e.), pochodził z Teos. Autor utworów opiewających uroki życia pełnego radości i zabaw, wykorzystujących tematykę biesiadną i miłosną. Dla Anakreonta Eros jest dobrym kompanem, ale czasami trzeba go traktować z przymrużeniem oka. Tyrteusz (VII w. p. n. e.), pochodził z Aten, od jego imienia utworzono nazwę “poezja tyrtejska”. Twórca patriotycznych elegii, pieśni wojskowych i marszowych, utworów o charakterze patriotycznym. Był poetą, który zagrzewał Spartan do walki. Wiersz: Rzecz to piękna. Tytułową piękną rzeczą jest walka w obronie ojczyzny - a nawet śmierć za nią. Hańbą okrywa się ten, kto ucieka z pola bitwy. Straci on bowiem nie tylko mienie, spokojną przyszłość rodziny, ale i własny honor. Przestanie być szanowany. Horacy był rzymskim poetą lirycznym. Tworzył pieśni (carmina), satyry, ody. listy poetyckie. Wierzył w nieśmiertelność zapewnioną przez tworzenie poezji. Słynne są jego maksymy, w których przedstawił swoją życiową filozofię, np. carpe diem (ciesz się tym, co dzień niesie). Pieśń Exegi monumentum - Horacy jest pewny, że “nie wszystek umrze”, gdyż “wystawił sobie pomnik trwalszy niż ze spiżu” - pozostawił po sobie poezję, która jest trwalsza niż materia, gdyż żyje w pamięci czytelników. Główne gatunki literackie w starożytności: mit, epopeja (epos), poemat heroikomiczny, elegie patriotyczne, anakreontyk, bukoliki, epigramat, oda, pieśni, listy, satyry

1. Nazwa i ramy czasowe

Nazwa antyk wywodzi się od łacińskiego słowa antiquus i oznacza dawny.Za początek starożytności przyjmuje się przełom wieków IX i VIII p.n.e. , czyli czas , w którym żył i tworzył Homer. Za koniec antyku przyjmuje się okres pomiędzy IV a VI wiekiem n.e.. Umowną datą jest rok 476 , czyli rok zdobycia Rzymu przez wojska germańskie.

2. Filozofia

Sokrates Wprowadził pojęcie cnoty rozumianej jako doskonałość, czyli mądrość , umiejętność panowania nad sobą , sprawiedliwość. Sokrates wierzył , że niemożliwe jest osiągnięcie ideału cnoty bez wiedzy, czyli mądrości. Platon Platon był uczniem Sokratesa. Uważał , że świat w którym żyjemy , jest odbiciem świata bytów idealnych. Każdy element świata materialnego ma swój idealny pierwowzór w świecie idei. Celem życia ludzkiego jest więc dążenie do ideału. Arystoteles Arystoteles był uczniem Platona. Wprowadził pojęcie eudaimonii , czyli ideału ostatecznego. Uważał , że szczęście może dać jedynie zdolność czynienia dobra. Szkoły filozoficzne Epikurejczycy- szkoła filozoficzna stworzona przez Epikura (341-270 p.n.e.), który uznawał za cel życia rozważne dążenie do przyjemności i szczęścia. Radość życia, korzystanie z uciech i piękna świata; uwolnienie ciała od bólu i ducha od niepokoju - to zasadnicze zalecenia tej filozofii. Stoicy - szkoła filozoficzna założona przez Zenona z Kition (IV - III) w. p.n.e.), uwagę jej przedstawicieli przykuwała problematyka etyczna, wysoko cenili zachowanie wewnętrznego spokoju, hartu i opanowania. Twierdzili, że szczęście zapewnia cnota, a tę osiągać można poprzez życie zgodne z naturą, która jest harmonijna, bo stworzona przez boga. W ten sposób ideałem człowieka był mędrzec, którego cechuje: powaga, trzeźwość, rygoryzm i umiarkowanie Hedoniści - wyznawcy doktryny etycznej sformułowanej po raz pierwszy przez Arstypa z Cyreny, a powracającej wielokrotnie w dziejach filozofii, uznającej przyjemność (rozkosz) bądź unikanie przykrości za najwyższe lub jedyne dobro, cel życia i naczelny motyw ludzkiego postępowania.

3. Mitologia i mity

Mitologia jest to tradycyjne przekazywanie opowiadań o bogach, półbogach i bohaterach z czasów legendarnych. Mitologia to również nauka badająca te opowiadania.

Mit - jest opowieścią, która wyraża i organizuje wierzenia danej społeczności, opowiada o początkach istnienia świata, powstaniu bogów, ludzi. Jako przykład mitu greckiego można podać mit o Prometeuszu lub mit o Ikarze. Mity te funkcjonują jako relikty przeszłości. Motywy, postawy i wyrażenia pochodzące z mitów istnieją do dziś w literaturze i sztuce, a nawet w języku. Współczesny człowiek nie traktuje mitów greckich jako sfery wierzeń religijnych, lecz tkwią one w świadomości i kulturze dzisiejszego człowieka, gdyż przedstawiają one uniwersalne ludzkie czyny i uczucia. W mitach utrwalone są archetypy (np. matka bolejąca - Niobe) - pierwsze wzory ludzkich postaw i zachowań, tkwiące w świadomości zbiorowej każdej społeczności. Z mitów wywodzą się stałe obrazy i motywy literackie (np. Arkadia, “złoty wiek”). Noszą one nazwę topos, ich zbiór to topika.

Funkcje mitów: poznawcze - dzięki mitom ludzie wyjaśnili pewne niezrozumiałe zjawiska przyrody np. burza z piorunami. światopoglądowe - mity, które były podstawą wierzeń religijnych. sakralne - mity, które przedstawiały wzorce rytualnych obrzędów, nakazywały jak czcić bogów.

Podział mitów: mity teogoniczne - o powstaniu bogów; mity kosmogoniczne - o powstaniu świata; mity antropogeniczne - o powstaniu człowieka; mity genealogiczne - o historii rodów;

Mi o narodzinach świata Z Chaosu powstał Dzień, a wraz z nim Jasność i Radość. Z niego też wyłoniła się Gaja (Ziemia) w otoczeniu Eteru, Uranos (Niebo), Tartaros (Podziemie) - będące jednocześnie i żywiołami, i istotami boskimi oraz Eros, przyczyna sprawcza wszelkiego rozwoju i rozmnażania.. Narodziny bogów (teogonia) - Gaja zroszona deszczem zesłanym przez Uranosa zrodziła wszelką roślinność i zwierzęta, a strugi deszczu wypełniły doliny dając początek rzekom, jeziorom i morzom. Boska para spłodziła dzieci: sturękie olbrzymy (dzikie, niezrównoważone potwory), cyklopów z jednym okiem pośrodku czoła, bóstwa związane z piorunami, a także sześciu tytanów, min. Kronosa i Prometeusza, sześć tytanid, m.in. Reę i Temidę (patronkę sprawiedliwości). Uranos obawiając gwałtowności najstarszych synów: sturękich i cyklopów strącił ich do Tartaru. Wówczas Gaja zbuntowała najmłodszego syna, Kronosa i ten zraniwszy ojca sierpem, pozbawił go tronu. Z krwi Uranosa zrodziły się Erynie - boginie zemsty, z włosami kłębiącymi się od wężów i biczami w rękach. Wówczas też zrodziło się nowe pokolenie gigantów i nimf. Żoną Kronosa byłą Rea. Rodziły się dzieci, ale bóg mając w pamięci słowa ojca, który przepowiedział mu, że zostanie pokonany przez własnego syna, połykał dzieci. Rei udało się jedynie ukryć najmłodszego syna, Zeusa. Wychowywał się na Krecie, a dorósłszy zgodnie z przepowiednią pokonał ojca i przywrócił życie rodzeństwu: Herze, z którą się ożenił, Afrodycie (bogini miłości), Hadesowi (bogowi podziemia), Posejdonowi (bogowi mórz), Hesti (opiekunce ogniska domowego), Demeter (bogini urodzaju). Dziećmi Hery i gromowładnego Zeusa byli: Ares (bóg okrutnej wojny), Hefajstos (bóg ognia), Atena (bogini mądrości), Apollon (bóg światła i muzyki), Artemida (bogini łowów, lasów i pól). Władzę nad wiatrami sprawował Eol, rydwanem słonecznym objeżdżał świat Helios, a poprzedzała go różonopalca bogini jutrzenki, Eos. Nad bezpieczeństwem świata i nieomylnością bogów czuwała Mojra - bogini przeznaczenia

Pierwowzory ludzkich postaw i pasji Wiele mitów utrwaliło pierwowzory (archetypy) ludzkich postaw i pasji, i jako takie są składnikiem dzieł literackich i malarskich, muzycznych, itp. Edyp - tebańczyk, syn Lajosa i Jokasty, zgodnie z przepowiednią zabił własnego ojca i poślubił matkę. Ojciec Polinejkesa, Etoklesa, Antygony i Ismeny. Prometeusz - archetyp buntownika i bezinteresownego dobroczyńcy. Tytan, który wbrew woli Zeusa nie tylko ofiarował ludziom ogień, ale też zakpił sobie z nich sprytnie ustalając zasady dzielenia mięsa ofiarnego. Za nieposłuszeństwo został skazany na męki: przykuty do skały na Kaukazie cierpiał niewypowiedziany ból, bowiem co wieczór ptak wydziobywał mu wątrobę, która za dnia odrastała. Uwolniony przez Herkulesa. Dedal - archetyp człowieka rozważnego, doświadczonego, ale postrzeganego jako skrajnego realistę. Uosabia tęsknotę za ojczyzna, pragnienie niezależności i wolności. Mitologiczny twórca labiryntu, znakomity architekt i wynalazca. Syzyf - symbol pracy bezowocnej, nie przynoszącej zamierzonego efektu Ikar - archetyp człowieka, który w pragnieniu pokonania granic, jakie stawia człowiekowi natura, potrafi się zapamiętać, śmiercią zapłacić za chwilę szczęścia; symbol uniesienia, upojenia swobodą; również - klęski nauczyciela. Syn Dedala, zginął, kiedy pomimo upomnień ojca wzbił się zbyt wysoko i promienie słoneczne roztopiły wosk, którym zlepione były skrzydła. Herkules - syn Zeusa i ziemianki Alkmeny. Zasłynął jako wykonawca dwunastu prac. Symbolizuje odwieczny sen o potędze, jego przykład dowodzi, że dzięki męstwu i wytrwałości można dokonać czynów przekraczających pozornie możliwości człowieka. Kasandra - zwiastunka katastrofy, nieszczęścia.

4. Epika antyczna Homer Pochodził z Chios, żył na przełomie IX/VIII w. p.n.e. Rozpoczął epokę literacką. Iliadapowstała ok. 800 r. p.n.e., a Odyseja ok. 750 r. p.n.e. „Iliada" jest utworem opartym na micie o wojnie trojańskiej i dotyczy wydarzeń z ostatniego roku wojny. Epos - najstarszy gatunek epicki, wywodzący się z podań o legendarnych lub historycznych bohaterach; utwory cechują się dłuższą formą oraz pisane są wierszem. Epos homerycki - heroiczne opowiadanie o przeszłości, utrzymane w tonie obiektywnym, przy czym świat przedstawiony oddzielony jest od współczesności i narratora. Świat boski i ziemski łączy się w swoich działaniach; bohaterowie są wyjątkowi i gotowi do walki. Styl e. podniosły, występuje wiele powtórzeń , hiperboli, porównań homeryckich, stałych epitetów, opisów, inwokacji. „Iliada" ma cechy eposu.

• przedstawia losy bohaterów na tle przełomowych wydarzeń (historycznych) ważnych dla danego bohatera;
• inwokacja - wstęp, wprowadzenie - jest bezpośrednim zwrotem (do Muzy) z prośbą o natchnienie w pisaniu, przedstawione jest o czym będzie „Iliada";
• występuje opis retardacyjny (bardzo dokładny opis), który opóźnia akcję i nie ma wpływu na akcję (najczęściej dotyczy codziennego życia);
• zestawienie scen statycznych (rozmowy, narady) i dynamicznych (walki, pojedynki - sceny batalistyczne);
• miara wierszowa - heksametr;
• paralelizm –równoległość dwu akcji – w świecie bohaterów i w świecie bogów;
• stałe powtarzające się epitety;
• porównanie homeryckie - jest długie i przedstawia jakąś scenę;
• liczba ksiąg w eposie musi być podzielna przez 6;
• narrator jest wszechwiedzący i wszechobecny, ale jest też zdystansowany i obiektywny (bo nie jest bohaterem);

„Iliada” Podczas wesela Tetydy i Peleusa bogini Eris rzuciła między siedzące boginie złote jabłko z napisem „dla najpiękniejszej”. Powstał spór, a sędzią w tej sprawie został Parys. Wybrał Afrodytę, która obiecała mu w nagrodę Helenę. Młodzieniec przyjehał do Sparty i porwał żonę Henelaosa. W całej Grecji zawrzało na wieść o tym, jak zamorski barbarzyńca znieważył święte prawo gościnności. Rozpoczęto wojnę. W szeregach Hellady Naczelnym dowódcą został Agamemnon. Według przepowiedni los wyprawy zależał od Achillesa. Bez niego Troja nie mogła być zdobyta. On zaś został schowany przez matkę i długo go szukano. Potem nie było wiatru na morzu. Zlikwidować ten problem miał ofiara z córki Agamemnona. U brzegów Azji wodzowie wysłali do Troji Odyseusza i Meneloosa żądając wydania Heleny. Działania wojenne przebiegały opieszale. Miejscem walk była równina nad Skamandrem. Odbywały się turnieje rycerskie. Najlepszy był Achilles. Trwało to 10 lat. W obozie greckim wybuchła zaraza. Między Agamemnonem a Achillesem wybuch konflikt. Achilles do jednej z bitew pożyczył swój strój Petraklosowi. Trojanie bardzo się go bali. Powstrzymał go dopiero Hektor. Achilles mścił się za to jeszcze okrutniej. Wygrał walkę z Hektorem, ale został zabity przez strzałę Parys. Zginął też Parys. Helenę wydano za jego brata. Gdy Trojanie pewni byli swojej klęski Grecy odjechali spod murów Troji. Został tylko olbrzymi drewniany koń. Ukrytych w nim był 12 żołnierzy z Odyseuszem na czele. W nocy wyszli i otworzyli bramy miasta. Wojska greckie wróciły. Zaczęła się rzeź. Zginęli wszyscy Trojanie. Odzyskano Helenę, a wojska greckie wróciły do domu.

„Odyseja” Tematem „Odysei” są dzieje tytułowego bohatera, który przeżywa niezwykłe przygody w czasie powrotu spod Troi do Italii. Trwało to 100 lat, a wracał on po 20 letniej nieobecności. Utwór składa się z 24 ksiąg. Poemat zaczyna się w V księdze od opisu wyprawy syna Odysa w poszukiwaniu ojca. Księgi V-VIII to opowieści o jego przygodach na wyspy Ogigia, gdzie przez 7 lat był więziony (z miłości) przez Kalipso. Z niej dociera do wyspy Feakow i znajduje się na dworze króla Alkinosa. Od IX do XII księgi zaczyna się pierwszoosobowa narracja. Kraj Lalofogów, oślepienie Polifema, gniew Posejdona, pobyt u Ede - pana wiatrów, kraj Lastrygonów - ludożerców, wyspa Kriki, zejście do Hadesu, spotkanie z syrenami. Księga XII i XVI - przybycie Odysa na Italię w przebraniu żebraka. Księga XVII do XIX - pobyt w domu. Księga XXI do XXIV zemsta na zalotnikach.

5. Dramat antyczny i powstanie teatru

Powstanie teatru antycznego wiąże się z kultem Dionizosa- boga narodzin i śmierci, ale także winnej latorośli, wina i urodzaju. Według greckiego mitu to właśnie Dionizos nauczył ludzi uprawy winnej latorośli i produkcji wina. W otoczeniu bachantek, satyrów i osłów niosących worki z upojnym trunkiem wędrował na rydwanie po wszystkich krajach starożytnego świata przy akompaniamencie hałaśliwej muzyki bębenków. Dla uczczenia boga, który okazał się tak szczodrym darczyńcą, nauczył ludzi zabawy i wszelkiego użycia, starożytni urządzali dwa razy w roku huczne uroczystości. Początkowo orgiastyczny charakter, z czasem, pod wpływem kultu Apollina – boga poezji, muzyki, sztuk i nauk- uległ on złagodzeniu. Wiosną, w porze zrównania dnia z nocą odbywały się Wielkie Dionizje, jesienią zaś Dionizje Małe, obchodzone przede wszystkim na wsi.

Wielkie Dionizje- miejskie- miały charakter podniosłego misterium. Trwały początkowo pięć, a potem sześć dni. Zaczynały się przy końcu marca, kończyły wraz z nadejściem kwietnia. Pierwszego dnia składano Dionizosowi ofiarę z kozła. W trakcie tego obrzędu chór chłopięcy śpiewał dytyramby- wzniosłe hymny sławiące boga winnej latorośli. Następnie w uroczystym pochodzie przenoszono posąg Dionizosa ze świątyni u stóp akropolis do gaju Akademosa, tam odbywało się nabożeństwo, a następnie wielka uczta. Po zachodzie słońca przy blasku pochodni posąg boga wędrował do Aten. Przez kolejne dni przy udziale dni przy udziale chórów chłopięcych i męskich wystawiano sztuki. Pieśń kultowa ku czci Dionizosa – dytyramb – przekształciła się z czasem w tragedię opartą na dialogu Koryfeusza (przewodnika chóru) z chórem

Małe Dionizje- wiejskie- nie były tak podniosłe. Miały charakter wesołej, ludowej zabawy. Obchodzono je w Attyce pod koniec grudnia i na początku stycznia. Czczono w ten sposób porę otwierania naczyń z młodym winem. Tak, jak podczas Wielkich Dionizji, składano w ofierze kozła, a jego krwią polewano korzenie winnej latorośli. Przez następne dni miały miejsce wesołe zabawy, procesje, pochody zwane komos. Z pieśni o zaczepnym, żartobliwym charakterze, śpiewanym przez komos wykształciła się z czasem komedia.

Cechy tragedii antycznej:

• zasada trzech jedności : akcji, miejsca i czasu,
• maksymalnie trzech aktorów (tylko mężczyźni);
• tragiczny konflikt bohatera lub bohaterów,
• brak scen zbiorowych,
• występowanie chóru,
• zasada decorum, czyli pisanie tragedii wysokim stylem,
• katharsis, znaczy dosłownie oczyszczenie. Jest to pojęcie związane z terapeutyczną funkcją tragedii. Oznaczało wyzwolenie duszy z win, oczyszczenie ze złych emocji poprzez przeżycie uczucia litości i trwogi. Widz, śledząc akcję tragedii, miał doznać uczucia litości, gdy obserwował tragedię niewinnego człowieka, natomiast trwoga miała być jego udziałem, kiedy oglądał dramat człowieka, w którym odnajdował siebie samego. W efekcie katharsis prowadziła do wyzwolenia z tych uczuć.

Budowa tragedii antycznej:

• prolog – określa tematykę utworu,
• parodos – pieśni wchodzącego na sceną chóru,
• epeizodia – poszczególne akty,
• stasima – pieśni chóru,
• eksodos – pieśń chóru schodzącego ze sceny.

Sofokles

Sofokles - wprowadza 3 aktora (mówiącego), zwiększa skład chóru i wprowadza innowację, zrezygnował z trylogii (3 tragedii nie związanych ze sobą), nie był aktorem, napisał ok. 120 sztuk (połowa przyniosła mu sukces i nie dostał nigdy mniejszej nagrody niż 2 miejsce), 7 tragedii przetrwało do dzisiaj: „Ajas", „Antygona", Król Edyp", „Trachimki", „Filoktet", „Edyp w kolonos", Elektra".

„Antygona” Akcja dramatu Sofoklesa nawiązuje do mitu tebańskiego o rodzie Labdakidów. Po śmierciEdypa rozgorzała walka o tron pomiędzy braćmi Eteoklesem i Polinejkesem. Etokles nie dotrzymał umowy i po roku sprawowania rządów nie chciał ustąpić bratu tronu. Ten sprowadził obce wojska, aby odzyskać koronę. W efekcie obydwaj bracia zginęli. Władzę objął ich stryj Kreon. Uznając Polinejkesa za zdrajcę zakazał grzebania jego zwłok, jednocześnie wyprawiając Etoklesowi uroczysty pogrzeb. Akcja dramatu rozpoczyna się właśnie w tym momencie. Antygona, siostra zmarłych, przeciwstawia się rozkazowi Kr eona i grzebie zwłoki brata. Ten czyn zarysowuje w tragedii sytuację konfliktu dramatycznego. W „Antygonie”, oboje głównych bohaterów to postacie tragiczne:

• Antygona Wybiera pomiędzy prawem ludzkim a boskim. Prawo boskie nakazuje jej pochowanie zwłok brata bez względu na karę, jaka może ją spotkać za strony władcy. Prawo ludzkie wydane przez Kreona nie pozwala pochowania zwłok zdrajcy. Antygona podlega obu prawom. Wybór jednego powoduje kolizję drugiego. Złamanie prawa boskiego to klątwa i przekleństwo, ludzkiego - śmierć.
• Kreon Także jest bohaterem tragicznym. Wydał rozkaz obowiązujący w kraju, ale jednocześnie złamał prawo boskie. Dlatego zginęli jego bliscy. Gdyby uniewinnił i uwolnił Antygonę, mógł stracić cały swój autorytet a to mogło doprowadzić do anarchii i zguby Teb.

Konfrontacja Antygona - Ismena Obie siostry są zupełnie różne. Antygona jest silna i honorowa w przeciwieństwie do swej siostry. Jest odważna i energiczna. Chce uczcić śmierć brata, chowając go. Ale aby to uczynić, musiałaby złamać zakaz Kreona. Jednak Ismena jest inna. Obawia się o swoje życie i nie chce złamać zakazu króla. Boi się władcy i sprzeciwu wobec niego. Jest oportunistką. Przyjmuje postawę wygodniejszą dla siebie. Antygona płacze nad losem swoim i swoich bliskich. Godzi się na śmierć. Nie buntuje się gdyż nie chce upokorzyć się przed Kreonem. Okazałaby się wówczas słabą i przeciętną osobą.

Konfrontacja Kreon - Hajmon Kreon jest prawowitym władcą Teb. Jgo decyzja spowodowana była chęcią udowodnienia poddanym, że potrafi być sprawiedliwy i okrutny dla wrogów. Podejrzewając iż poddani mogliby lekcewarzyć jego władzę, kazał stosować wobec nich terror, jako środek zapobiegawczy. Przykładem może być zakaz pochówku wrogów (Polinejkesa) oraz zamurowanie Antygony. Jest on rządny władzy. Chce umocnić ją i swój autorytet. Bezwzględny dla wrogów i zdrajców. Jest tyranem, którego należy słuchać i wypełniać rozkazy. Jest konsekwentny. Podczas konfrontacji z synem Hajmon pokazuje mu jego błędy i przewagę dumy nad rozsadkiem. Hajmon pragnie zrzucić zasłonę gniewu, chce by ojciec zobaczył prawdziwy obraz sytuacji. Uważa, że Kreon jest władcą dla włąsnych korzyści. Ostrzega swojego ojca przed karą za złamanie praw boskich, które są ważniejsze od niego. Odwołuje się do jego ludzkich uczuć. Chce by spojrzał na to jak zwykły człowiek, a nie król. Wycofanie się z decyzji uczyni go władcą bardziej szanowanym, człowiekiem, a nie potworem. Mimo, że Hajmon występuje w obronie demokracji w państwie, jego ojciec go nie słucha. Kreon uważa się za nieomylnego. Nie zważa na wskazówki syna, który jest młodszy od niego. W przypływie gniewu Hajmon nazywa ojca tyranem.

Konflikt tragiczny -taki, w którym dochodzi do starcia dwóch słusznych, a jednocześnie sprzecznych względem siebie praw czy racji; zwycięstwo jednych z nich powoduje klęskę drugich równie słusznych (jest ot więc konflikt nie do rozwiązania i taki właśnie stanowi oś rozwoju akcji wszystkich antycznych tragedii).

„Antygona” jak utwór o państwie i władzy Kreon reprezentując losy państwa wydał zakaz pochowania Polinejkesa. Chciał pokazać, że jest władcą bezwzględnym dla innych. Kreon występował jako władca, który chciał przestrzec innych władców przed jakąkolwiek formą przeciwstawiania się władzy. Kreon nie zmienił decyzji za namową ludu, gdyż nie chciał pokazać, że jest człowiekiem, który łatwo, za namową innych zmienia zdanie. Boi się ludu. Chce pokazać, że on jest władcą i panem. Podporządkowuje sobie całe państwo zamiast się nim opiekować. Hajman uważa natomiast, że Kreon nadużył swojej władzy, oraz że wycofanie się z tej decyzji mogłoby podnieść autorytet władzy.

5. Liryka antyczna

Horacy Horacy to liryk rzymski, pisał carmina - pieśni (ody), satyry i listy poetyckie. Horacy jest autorem sławnych maksym określających wyznawaną przez niego filozofię życia, np. “carpe diem” - ciesz się tym, co dzień niesie. Horacy wierzył, iż jego twórczość zapewni mu nieśmiertelną sławę, dzięki pamięci potomnych: “Pomnik trwalszy stworzyłem, niźli w spiżu ryty”, “Nie wszystek umrę” (non omnis moriar)

„Exegi monumntum…” Porównuje swój dorobek literacki do budowanych przez ludzi potężnych monumentów. Stwierdza, że jego utwory będą trwalsze od królewskich piramid ponieważ poezja jest niematerialna. „Nie wszystek umrę” - będzie żył w swoich wierszach i pamięci czytelników.

Tyrteusz Tworzył w VII w.p.n.e. Pisał patriotyczne elegie. Od imienia poety wywodzi się termin tyrteizm. Poezja tyrtejska - patriotyczna, nawiązująca do walki. Porzucenie ziemi ojczystej uważał za rzecz niegodną. Napisał pięć ksiąg zawierających pieśni wojskowe, marszowe i elegie o charakterze politycznym. Według legendy poeta ten natchnął swoimi pieśniami Spartan do zwycięskiej walki. Napisał np.: „Rzecz to piękna”. „Rzecz to piękna…" Autor zachęca do walki za ojczyznę i uważa, że hańbą jest, jak ktoś ucieknie z pola walki, taki człowiek będzie biedny, bo straci swój dobytek, ale nie będzie budził współczucia, zniweczy przyszłość swojej rodziny, dzieci i nigdy nie zazna spokojnego życia. Ale jeśli ktoś umrze za ojczyznę będzie szanowany, umrze z honorem.

Safona Tworzyła na przełomie VII i VI w.p.n.e. Była najwybitniejszą poetką starożytnej Grecji. Mieszkała na wyspie Lesbos, gdzie zajmowała się wychowaniem muzycznym skupionych wokół niej dziewcząt. Napisała dziewięć ksiąg, które obejmowały pieśni weselne, miłosne, hymny i modlitwy. Jej wiersze są pełne poetyckiego uroku i wdzięku. Sławią przyjaźń, miłość i życie, które dostarcza twórczych przeżyć i wzruszeń. Źródłem owych przeżyć jest obcowanie z poezją, bez której człowiek skazany jest na miernotę i pustkę. „Pogarda dla nie znającej poezji" Autorka uważa, że jak ktoś nie pisał poezji to nie wpisał się w karty historii i nikt go nie będzie wspominać, ani w ogóle znać. Autorka uważa się za lepszą, bo po niej coś zostanie, bo ona pisała poezje.

Anakreont Tworzył utwory o tematyce miłosnej i biesiadnej. Opiewają radość życia i urok beztroskich zabaw. Bożka miłości Erosa traktuje jako dobrego kompana, którego towarzystwo się lubi, ale nie zawsze trzeba go traktować poważnie. Symonides

W wierszach przedstawia filozofię uczącą przyjmowania życia takim jakim jest. Odradza nadmierną toskę o przyszłość, której nikt nie zna. Każdy dzień może przynieść zmiany na lepsze lub gorsze, zniweczyć wszelkie osiągnięcia i zamierzenia. Znany jest jako piewca władców, uroczystości dworskich. Autor pieśni chóralnych i epigramatów, hymnów, elegii i słynnych trenów. Napisał np.: „Los”.

6. Główne gatunki literatury starożytnej

Mit - Jest opowieścią, która wyraża i organizuje wierzenia danej społeczności, opowiada o początkach istnienia świata, powstaniu bogów, ludzi

Epopeja - Najstarszy gatunek epicki, wywodzący się z podań o legendarnych lub historycznych bohaterach; utwory cechują się dłuższą formą oraz pisane są wierszem. Poemat heroikomiczny - Swoistego rodzaju parodia eposu rycerskiego. W antyku z tego gatunku powstała “Batrchomachia” opowiadająca o wojnie nietoperzy ze szczurami.

Elegie patriotyczne - Zagrzewały Spartan do walki. ‘‘Rzecz to piękna" Anakreontyk - Gatunek zainicjowany przez Anakreona(VI w. p.n.e.) -piewcę wina, kobiet i miłości. Charakterystyczny dla tej poezji jest topos miłości objawiający się w walce z Erosem bądź postacą Erosa rzucającego piłką w przyszłego amanta). “Słodki bój”

Epigramat - Krótki utwór wierszowany o wyrazistej poincie. Pierwotnie nazwą tą określano krótkie napisy nagrobkowe.

Bukoliki (sielanki konwencjonalne) - Są to utwory przedstawiające tzw. ‘’topos Arkadji’’- idealny świat prostych ludzi (posiadających nieprzeciętną mądrość) oparty na naturze. Wirgiliusz(Publis Vergilius Maro 70- 19 p.n.e.)

Oda (pieśni) - Pieśni o charakterze podniosłym, których głównymi motywami są:

• exegi monumentum- pomnik poetyckiej chwały,
• non omnis moriar- nie wszystek umrę,
• carpe diem- chwytaj chwilę.

Listy - Wyrażały poglądy na temat poezji i sztuki. Poezja winna być uporządkowanym dziełem człowieka przedstawiającym świat realny. Arystoteles wprowadził pojęcie decorum oznaczające, iż język oraz gatunek powinien być dobrany do tematu utworu.

Satyry - Utwory ośmieszające wady i postawy poprzez deformację, ironię i sarkazm. Poezja tyrtejska - wzywająca do aktywnej walki w obronie zagrożonej wolności kraju (poezja tyrtejska pojawiła się w literaturze polskiej zwłaszcza w momentach zagrożenia wolności kraju)