Kazachstan to państwo, które zdecydowanie wyróżnia się na tle pozostałych państw Azji Środkowej. Mówi się, że ten wielokulturowy kraj to świat wielkich kontrastów i wielkich możliwości. Wielokulturowość ma swoją genezę w najstarszych dziejach osadnictwa ludzkiego na tych terenach, ale także burzliwej historii powstania i upadku ZSRR. Kontrasty wiążą się nie tylko z niezwykłymi warunkami naturalnym, ale przede wszystkim ze złożoną strukturą społeczną w wymiarze zarówno etnicznym jak i ekonomicznym. Bogactwo zasobów naturalnych stwarza ogromne możliwości rozwoju gospodarczego. Wszystkie te składniki wzajemnie się przenikają i stanowią o wytworzeniu się swoistej “mieszanki” kulturowej. Kazachstan leży częściowo w Azji (88% powierzchni) i częściowo w Europie (12% powierzchni), co czyni go terenem o charakterze pogranicza kulturowego. Azjatycko-europejską mozaikę kulturową tworzy tutaj ponad 100 mniejszości - głównie Rosjanie, Ukraińcy, Tatarzy, Ujgurzy, Uzbecy, a także Polacy, Niemcy i Koreańczycy. Wielokulturowość Kazachstanu ma swoją genezę w najbardziej odległej historii ludzkiego osadnictwa na tych terenach. Najstarsze znaleziska z tego regionu, datuje się na cztery tysiące lat. Jako, że teren jest głównie stepowy, przybywały tu liczne plemiona koczownicze. W II-III wieku Hunowie, w VI Turkuci, dalej Karłucy i Uzbecy, następnie Wielcy Mongołowie. W XIII wieku Kazachstan należał do Złotej Ordy. Po jej rozpadzie teren podzielono go na Chanat Uzbecki (na wschodzie) i Ordę Nogajską (na zachodzie). W połowie XV w. w Chanacie Uzbeckim wyodrębnili się Kazachowie (tzn. ludzie wolni). Przez cały ten czas na stałe, trzymając się stref żyznych gleb, rezydowały tu również plemionami rolników. Stepy i miasta uzupełniały się nawzajem. Wiele miast np. Taraz, Otrar, Ispidżab, Talhir, znajdowało się na Wielkim Szlaku Jedwabnym, który łączył w starożytności i w średniowieczu Zachód ze Wschodem. Wzdłuż Wielkiego Szlaku Jedwabnego rozprzestrzeniały się nie tylko towary, ale i sztuka tańca, muzyki, malarstwa i budownictwa. Wzdłuż Szlaku przemieszczały się religie: manicheizm i buddyzm, chrześcijaństwo i islam, który to poczynając od VIII wieku stawał się religią dominującą, a więc i religią Kazachów. Na brzegu Syr-Darii w mieście Turkiestanie w końcu XIV i początku XV wieku została wzniesiona religijna świątynia Kazachów i wszystkich tureckojęzycznych narodów – kompleks Hodja Ahmed Yasavi. Teren współczesnego Kazachstanu ma zatem niezwykle bogatą przeszłość, należał do niezliczonej liczby ludów. Przez wieki rozwijały się tu idee, religie i osiągnięcia różnych cywilizacji w tym: siodło i strzemiona dla konia, sztuka wojenną, wzornictwo dywanowe, srebrne ozdoby, melodyjne piosenki i muzyka przypominającą bieg stepowych koni. W złożonej kulturze Kazachstanu wyodrębnić można wiele warstw i wątków o różnym wieku i pochodzeniu. Do dziś dostrzegane są nawet te pierwotne, szamańsko-animistyczne relikty kulturowe, choćby w folklorze ludowym, przesądach i mentalności mieszkańców czy w sztuce tamtejszych artystów. Pod koniec wieku XIX Kazachstan został podbity i wcielony do carskiej Rosji. Po utworzeniu Związku Radzieckiego na terenie kraju utworzono autonomię dla Kazachów, która w 1936 zmieniła swój status i jako Kazachska Socjalistyczna Republika Radziecka weszła bezpośrednio w skład ZSRR. Czasy komunizmu odcisnęły ogromne piętno na kulturze tego regionu. W czasie rządów Stalina Kazachstan był miejscem, gdzie deportowano m.in. ludność polską i Czeczenów. Następnie w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych podczas programu zagospodarowywania “dziewiczych ziem” obywatele radzieccy (głównie Rosjanie) byli zachęcani do masowego osiedlania się na stepach północnego Kazachstanu. Napływ imigrantów zniekształcił strukturę narodowościową i sprawił, że Kazachowie znaleźli się w mniejszości we własnym kraju. Dodatkowo indoktrynacja komunistyczna oraz socjalistyczna industrializacja doprowadziły do zagubienia tożsamościowego Kazachów i wytworzenia próżni ideowej. W warunakch totalitarnego imperializmu kulturowego, sama dyskusja na temat etniczności i tożsamości była niezgodna z komunistyczną wizją świata, przez co niebezpieczna. Wszystko to doprowadziło do zapaści kulturowej. Dopiero rozpad imperium sowieckiego stworzył żywiołowi kazachskiemu możliwość ujawnienia się i rozwoju.
Kazachstan powstał w 1991 roku, w wyniku rozpadu Związku Radzieckiego. Na samym początku na skutek upadku systemu władzy komunistycznej kraj przeżywał ostre załamanie społeczne. Kryzys ekonomiczny i upadek doktryny socjalistycznej, która konsolidowała społeczeństwo radzieckie, stały się początkiem segmentyzacji społeczeństwa. Obniżenie poziomu życia wywołało ogólny nastrój niezadowolenia ludności. Doszło do nasilenia postaw biernych i bezrefleksyjnych. Konieczne stało się stworzenie nowej koncepcji narodu kazachstańskiego. Postkomunistyczny proces transformacji tożsamościowej Kazachstanu był szczególnie naznaczony kulturową i narodowościową specyfiką. Składały się na nią dwa podstawowe czynniki. Po pierwsze wskutek przesiedleń, powstała złożona struktura społeczna w skład, której wchodziły zwarte grupy etniczne:

• Kazachowie 48%
• Rosjanie 34,1%
• Ukraińcy 4,9%
• Niemcy 2,4%. Po upadku ZSRR spodziewano się wybuchu nienawiści do Rosjan, od których Kazachowie doznali wielu krzywd. Tak się jednak nie stało. W jednym socjalistycznym bloku zgodnie mieszkał często cały tygiel wielonarodowy. Ponieważ w latach 90. w Kazachstanie żyło się dużo gorzej niż w Rosji, sporo Rosjan wracało w dawne rodzinne strony. Dzięki temu Kazachowie stopniowo przestawali być mniejszością we własnym kraju. Drugim czynnikiem była naturalna wieloetniczność i wielokulturowość tego obszaru. W całej swej złożoności bliższa cywilizacji turańskiej, niż wielkoruskiej. Jej geneza wynika z opisanej przeze mnie wcześniej historii tych ziem, przez które przewinęło się niezliczenie wiele ludów. Istotną rolę odegrał też biegnący tędy Wielki Szlak Jedwabny. Po okresie sowieckiego imperializmu kulturowego, pod wpływem którego zepchnięto na bok pamięć historii i tradycji odwiecznych mieszkańców tego terytorium, doszło do kryzysu tożsamości, który poraził świadomość społeczną. W świetle wyników badań empirycznych przeprowadzonych w 1996 przez Instytut Rozwoju Kazachstanu, kazachstańska tożsamość obywatelska była w stanie zaniku. Duża część pytanych uważała się za obywateli WNP lub ZSRR oraz nie popierała dążeń do pełnej suwerenności kraju. Z drugiej jednak strony, likwidacja granic radzieckich oraz słabość społeczna, polityczna i ekonomiczna państwa stały się przyczyną zamykania się grup etnicznych i wzrostu nastrojów narodowościowych. Miało to wpływ na aksjologię polityczną. Wysuwane były postulaty tworzenia jednego narodu kazachstańskiego. Wiązać się to miało z konsolidacja etniczną na bazie języka urzędowego i kultury kazachskiej. Jednakże w obliczu skomplikowania struktury etnicznej społeczeństwa, ostatecznie przyjęto francuski model państwa obywatelskiego. W ramach tej koncepcji należy mówić o procesie kształtowania nie tradycyjnie rozumianej świadomości narodowej, ale wtórnej do powstania państwa, tożsamości obywatelskiej. Tłumaczy się ją jako zespół specyficznych cech kulturowych, językowych i innych, dzięki którym tworzy się poczucie wspólnoty losów politycznych, racji stanu, solidaryzmu społecznego, a z drugiej strony poczucie odrębności od innych wspólnot politycznych. Analiza polityki narodowościowej w Kazachstanie, pozwala podzielić ją na pięć etapów. Pierwszy z nich trwał w latach 1985-1989. W tym czasie rozpoczął się silny kryzys państwa związkowego, co umożliwiło rozwój opozycji narodowej. Słabł totalitaryzm polityki narodowościowej ZSRR, a pojawiały się pierwsze znamiona polityki postsowieckiego Kazachstanu. Drugi etap to okres od sierpnia 1991 do stycznia 1992 roku. Doszło wtedy do powstania kazachstańskiej polityki narodowościowej, czego przejawem było stworzenie szeregu ustaw regulujących tę kwestię. Językowi kazachskiemu nadano status języka państwowego, a językowi rosyjskiemu - ponadnarodowościowego. Powstały pierwsze ośrodki narodowościwo-kulturalne oraz oraganizacje społeczne. W kraju nasiliły się tendencje oddzielenia sie od ZSRR. Czas do stycznia 1993 to etap instytucjonalizacji idei narodowościowego samookreślenia Kazachów oraz budowy niezależnego państwa. Z jednej strony miało miejsce wzmocenienie tendencji separatystycznych na północy kraju, a z drugiej do głosu doszły kazachskie oragnizacje narodowo-patriotyczne.Skutkiem tego rozdźwięku były napięcia społeczne (o tych odmiennych tendencjach na poczatku lat 90 pisałam już wcześniej przy okazji analizy wyboru koncepcji państwa obywatelskiego). 1 grudnia 1992 prezydentem Kazachstanu został wybrany komunistyczny polityk - Nursułtan Nazarbajew. Dla nowych struktur politycznych kwestia odrodzenia tożsamości narodowej wydawała się być przynajmniej na początku dosyć istotna. Nastąpiła wzmożona instytucjonalizacja polityki narodowościowej. 28 stycznia 1993 przyjęto Konstytucję. Tym samym rozpoczął się trwająy do marca 1995 okres zmagań dwóch tendencji w rozwoju państwowości: obywatelskiego i genetycznego narodu. Opinia publiczna, organizacje narodowościowe oraz władze pochłonięte były dyskusją na temat podwójnego obywatelstwa i statusu języków. Po okresie burz i kryzysów następił ostatni V etap polityki narodowościowej Kazachstanu, podczas którego doszło do ogólnej stabilizacji sytuacji. Przygasły konflikty na tle etnicznym. Kwestie narodowościowe zostały wreszcie uporządkowane dzięki utworzeniu Państwowego Komitetu ds. Polityki Narodowościowej, skupiającego rozsiane po różnych resortach uprawnienia jego poprzedników. Konstytucja potwierdzała status języków i obywatelstwa. Przyjęte zostały poprawki do “Ustawy o obywatelstwie”, eliminujące podwójne obywatelstwo. Jak juz pisałam oficjalnie uznano obywatelski charakter państwowości. Status języka rosyjskiego został podniesiony do rangi oficjalnego, co stanowiło kompromis pomiędzy dążeniami społeczności Kazachów i Rosjan. Państwowym językiem pozostał jedynie kazachski, Wskutek tych działań spadło tempo emigracji Rosjan. Utrzymały się natomiast silne tendencje migracyjne wśród Niemców. Obecnie według spisu ludności z 2009 roku udział Kazachów w ogólnej liczbie ludności wynosi 63,1%. Dalej: Rosjan - 23,7 %, Uzbeków - 2,9 %, Ukraińców - 2,1 %, Ujgurów - 1,4 %, Tatarów - 1,3 %, Niemców - 1,1 %, innych grup narodowościowych - 4,5 %. Mimo, że Kazachowie stanowią już większość we własnym kraju, ich poczucie tożsamości narodowej jest dyskusyjne. Lata władzy sowieckiej odcisnęły piętno na ich dzisiejszej świadomości. Rdzenny język kazachski jest używany przez wąską grupę mieszkańców, zazwyczaj w stepowych aułach i małych miastach. Wielu młodych Kazachów nie zna w ogóle rodzimego języka. Jak pisze reporter Rafał Geremek: “Nawet posiedzenia rządu odbywają się po rosyjsku, a rodzice wysyłają dzieci do rosyjskich szkół, bo cieszą się one większym prestiżem. Dwa kanały telewizji nadają po kazachsku, ale rosyjska telewizja jest popularniejsza. W parkach dziewczęta śpiewają karaoke po rosyjsku, na dyskotekach królują najnowsze hity z klubów moskiewskich. I może to dobrze, bo kultura rosyjska silniej cementuje całą tę mozaikę narodów.” Z drugiej jednak strony ludność Kazachstanu zaczyna szukać tożsamości, łącząc elementy historyczne ze współczesną kulturą. Przejawem tych tendencji są obcenie prowadzone intensywne studia interdyscyplinarne łączące badania historyków, archeologów, antropologów, religioznawców i badaczy kultury. Ponadto spotyka się tu wiele inicjatyw kuluralnych, mających na celu kultywowanie tradycji i powracanie do korzeni. Przykładem takiej inicjatywy jest choćby Tydzień Języków Republiki Kazachstanu, czy też spotkania z okazji Dni Zgromadzenia Małych Narodów Kazachstanu. Na jednej scenie prezentują się narody zamieszkujące ten stepowy kraj: Kazachowie, Rosjanie, Tatarzy, Niemcy, Polacy, Ingusze, Kurdowie, Koreańczycy. Godne podziwu jest przejawiające się tutaj uszanowanie różnic i bogactwa narodów Kazachstanu. Współczesny Kazachstan staje się w ten sposób barwnym i niezwykle ciekawym krajem “małych ojczyzn”. Na koniec mojej pracy, ramach analizy dzisiejszej struktury społecznej Kazachstanu, pragnę zwrócić też uwagę na wątek podziałów na tle ekonomicznym. Wynikają one przede wszystkim z przemian gospodarczych ostatnich dwudziestu lat. Początek lat 90 przyniósł typowe dla krajów postkomunistycznych załamanie gospodarcze, wynikające z upadku podstawowego sektora gospodarki - przemysłu ciężkiego. Jednakże obecnie gospodarka Kazachstanu przewyższa wielkością wszystkie pozostałe gospodarki regionu razem wzięte. Zwrot w historii państwa rozpoczął się w latach 1995-97, kiedy to, wskutek przyspieszenia przez rząd tempa reform gospodarczych i prywatyzacji, zanotowano znaczny wzrost aktywów w sektorze prywatnym. Stopniowo największą siłą gospodarki Kazachstanu zaczęły stawać się liczne bogactwa naturalne, przede wszystkim ropa naftowa oraz metale żelazne i nieżelazne. To ich eksport stanowi o obcenym sukcesie gospodarczym kraju. W 2001 miało miejsce otwarcie roku rurociągu z pól naftowych Tengiz na zachodzie kraju do portów nad Morzem Czarnym, co znacznie poprawiło możliwości eksportu ropy. W latach 2002-07, dzięki boomowi w sektorze paliwowo-energetycznym, roczny wzrost gospodarczy wynosił co najmniej 8% rocznie. W 2006 roku Kazachstan ukończył budowę ropociągu Atasu-Alashankou, części ropociągu, który ma w przyszłości prowadzić z wybrzeża kaspijskiego na wschód przez cały kraj do granicy chińskiej. Dzięki bogactwom naturalnym kraj ten może już niedługo znaleźć się w grupie zamożnych państw świata. Już teraz Kazachstan aspiruje do bycia regionalnym centrum finansowym, stworzył nawet porównywany z Europą Środkową system bankowy.
  Niestety państwo to dalej boryka się z problemami przekształceń: postkomunistyczną mentalnością, bezrobociem i biedą. Szybka modernizacja dotyczy jedynie kilku wielkich miast. Bogaci się wąska elita biznesu i polityki skupiona wokół prezydenta Nursułtana Nazarbajewa. W perspektywie całego kraju dochodzi do coraz silniejszego rozwarstwienia społecznego oraz zaostrzania się kontrastu pomiędzy dominującym krajobrazem ubogich, zacofanych wsi, starych betonowych fabryk i kołchozów z nowoczesną i ekstrawagancką architekturą stolicy Astany. Prezydent Kazachstanu zbudował ją od podstaw, w miasteczku robotniczym Akmoła. Miało to kosztować 20 mld dolarów, jednak do dziś wydano kilka razy więcej. Koniec epoki ZSSR postawił Kazachstan nie tylko w skomplikowanej sytuacji ekonomicznej, ale też tożsamościowej. Problemem stały się skutki zaniedbania i zepchnięcia na margines historii i kultury kazachskiej oraz jeszcze bardziej złożona struktura narodowościowa państwa. Zjawiska te spowodowane były komunistyczną polityką imperializmu kulturowego i masowych przesiedleń podczas II wojny światowej. Dziś Kazachowie w większości nie znają rodzimego języka, ale jednocześnie odczuwają tzw. “głód korzeni” i poszukują źródeł własnej tożsamości. Ponadto inne nacje mają również konstytucyjne możliwości, aby chronić swój kulturalny dorobek, pokazując go np. w ramach obchodów wszelkich świąt narodowych Republiki Kazachstanu. Kraj ten, po dziesiątkach kulturowej zapaści , zdaje się podnosić z kolan.

Patrycja Fijałkowska III rok BN

BIBLIOGRAFIA:

1. T. Bodio, K.A. Wojtaszczyk (red.), Kazachstan. Historia - społeczeństwo - polityka, Warszawa 2000.
2. Rafał Geremek, Wszystkie barwy stepu, www.kazakhstan.pl, Archiwum/Aktualności 2007
3. Marcin Wociór, Piasek w oczy. Kazachstan oczami Polaka, Kultura enter. Miesięcznik wymiany idei, 2008 wrzesień.