Zadaniem podstawowym każdej kontroli jest weryfikacja stanu rzeczywistego ze stanem pożądanym. W zamówieniach publicznych zadaniem kontroli jest sprawdzenie prawidłowości przeprowadzonych procedur wyboru wykonawcy w świetle obowiązujących przepisów, tj. ustawy z dnia 29 stycznia 2004 r. Prawo zamówień publicznych (t.j. Dz.U. Z 2010 Nr 113, poz. 759 ze zm.) i przepisów wykonawczych. Kontrola ta zatem odnosi się do aspektów formalnych, czyli procedury, w jakiej zamówienie zostało udzielone, nie zaś do aspektów materialnych, czyli zasadności udzielenia zamówienia lub słuszności wyboru danej oferty. Dla zrealizowania tego zadania w ustawie Pzp przewidziano dwa rodzaje środków kontroli: bezpośrednie, stosowane przez Prezesa Urzędu Zamówień Publicznych , działającego w imieniu władzy publicznej, pośrednie, stosowane przez wykonawców, działających w imieniu i w interesie własnym, ale zapewniające weryfikację postępowania zamawiającego.

Środki te, niezależnie od partykularnych interesów wykonawców, mają zapewnić przestrzeganie procedur, co w efekcie ma się przełożyć na dokonanie wyboru przez zamawiającego najkorzystniejszej oferty z zachowaniem zasad uczciwej konkurencji i równego traktowania wykonawców, a w ujęciu ogólnym na efektywne i przejrzyste realizowanie zadań publicznych. Dlatego też wykonawcy zostali wyposażeni w środki ochrony prawnej, które dając im prawo do zabezpieczenia swoich interesów. Pozwalają na bieżącą weryfikację poczynań zamawiającego. Celem kontroli przeprowadzanej przez prezesa UZP jest sprawdzenie zgodności postępowania o udzielenie zamówienia z przepisami Prawa zamówień publicznych i aktami wykonawczymi do tej ustawy. Prezes UZP w toku kontroli nie może stosować innych kryteriów poza kryterium legalności. Szczególnie przedmiotem badania nie może być gospodarność czy celowość wydatkowania środków publicznych. Kontroli podlega wyłącznie postępowanie o udzielenie zamówienia, nie zaś wykonanie umowy, która została w jego wyniku zawarta. Prezes UZP może podjąć kontrolę z urzędu lub na wniosek instytucji zarządzającej, o której mowa w przepisach o Narodowym Planie Rozwoju. Obligatoryjnej kontroli podlega postępowanie o udzielenia zamówienia, którego wartość przekracza 10 000 000 euro dla dostaw i usług oraz 20 000 000 euro dla robót budowlanych. W przypadku pozostałych zamówień kontrola zależy od uznania prezesa UZP. W zależności od etapu postępowania o udzielenie zamówienia, w jakim wszczynana jest kontrola, wyróżnia się: kontrolę uprzednią, która ma miejsce jeszcze przed podpisaniem umowy w sprawie zamówienia publicznego, kontrolę następczą, która następuje już po zakończeniu postępowania i zawarciu umowy w sprawie zamówienia publicznego.

Kontrola postępowania o udzielenie zamówienia odbywa się zawsze w siedzibie Urzędu Zamówień Publicznych, na podstawie nadesłanej dokumentacji, nie zaś w siedzibie zamawiającego. Postępowanie kontrolne prowadzone jest przez pracowników Urzędu Zamówień Publicznych z upoważnienia prezesa UZP. W trakcie czynności kontrolnych pracownicy powinni zachować bezstronność. W przypadku wystąpienia okoliczności poddającej w wątpliwość tę bezstronność podlegają oni wyłączeniu z udziału w postępowaniu na podstawie art. 162 ust. 1 PZP. Stan faktyczny i wyniki kontroli ustalane są na podstawie zebranych dowodów. Dowodem w sprawie jest przede wszystkim przekazana przez zamawiającego dokumentacja, a także dodatkowe dokumenty przesłane prezesowi UZP na jego żądanie. Prezes Urzędu może bowiem żądać od kierownika zamawiającego niezwłocznego przekazania kopii jakichkolwiek dokumentów związanych z postępowaniem o udzielenie zamówienia, potwierdzonych za zgodność z oryginałem. Może ponadto żądać od kierownika zamawiającego oraz od jego pracowników udzielenia w wyznaczonym terminie pisemnych wyjaśnień w sprawach dotyczących przedmiotu kontroli. W ramach uprawnień kontrolnych prezes UZP nie ma możliwości przesłuchiwania wykonawcy, wzywania świadków do złożenia zeznań, jak też przeprowadzenia oględzin dokumentów. Może natomiast zasięgnąć opinii biegłego, jeżeli dla ustalenia czy oceny stanu faktycznego wymagana jest specjalistyczna wiedza. Prezes UZP może też wystąpić z wnioskiem o wydanie zaświadczenia dla potwierdzenia stanu faktycznego lub prawnego przez organ administracyjny. Po dokonaniu czynności kontrolnych prezes UZP obowiązany jest do sporządzenia protokołu kontroli,opisującego dokonane czynności kontrolne oraz ustalenia kontroli. W protokole powinna znaleźć się informacja o rodzaju stwierdzonych naruszeń oraz wskazanie osób odpowiedzialnych za naruszenia. Załącznik do protokołu stanowią zebrane w toku kontroli dowody. Protokół podlega udostępnieniu zainteresowanym na zasadach określonych w ustawie o dostępie do informacji publicznej.
Przy zamówieniach o znacznej wartości (powyżej 10 000 000 euro dla dostaw i usług oraz 20 000 000 euro dla robót budowlanych) następuje tzw. kontrola uprzednia. W takim wypadku zamawiający ma obowiązek przesłać do Urzędu Zamówień Publicznych kopię dokumentacji postępowania zaraz po wyborze najkorzystniejszej oferty, a jeżeli wniesiono protest, to po ostatecznym rozstrzygnięciu protestu, ale przed zawarciem umowy.
Wszczęcie kontroli uprzedniej następuje w terminie 7 dni od dnia przekazania do UZP informacji o wyborze najkorzystniejszej oferty lub wymaganego ustawą zawiadomienia o wszczęciu postępowania.
Zakończenie kontroli uprzedniej następuje z chwilą doręczenia zaleceń pokontrolnych lub informacji o wyniku kontroli, wskazujących na konieczność: unieważnienia postępowania z uwagi na stwierdzenie naruszeń skutkujących nieważnością umowy w sprawie zamówienia publicznego z mocy prawa, usunięcia stwierdzonych naruszeń. Doręczenie zaleceń pokontrolnych lub informacji o wyniku kontroli powinno nastąpić w terminie 14 dni od dnia doręczenia żądanych dokumentów, a w przypadku kontroli szczególnie skomplikowanej nie później niż w terminie 30 dni od dnia ich doręczenia. Jeżeli w ciągu tych terminów doręczenie zaleceń pokontrolnych nie nastąpi, przyjmuje się, że kontrola nie wykazała nieprawidłowości. W odpowiedzi na zalecenia pokontrolne kierownik zamawiającego informuje pisemnie prezesa UZP oraz wykonawcę, którego oferta została wybrana, o wykonaniu czynności wskazanych w zaleceniach pokontrolnych, chyba że się z nimi nie zgadza. W tym ostatnim wypadku ma on prawo zgłoszenia umotywowanych zastrzeżeń w terminie 7 dni od dnia otrzymania zaleceń pokontrolnych. Tyle samo, a więc 7 dni od dnia otrzymania zaleceń, ma prezes UZP na uwzględnienie zastrzeżeń, jeżeli uzna je za zasadne.
Innym rodzajem kontroli, jaką władny jest przeprowadzić prezes UZP, jest tzw. kontrola następcza, dotycząca zakończonych postępowań o udzielenie zamówienia publicznego. Kontrola następcza może być wszczęta w okresie 4 lat od dnia udzielenia zamówienia, tj. podpisania umowy w sprawie zamówienia publicznego. Wszczęcie kontroli następuje w momencie doręczenia zamawiającemu żądania przekazania kopii dokumentacji postępowania. Po doręczeniu takiego żądania zamawiający ma obowiązek przesłania do UZP kopii dokumentacji postępowania potwierdzonej za zgodność z oryginałem przez kierownika zamawiającego lub osobę upoważnioną przez niego do dokonania tej czynności w jego imieniu. Dokumentację z postępowania będzie stanowić protokół z postępowania wraz z załącznikami do protokołu (np. specyfikacja istotnych warunków zamówienia, oferty, oświadczenia biegłych, zawiadomienia, wnioski itp.).  Po zakończeniu czynności kontrolnych i sporządzeniu protokołu kontroli prezes UZP przesyła zamawiającemuinformację o wyniku kontroli, w tym o stwierdzeniu naruszeń lub ich braku. Po przeprowadzonej kontroli, w której wydane przez prezesa UZP zalecenia pokontrolne nie zostały zrealizowane, prezes UZP może, w sytuacji gdy zamawiającym są jednostki sektora finansów publicznych lub podmioty finansujące zamówienie w dużej części ze środków publicznych, zawiadomić rzecznika dyscypliny finansów publicznycho naruszeniu dyscypliny finansów publicznych lub wystąpić z wnioskiem o ukaranie do właściwej komisji orzekającej. Inną sankcją, jaką może zastosować prezes UZP, jest nałożenie na zamawiającego kary pieniężnej. Wysokość kary uzależniona jest od wartości zamówienia. Prezes UZP może również wystąpić do sądu o stwierdzenie nieważności umowy w sprawie zamówienia publicznego w całości lub w części, jeżeli stwierdzone naruszenia skutkują nieważnością zawartej umowy. Opisane wyżej rodzaje kontroli zamówień publicznych można nazwać specjalistycznymi, charakterystycznymi tylko dla tej dziedziny stosunków społeczno–gospodarczych. Mają one charakter interwencji władczej określonych organów (Prezes UZP, Krajowa Izba Odwoławcza), dlatego też działalność tych organów poddana została kontroli sądowej. Z uwagi na dopracowany charakter ustawy Pzp, kontrola sądowa sprawowana jest przede wszystkim przez sądy powszechne.

Dyrektywy Unii Europejskiej, to jeden z rodzajów aktów prawnych, poprzez które tworzone jest prawo wspólnotowe. Zgodnie z definicją, dyrektywa jest wiążąca, jeśli chodzi o zamierzony skutek dla każdego państwa członkowskiego, do których jest skierowana, zostawiając jednak władzom krajowym wybór formy i metod.

Oznacza to, że dyrektywy wyznaczają pewien cel, który powinien zostać osiągnięty w ustawodawstwie krajowym. Zgodnie z systemem źródeł prawa Unii Europejskiej, dyrektywy nie są źródłem prawa bezpośrednio obowiązującego w krajach członkowskich.Wymagają one implementacji do krajowego porządku prawnego, a więc dostosowania przepisów prawa krajowego w taki sposób, aby były one zgodne z postanowieniami dyrektyw. Dyrektywy dotyczące zamówień publicznych skierowane są do wszystkich krajów członkowskich i zobowiązują państwa do koordynacji krajowych procedur udzielania zamówień publicznych stosownie do regulacji europejskich. Zgodnie z preambułami, celem dyrektyw jest urzeczywistnienie swobody prowadzenia działalności gospodarczej, swobodnego przepływu towarów i świadczenia usług w dziedzinie zamówień publicznych na dostawy, usługi i roboty budowlane udzielanych w państwach członkowskich. Ponadto zamierzeniem dyrektyw jest zapewnienie rzeczywistej konkurencji w obszarze zamówień publicznych, tak aby zapewnić możliwość ubiegania się o udzielenie zamówienia publicznego podmiotom pochodzącym z innego państwa członkowskiego niż kraj zamawiającego. W ten sposób dyrektywy te są jednym z narzędzi prowadzącym do urzeczywistnienia jednolitego rynku wspólnoty. Nowoogłoszone Dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady : 2014/24/UE z 26 lutego 2014 r. w sprawie zamówień publicznych, 2014/25/UE z 26 lutego 2014 r. w sprawie udzielania zamówień przez podmioty działające w sektorach gospodarki wodnej, energetyki, transportu i usług pocztowych 2014/23/UE z 26 lutego 2014 r. w sprawie udzielania koncesji .

Wprowadzone zmiany przede wszystkim upraszczają i przyspieszają proces udzielaniazamówień publicznych przewidując w szczególności obowiązkowe przejście na komunikację elektroniczną między wykonawcą i zamawiającym, krótsze niż dotychczas terminy składania wniosków o dopuszczenie do udziału w postępowaniu i ofert oraz regulując w szerszym niż dotychczas zakresie wstępne konsultacje rynkowe, a także takie narzędzia jak katalogi elektroniczne. Ułatwiają również skorzystanie z procedury dialogu konkurencyjnego i procedury konkurencyjnej z negocjacjami . Nowe przepisy ułatwiają także ubieganie się o zamówienia publiczne, przede wszystkim poprzez zmniejszenie wymagań stawianych wykonawcom w zakresie dokumentacji oraz ograniczenie maksymalnego poziomu wymagań w odniesieniu do zdolności ekonomicznej i finansowej wykonawców, nakładając jednakże większy zakres obowiązków w zakresie weryfikacji sytuacji podmiotowej wykonawców na instytucje zamawiające. W szerszym niż dotychczas wymiarze ma również być wykorzystywana baza e-Certis. Jednocześnie przepisy nowych dyrektyw doprecyzowują – w ślad za orzecznictwem Trybunału Sprawiedliwości UE – szereg zagadnień, które dotychczas budziły wątpliwości. Ponadto, nowe przepisy kodyfikują zasady powierzania zadań i zawierania umów w ramach współpracy publiczno-publicznej, w tym zamówień udzielanych podmiotom zależnym.
Zgodnie z nowymi regulacjami instytucje zamawiające mają udzielać zamówienia na podstawie oferty najkorzystniejszej ekonomicznie z punktu widzenia zamawiającego. Oferta najkorzystniejsza ekonomicznie może natomiast obejmować najlepszą relację jakości do ceny, którą ocenia się na podstawie kryteriów obejmujących aspekty jakościowe, ekologiczne lub społeczne związane z przedmiotem zamówienia. Oznacza to, że cena nadal będzie mogła być jedynym kryterium oceny oferty. Nowe regulacje unijne umożliwiają jednak położenie większego nacisku na jakość towarów czy też zamawianych usług i koszty ponoszone przez zamawiającego w trakcie całego cyklu korzystania z przedmiotu zamówienia. Przepisy dyrektyw promują ponadto rozwiązania innowacyjne, wprowadzając m.in. szczególny rodzaj współpracy zamawiającego z wykonawcami partnerstwo innowacyjne.

Zródło: P. Szustakiewicz – kontrola zamówień publicznych zagadnienia praktyczne Ustawa z dnia 29 stycznia 2004 r. Prawo zamówień publicznych (Dz. U. z 2006 r. Nr 164, poz. 1163, ze zm.)