Na wstępie należy powiedzieć co to jest religia i kiedy wierzenie w „coś” możemy nazwać religią…

Religia to system wierzeń i praktyk, określający relację jednostki do różnie pojmowanej sfery sacrum, czyli świętości i sfery boskiej. Manifestuje się ona w wymiarze doktrynalnym (doktryna, wiara), w czynnościach religijnych (kult), w sferze społeczno-organizacyjnej (Kościół, wspólnota religijna) i w sferze duchowości indywidualnej (m.in. mistyka). Relacja jednostki do sacrum koncentruje się wokół poczucia świętości - chęci zbliżenia się do sacrum, poczucia lęku, czci czy dystansu wobec niego. Najstarsze ślady religii występują już w czasach prehistorycznych w postaci rysunków naskalnych i pochówków (wiara w życie pośmiertne). Pierwotną religią był prawdopodobnie animizm.

Badaniem religii zajmują się: o religioznawstwo o teologia o filozofia religii o socjologia religii Religie dzieli się: o na naturalne i objawione o ze względu na to, jak pojmują istotę boską: monoteizm, politeizm, henoteizm, panteizm o ze względu na zasięg oddziaływania religii: religie uniwersalistyczne, narodowe, plemienne.

Do największych religii świata zaliczamy:

o buddyzm, o judaizm, o chrześcijaństwo, o islam, o hinduizm.

Buddyzm Buddyzm to jedna z wielkich religii uniwersalistycznych, a zarazem jedna z najstarszych. Obecnie uważana jest także jako system filozoficzno-etyczny, a nawet jako psychologia. Założycielem i twórcą podstawowych zasad był żyjący w V wieku p.n.e., syn władcy jednego z państw w Indii - Siddhartha Gautama. Siddhartha Gautama pochodził z rodu Śakjów. Zgodnie z legendą, narodziny Buddy związane były z różnymi znakami. Matce przyśnił się biały słoń, niosący w trąbie kwiat lotosu, który wszedł do jej łona. Zasięgnąwszy rady mędrca ojciec dowiedział się, iż jego syn zostanie władcą świata lub duchowym przywódcą. Kiedy dorósł zaczął poszukiwać swojej życiowej drogi. W tym czasie nauczył się medytacji, przewodził grupą ascetów, wsłuchiwał się w głosy innych. Jednak to nie dało mu pełnej satysfakcji. Zaczął medytować pod drzewem Bodhi i postanowił, iż będzie tam tak długo, aż rozwiąże zagadkę cierpienia. Podczas 49 dni nawiedzał go duch Mara - szatan, poznawał swoje wcielenia, a także zrozumiał cierpienia świata i co należy zrobić, aby nad nim zapanować. Tak powstały Cztery Szlachetne Prawdy, Siddhartha Gautama doznał stan pełnego oświecenia i od tego momentu nazywano go Buddą - przebudzonym. Przy drzewie został jeszcze 7 tygodni, medytując, co ma z tą wiedzą zrobić. Wtedy też zstąpił na niego Brahma i kazał mu udać się do ludzi, aby ich nauczyć. Budda spędził resztę swojego życia na wędrówce po Indiach. Buddyzm opiera się na Czterech Szlachetnych Prawdach oraz na przedstawionej przez Buddę Ośmiorakiej Ścieżce. Pierwsza Szlachetna Prawda o Cierpieniu “Narodziny są dukkhą, starzenie się jest dukkha, śmierć jest dukkha; rozpacz, lament, ból i napięcie są dukkha; powiązanie z niechcianym jest dukkhą; rozłąka z upragnionym jest dukkha; nie osiągnięcie pożądanego jest dukkha. Pokrótce, pięć znikających zespołów jest dukkha.” Słowo “dukkha” tłumaczone jest jako cierpienie, nie tylko w sensie dosłownym, lecz także jako brak pełnej satysfakcji w życiu. Pięć znikającyh zespołów, zwanych także skupiskami, tworzą naszą egzystencję. Oznacza to, iż całe nasze życie jest cierpieniem. Powodem tego jest brak trwałość na ziemi, wszystko ulega przmijaniu. Druga Szlachetna Prawda o Przyczynie Cierpienia “Pragnienie, które tworzy dalsze stawanie się - któremu towarzyszy namiętność i zachwyt, znajdujące rozkosz to tu, to tam - pragnienie zmysłowej przyjemności, pragnienie stawania się, pragnienie niszczenia się.” Przyczyną cierpienia jest żądza, która ciska człowiekiem - pożądanie, pragnienie czy chciwość. Właśnie te uczucia są przyczyną ciągłego odradzania się. Trzecia Szlachetna Prawda o Ustaniu Cierpienia “[To] całkowite zaniknięcie i ustanie, wyrzeczenie się, zaniechanie, wyzwolenie, puszczenie pragnienia.”

Aby wyeliminować cierpienie należy pozbyć się wszystkich pragnień i osiągnąć stan spokoju doskonałego, zwanego Nirwaną. Czwarta Szlachetna Prawda o Ścieżce Prowadzącej do Ustania Cierpienia “Dokładnie ta Szlachetna Ośmioaspektowa Ścieżka - właściwy pogląd, właściwe postanowienie, właściwa mowa, właściwe działanie, właściwy żywot, właściwe dążenie, właściwe skupienie, właściwa medytacja.”

W Czwartej Szlachetnej Prawdzie Budda mówi w jaki sposób można dojść do stanu wolności od cierpienia.

Ośmioraka ścieżka

• słuszny pogląd (właściwy pogląd) - zrozumienie konieczności przebywania w medytacyjnym zrównoważeniu
• słuszne postanowienie (właściwe myślenie) - wykorzenienie żądzy i nieżyczliwości
• słuszne słowo (właściwa mowa) - wstrzymanie się od kłamstwa i obmowy, używanie mowy w celu przynoszenia pożytku innym
• słuszny czyn (właściwe postępowanie) - przestrzeganie Pięciu Przykazań Pięć buddyjskich przykazań to:

1. Zobowiązuję się przestrzegać nakazu, nie niszczyć żywych istot.
2. Zobowiązuję się przestrzegać nakazu, nie brać tego co nie dane.
3. Zobowiązuję się przestrzegać nakazu, powstrzymywać się od złego seksualnego prowadzenia się.
4. Zobowiązuję się przestrzegać nakazu, powstrzymywać się od niewłaściwej mowy.
5. Zobowiązuję się przestrzegać nakazu, powstrzymywać się przed spożywaniem napojów odurzających i narkotyków, które prowadzą do nieuważności.

• słuszny żywot (właściwe życie) - utrzymywanie się z zajęcia nie wymagającego łamania przykazań
• słuszne dążenie (właściwe dążenie) - dążenie do oświecenia
• słuszne skupienie (właściwe rozważanie) - zastanowienie się nad sprawami myśli i uczuć
• słuszna medytacja (właściwe skupienie) - medytacja prowadząca do zrozumienia, że wszystkie rzeczy, jako złożone i zmienne, pozbawione są realnego bytu, a więc zasadniczo nie różnią się od siebie i cały świat jest jednością Cztery Szlachetne Prawdy są podstawą nauk buddyjskich, a Szlachetna Ośmioraka Ścieżka częścią praktyczną, która mówi o dyscyplinie. Razem więc stanowią niepodzielną jedność: Dharma (Nauka) i Vinaya (pali. Dyscyplina). Buddyzm jest religią autosoteriolegiczną, czyli wskazuje drogę do samowyzwolenia, nie pokazując w Boga. Dlatego w kategoriach religioznawstwa Zachodu opisywany jest jako doktryna ateistyczna.

Głównym założeniem jest, iż u podstawy wszystkiego istnienia tkwi pustka, zwana śunjata. Związane jest to z pustką własnej natury zjawisk, które same nie mogą istnieć. Pojawiają się, trwają jakiś czas i znikają, nia mają niezależnego bytu. Buddyzm zakłada, iż wszyscy ludzie uwikłani są poprzez swoje namiętności i cierpienia w świat złudzeń, nazywany Maja. Z tego powodu nie mogą dojść do prawdy. Każda pozytywna rzecz obarczona jest negatywami, np. narodziny - śmiercią, miłość - jej brakiem, itp. Aby żyć naprawdę, trzeba najpierw zobaczyć rzeczy takimi, jakimi są. Wtedy właściwe działanie przychodzi spontanicznie.

Buddyści wierzą, że karma oznaczająca prawo przyczyny i skutku, przenosi energię z jednego ciała do drugiego. Strumień świadomości, niosący w sobie karmiczne nasiona z poprzednich żywotów manifestuje się w kolejnym ciele, którego kształt i miejsce odrodzenia zależne jest od tychże nasion karmicznych. Gdy znika niewiedza (wiara w osobowe “ja”), znikają także karmiczne przyczyny odradzania się. Odłamy religijne: o Lamaizm o Mahajana o amidyzm o Zen o Rinzai o soto o obaku o Theravada

Judaizm Słowo “judaizm” pochodzi od plemienia Judy i oznacza religię Izraela - narodu wybranego przez Boga. Na wezwanie Jahwe odpowiedział pierwszy z patriarchów Abraham. Abraham przybył około 1800 p.n.e z Mezopotamii i osiedlił się w Kaanan, “ziemi obiecanej”, znanej później jako Palestyna, która miała takie terytorium jak dzisiejsze państwo Izrael. Przymierze zawarte przez Boga z Abrahamem było porozumieniem, zgodnie z którym Bóg wyznaczył “naród wybrany” spośród potomków Abrahama. W zamian Abraham i jego następcy zaofiarowali Bogu całkowite posłuszeństwo. W okresie klęski głodu dwunastu synów Jakuba, potomka Abrahama, uciekło do Egiptu, gdzie stali się niewolnikami. Później około 1250 r. p.n.e. Mojżesz wyprowadził kolejne już pokolenie z egipskiej niewoli. Był to “exodus”. Podczas tej wędrówki Bóg praojców Jahwe zawarł kolejne Przymierze z Izraelitami na górze Synaj, za pośrednictwem Mojżesza, które zostało ujęte w “dekalogu” wyrytym na kamiennych tablicach i potwierdzonym krwią zwierzęcia ofiarnego. To właśnie Mojżesz jest oficjalnie uznawany za prawodawcę, za depozytariusza przymierza Jahwe z ludem wybranym, za prawdziwego religijnego i społecznego założyciela narodu żydowskiego. Bóg Izraela pojawił się jako Stwórca - władca całego świata. Od tamtej pory izraelska tożsamość związana jest z religią. W swoich codziennych modlitwach Żydzi oświadczają, że są “dziećmi Abrahama”, przyjaciela Boga, a ich naród nazywa się Izrael od imienia nadanego przez Boga Jakubowi. Izraelici stworzyli silne królestwo pod rządami kolejnych królów: Saula, Dawida i Salomona. Niestety podział królestwa i kolejne podboje Asyryjczyków i Babilończyków w VIII i VI wieku p.n.e doprowadziły ostatecznie do rozproszenia Hebrajczyków poza granicami ich państwa. Kiedy w końcu wrócili do ojczyzny, Izrael nie odzyskał już politycznej siły. Okres panowania rzymskiego skończył się rozproszeniem Hebrajczyków i zniszczeniem dwukrotnym niezwykle ważnej dla nich Świątyni Jerozolimskiej. Mimo rozpadu jedności politycznej kraju wiara Izraelitów w ich przeznaczenie jako “narodu wybranego” oraz oddanie dla idei jedynego prawdziwego Boga, przetrwały. Wiara wspierała i umacniała tradycje i obyczaje, które nie zmieniły się aż do dziś. Podstawy wiary: o Istnienie Stwórcy o Jego jedność o Jego niematerialność o Jego wieczność o Obowiązek służenia i czczenia tylko jego samego o Istnienie proroctwa o Pierwszeństwo Mojżesza przed innymi prorokami o Objawienie Prawa Mojżeszowi na górze Synaj o Niezmienność Prawa o Bóg jest wszechwiedzący o Odpłaca na tym i na tamtym świecie o Przyjście Mesjasza o Zmartwychwstanie Według żydowskich wyobrażeń wszyscy ludzie są stworzeni na obraz i podobieństwo Boga i należy szanować każdego człowieka, a szczególną opieką otoczyć słabszych: wdowy, sieroty, cudzoziemców, prześladowanych, jeńców i biednych. Każdy człowiek jest wolny i ma wolna wolę dokonywania wyboru między dobrem a złem. Nikt nie dziedziczy brzemienia grzechu. Świat jest dobrym przyjaznym miejscem stworzonym dla szczęścia ludzi. Człowiek powinien używać darów świata dla pomyślności ludzi i dla służby bożej. Zbawienie osiąga się na tym świecie i za pośrednictwem doczesnych dóbr. Pomimo wiary w zmartwychwstanie i nieśmiertelność duszy, Żydzi bardziej troszczą się o dobre warunki życia teraz, niż o przygotowania do życia przyszłego “w niebie”. Dziesięć przykazań (na podstawie żydowskiego tekstu Księgi Wyjścia 20 2-17)

1. Jam jest Pan, Bóg twój, który cię wyprowadził z ziemi egipskiej, z domu niewoli.
2. Nie będziesz miał innych bogów obok mnie. Nie czyń sobie podobizny rzeźbionej czegokolwiek, co jest na niebie w górze, i na ziemi w dole, i tego, co jest w wodzie pod ziemią. Nie będziesz się im kłaniał i nie będziesz im służył, gdyż Ja, Pan Bóg twój jestem Bogiem zazdrosnym , który karze za winę ojców na synach do trzeciego i czwartego pokolenia tych, którzy mnie nienawidzą, a okazuje łaskę do tysiącznego pokolenia tym, którzy mnie miłują i przestrzegają moich przykazań.
3. Nie nadużywaj imienia Pana Boga twojego, gdyż Pan nie zostawi bez kary tego, który nadużywa imienia Jego.
4. Pamiętaj o dniu sabatu, aby go święcić. Sześc. dni będziesz pracował i wykonywał wszelką swoją pracę, ale siódmego dnia jest sabat Pana, Boga twego: nie będziesz wykonywał żadnej pracy ani ty, ani syn twój, ani twoja córka, ani twój sługa, ani twoja służebnica, a ni twoje bydło, ani obcy przybysz, który mieszka w twoich bramach. Gdyż w sześciu dniach uczynił Pan niebo i ziemię, morze i wszystko, co w nich jest, a siódmego dnia odpoczął. Dlatego Pan pobłogosławił dzień sabatu i poświęcił go.
5. Czcij ojca swego i matkę swoją, aby długo trwały twoje dni w ziemi, którą Pan, Bóg twój, da tobie.
6. Nie zabijaj.
7. Nie cudzołóż.
8. Nie kradnij.
9. Nie mów fałszywego świadectwa przeciw bliźniemu swemu.
10. Nie pożądaj domu bliźniego swego, nie pożądaj żony bliźniego swego ani sługi, ani jego służebnicy, ani jego wołu, ani jego osła, ani żadnej rzeczy, która należy do bliźniego twego. Dziesięć przykazań w zmienionej formie funkcjonuje w innych religiach monoteistycznych, takich jak chrześcijaństwo czy islam. Judaizm - religia stworzona przez Hebrajczyków była pierwsza formą monoteizmu i dała podwaliny pod inne wielkie religie świata. Kwintesencja etyki Judaizmu zawiera się w dwóch sentencjach biblijnych: Będziesz miłował twojego Boga Jahwe z całego serca, z całej duszy swojej, ze wszystkich swych sił oraz bliźniego swego jak siebie samego. Ponadto Żydów obowiązuje 613 nakazów i zakazów sformułowanych w Biblii i Talmudzie, szczegółowo regulujących życie Żydów zgodnie z nakazami wiary. Żydowskie święte teksty:
11. Tora (prawo) - Pierwsze pięć ksiąg Biblii, przypisywanych Mojżeszowi, inaczej: Pięcioksiąg. W jego skład wchodzą:

Księga Wyjścia o Księga Rodzaju o Księga Kapłańska o Księga Liczb o Księga Powtórzonego Prawa 2. Ponadto kroniki królów Judy i Izraela, wypowiedzi proroków i przekazywane tradycje, tzw. księgi sapiencjalne, czyli mądrościowe, tworzą Torę w szerszym rozumieniu. W tej postaci jest ona także nazywana ogólnie Biblią, aczkolwiek różni się nieco od Biblii chrześcijańskiej, gdyż nie przyjmuje wielu tekstów powstałych i zredagowanych wprost po grecku. Warto tutaj nadmienić, że Tora pisana nazywana jest przez chrześcijan Starym Testamentem, natomiast Tora ustna (Talmud) jest charakterystyczna tylko dla Żydów. 3. Miszna (powtarzanie) - Nauki etyczne i moralne czerpiące z Biblii, spisane przez Jehudę ha-Nassi w II wieku n.e. W skład Miszny wchodzą “halachy” (droga) - zasady postępowania, przepisy rytualne oraz “hagady” (opowieści) - legendy i przypowieści biblijne, upiększone, rozbudowane, swobodnie zinterpretowane. Celem hagady było kształtowanie charakteru i podtrzymywanie sił moralnych 4. Talmud (nauki) - oparty na Misznie i rozszerzony o dalsze rozważania i komentarze (Gemara), istnieje w dwóch wersjach: Babilońskiej z około 500 r.n.e. i Jerozolimskiej (palestyńskiej) wcześniejszej o 100 lat. Wersja Babilońska jest obecnie uznawana za autorytet. Wyznawcą Judaizmu może być tylko ten, kto urodził się z matki Żydówki. Bardzo rzadko dopuszcza się przyjmowanie wyznawców innego pochodzenia etnicznego. Pobożni Żydzi modlą się trzy razy dziennie, dotrzymując ścisłych zasad spożywania pokarmów włącznie z upewnieniem się, ze posiłek jest w całości czysty (koszerny). Zgodnie z umową Boga z Abrahamem w osiem dni po urodzeniu wszyscy żydowscy chłopcy są obrzezywani - obecnie najczęściej w szpitalu w obecności rabina. Bardzo ważnym świętem zarówno religijnym jak i rodzinnym jest “szabas” (odpoczynek) obchodzony co tydzień w sobotę. Ponieważ dzień u Żydów kończy się wraz z zachodem słońca, szabasowe święto zaczyna się już w piątek wieczorem. Święta żydowskie:

1. Pascha - obchodzone na wiosnę na pamiątkę wyswobodzenia z egipskiej niewoli, trwa 8 dni.
2. Święto tygodni (Szawout) - 7 tygodni po święcie paschy na cześć urodzajnych żniw, łączy się z przyjęciem Praw na górze Synaj.
3. Święto szałasów (Sukot) - jesienny festiwal z okazji zbioru owoców, w czasie którego mieszka się na dworze w szałasach z gałęzi na pamiątkę przejścia Izraelitów przez pustynię.
4. Święto Świateł (Chanuka) - zimowe święto na cześć wyświęcenia po zbeszczeszczeniu przez Greków drugiej świątyni jerozolimskiej przez Judę Machabeusza w 165 r. p.n.e.
5. Purim - Na pamiątkę wyzwolenia spod panowania perskiego, według podania Księgi Ester.
6. Dzień Pojedniania (Jom Kipur) - wypada w 10 dniu roku. To najważniejsze święto poprzedza 24-godzinny całkowity post na znak ukajania sie przed Bogiem za grzechy własne i całego społeczeństwa.
7. Nowy Rok (Rosz Haszana) - obchodzony na początku jesieni rozpoczyna kalendarz religijny. Judaizm przyjmuje zasadę harmonii pomiędzy Bogiem i światem, podstawą której jest posłuszeństwo Prawu ogłoszonemu człowiekowi przez Boga oraz przymierze zawarte za pośrednictwem Mojżesza na Górze Synaj. Z narodu żydowskiego, jako narodu wybranego, wyjdzie Mesjasz, który ustanowi królestwo Boże na ziemi, będące przygotowaniem do ostatecznego królestwa w przyszłym świecie, w którym nastąpi zmartwychwstanie zmarłych i sąd ostateczny oraz powszechny dopełniający dzieło boże. Symbole judaizmu: o Magen David - gwiazda Dawida, zwana także Tarczą Dawida. Jest to sześcioramienna gwiazda utworzona przez dwa przeplatające się trójkąty (heksametr). o Menora - świecznik siedmioramienny wykonany z jednej bryły metalu (współcześnie również podstawowy element herbu państwa Izrael). Tam gdzie mieszka dziesięciu żydowskich mężczyzn, może powstać synagoga - żydowska świątynia. Służy ona całej społeczności jako miejsce modłów, nauki i obchodów publicznych. Żydzi gromadzą się w niej na szabasowe modły w piątek wieczorem i sobotę rano. Budynek ma zarys prostokąta, którego jeden bok jest skierowany w stronę Jerozolimy. Na tym właśnie boku stoi arka a w niej zwoje Tory. Wyjmuje się ją i obnosi po synagodze, a wierni oddają jej pokłon, po czym następuje czytanie wybranych fragmentów. Na początku czytają kapłani i i członkowie rady kapłańskiej (lewici), a potem mogą czytać wierni. Gdy żydowski chłopiec ukończy 13 lat staje się “synem przykazań” (bar micwa) i od tej pory uznawany jest za dorosłego ze wszystkimi przywilejami i obowiązkami. Podczas specjalnej uroczystości wzywa się go do stojaka, aby odczytał urywki Tory. Modły odprawiają nauczyciele albo prawnicy (rabini), zarządca synagogi, kantorzy albo kapłani. W czasie modlitw mężczyźni maja na głowach kapelusze albo mycki, a na ramionach szale modlitewne. Kobiety noszą tylko kapelusze. W synagogach ortodoksyjnych kobiety i mężczyźni modlą się oddzielnie. Chrześcijaństwo Chrześcijaństwo - (gr. Χριστιανισμóς , łac. christianitas ) religia monoteistyczna i rodzina związków wyznaniowych głoszących nauczanie o mesjaństwie i synostwie bożym Jezusa Chrystusa, jego męczeńskiej i odkupieńczej śmierci oraz zmartwychwstaniu. Świętą księgą chrześcijan jest Biblia. Chrześcijaństwo wywodzi się z judaizmu i wyłoniło się z niego ok. połowy I wieku. Największa religia na świecie pod względem liczby wyznawców, biorąc pod uwagę wszystkie odłamy wchodzące w jej skład. Chrześcijaństwo jest objawioną religią monoteistyczną: zakłada wiarę w jedynego Boga, który jest Stwórcą świata. Większość chrześcijan wyznaje dogmat trynitarny (większość uznaje wiarę w ów dogmat za warunek konieczny, by móc się nazywać chrześcijaninem), który głosi, że Bóg istnieje w trzech osobach (hipostazach), czyli, że Bóg jest Trójjedynyu. Oznacza to, że Bóg, co do natury jest Jeden, choć w trzech Osobach: jako Bóg Ojciec, Syn Boży (Jezus) i Duch Święty. Bóg z miłości do pogrążonej w grzechu ludzkości posłał swego Jednorodzonego Syna który “stał się człowiekiem” i dokonał dzieła zbawienia świata. Chrześcijanie wierzą, że przyjmując ofiarę Jezusa uzyskują zbawienie i życie wieczne. W czasach ostatecznych nastąpi “zmartwychwstanie ciał” oraz Sąd Ostateczny na którym nastąpi podział na zbawionych i potępionych. Chrześcijanie wyznań tradycyjnych (m. in.katolicy i prawosławni) czczą także Maryję - matkę Jezusa jako “Theotokos, Bogurodzicę, Matkę Bożą”, świętych i aniołów, które to kulty rozpowszechniły się od IV wieku. Podstawowym przykazaniem etycznym chrześcijan oprócz przykazań Dekalogu jest przykazanie miłości Boga oraz bliźnich (nawet nieprzyjaciół).

Odłamy religijne: o Anglikanizm o Arianizm o Badacze Pisma Świętego o Katolicyzm Kościoły o Wschodnie o Mormoni o Prawosławie o Protestantyzm o Starokatolicyzm Anglikanizm - odłam chrześcijaństwa, który powstał w Anglii w XVI wieku. Anglikanizm w części wywodzi się z tradycji protestanckiej, jednak w dużym stopniu zachował teologiczną więź z katolicyzmem. Twórcą kościoła anglikańskiego był król Henryk VIII - początkowo przeciwnik reformacji (za swoje pisma w obronie papiestwa otrzymał z rąk papieża tytuł “obrońcy wiary”). Brak męskiego potomka w małżeństwie z Katarzyną Aragońską spowodował wystąpienie o rozwód, które spotkało się z odmową, co skłoniło króla do zerwania z papiestwem. W 1534 r. za zgodą parlamentu i prymasa Anglii Thomasa Cranmera ogłoszono niezależność Kościoła Anglii od Rzymu. Akt supremacyjny ogłosił króla Anglii “jedyną i najważniejszą głową na Ziemi Kościoła anglikańskiego”. Papież Klemens VII ekskomunikował króla, ale większa część społeczeństwa angielskiego, w tym episkopat i kler, poparła reformy i uznała króla za zwierzchnika Kościoła. Nieliczni przeciwnicy, w tym kanclerz Anglii i wybitny filozof Tomasz Morus (później kanonizowany) zostali ścięci. Początkowo akt supremacyjny nie miał implikacji teologicznych, ale reformy Henryka VIII utorowały drogę do Anglii pismom luterańskim i kalwińskim. Pod kierunkiem prymasa Cranmera przy wydatnym udziale króla z różnych tradycji opracowano nową teologię, zawartą w Modlitewniku Powszechnym (Book of Common Prayer). Nie odrzucono katolickiej Tradycji, ani dogmatu o zbawieniu wyłącznie w Kościele. Przyjęto doktrynę Lutra o usprawiedliwieniu przez wiarę oraz doktrynę Kalwina o predestynacji. Przetłumaczono na język angielski Biblię. Jednocześnie rozwiązano klasztory, skonfiskowano majątki kościelne i zniesiono celibat. Po śmierci Edwarda VI (jedynego syna Henryka VIII) na tron wstąpiła córka Henryka VIII i Katarzyny Aragońskiej, Mauria. Jej panowanie było krwawą, nieudaną próbą restauracji katolicyzmu w Anglii. Następczyni Marii Tudor, Elżbieta I przywróciła niezależność Kościoła Anglii, ogłaszając 39 artykułów wiary. Stanowią one do dziś kanon dogmatyczny anglikanizmu. Katolicy nie uznawali praw Elżbiety I do korony, co spowodowało długi okres prześladowania katolików. Doktryna o Źródłem objawienia jest Biblia, interpretowana w oparciu o Tradycję, przy prymacie Biblii. Uznano dogmaty trzech pierwszych soborów ekumenicznych. o Uznano, że Jezus Chrystus jest obecny w eucharystii w sposób duchowy (jednakże liczni są zwolennicy konsubstancjacji, a nawet transsubstancjacji). o Uznano zasadę usprawiedliwienia przez wiarę oraz przeznaczenia (predestynacji) do zbawienia, kładąc nacisk na: pracę człowieka, wolną wolę i łaskę Bożą. o Odrzucono wiarę w czyściec, kult świętych i relikwii. o Odrzucono zwierzchnictwo papieża. o Zachowano hierarchiczny (episkopalny) ustrój Kościoła z nienaruszoną sukcesją apostolską. Wyznaczanie biskupów jest przywilejem króla. o Udzielanie sakramentów, kaznodziejstwo i odprawianie nabożeństw zastrzeżono dla duchownych wyświęcanych przez biskupów. o Odrzucono celibat.

Wspólnota anglikańska Kościół Anglii (Church of England) jest kościołem państwowym. Najwyższą władzę zwierzchnią z prawem mianowania biskupów sprawuje król lub królowa. Władzę ustawodawczą sprawuje Zgromadzenie Kościelne (Church Assembly). Kościół składa się z 42 diecezji i diecezji europejskiej, do której należy kapelania warszawska (sprawująca opiekę głównie nad przebywającymi w Polsce Anglikami i Amerykanami). Wewnątrz Kościoła anglikańskiego od XIX wieku wyróżnia się konserwatywny, zbliżony do katolicyzmu i kultywujący wspaniałą liturgię High Church, bardziej ludowy i bliższy kalwinizmowi Low Church oraz liberalny Broad Church. Obecnie Wspólnotę Anglikańską tworzy Kościół Anglii, Kościół Irlandii, Kościół Episkopalny w USA oraz szereg niezależnych kościołów (największe w dawnych brytyjskich koloniach). Co 10 lat kościoły należące do Wspólnoty spotykają się na konferencjach w Lambeth. Tradycyjny prymat we Wspólnocie należy do arcybiskupa Canterbury, prymasa Anglii. Obecnie Wspólnota przeżywa rozłam na tle stosunku do homoseksualizmu (kontrowersyjne ordynowanie w Kościele Episkopalnym homoseksualisty Gena Robertsona na biskupa New Hampshire). Innym źródłem napięć jest ordynowanie kobiet, które spowodowało przejście pewnej liczby kapłanów na katolicyzm. Prawosławie – doktryna ortodoksyjnego (gr. orthodoxos – prawdziwie, prawidłowo wierzący) Kościoła chrześcijańskiego – jednej z dwóch grup Kościołów powstałych w wyniku rozłamu w Kościele chrześcijańskim z 1054 roku (tzw. schizmy wschodniej, lub, co uznaje się za historycznie bardziej uzasadnione – schizmy wielkiej). Współcześnie obejmuje ona w zasadzie wyłącznie Kościoły wschodnie i Kościoły orientalne, choć w Europie Zachodniej funkcjonują parafie prawosławne obrządku łacińskiego. Doktryna głoszona jest głównie przez Kościoły prawosławne tzw. kanoniczne oraz niekanoniczne oraz wspólnoty staroobrzędowców. Doktryna prawosławia opiera się na dekretach siedmiu pierwszych soborów powszechnych i przekazach ojców Kościoła. Nie uznaje ustanowionego po tzw. “schizmie wschodniej” (wielkiej) w Kościele zachodnim prymatu jurysdykcyjnego biskupa Rzymu, opierając się na tradycji Kościoła starożytnego; dogmatu o “Filioque”, czyli pochodzenia Ducha Świętego od także Syna (teologowie prawosławni tłumaczą, że Bóg Ojciec, jest jedynym źródłem i Syna i Świętego Ducha. Dlatego Bazyli Wielki napisał “Bóg jest jeden bo Ojciec jest jeden”); odrzuca też ideę odpustu, czyśćca, dogmat o Niepokalanym Poczęciu Najświętszej Maryi Panny, dogmat o Wniebowzięciu Matki Boskiej (dwa ostatnie to nowe elementy wprowadzone do nauki kościoła rzymskokatolickiego), nauczanie o grzechu pierworodnym Augustyna z Hippony oraz celibat niższego duchowieństwa (diakonów i prezbiterów). Ikona Trójcy świętej autorstwa Andreja Rublowa z początku XV wieku, jedna z najpopularniejszych ikon prawosławnych Ważnym w Kościele prawosławnym jest fakt znaczącej odmienności eklezjalno-liturgicznej, konkretnie w pojmowaniu Kościoła jako wspólnoty soborowej (scs. sobornost’), co wyklucza prymat papieża (jakiegokolwiek biskupa), a co za tym idzie uznanie jego nieomylności w sprawach wiary i moralności (co postuluje KRK w uchwalonym na Vaticanum I dogmacie). Istnieją również różnice w pojmowaniu życia duchowego i sakramentalnego (choć uznaje się często obecnie tożsamo rozróżnienie siedmiu sakramentów, jakkolwiek nie jest to prawo w sensie dogmatycznym). Kościół prawosławny uważa się za jedynego “depozytariusza wiary” oraz za jedyny ściśle trzymający się Tradycji Ojców Kościoła katolickiego, powołanego przez Jezusa Chrystusa Strukturę Kościoła tworzą cztery starożytne patriarchaty (składowe dawnej pentarchii) – Konstantynopolitański (nazywany ekumenicznym; biskup tego miasta ma tytularne pierwszestwo primus inter pares w prawosławiu), jerozolimski, antiocheński i aleksandryjski, pięć późniejszych patriarchatów: rosyjski (moskiewski, od 1589), gruziński, bułgarski, rumuński (od 1925), serbski i 6 kościołów autokefalicznych (niezależnych), w tym PAKP oraz kilka mniejszych, autonomicznych (fiński, japoński i amerykański).

Sobór Wasyla Błogosławionego w Moskwie, jedna z wizytówek rosyjskiego prawosławia,
w prawosławiu duże znaczenie mają autonomiczne, podlegające biskupom klasztory, nazywane monasterami (te o szczególnie wysokiej randze, podlegające patriarsze to monastery tzw. stauropigalne). W prawosławiu istnieje silna tradycja dużej autonomii organizacyjnej – tzw. autokefalia (od gr. auto i kephalos – głowa). Autorytetem zdolnym ogłaszać prawdy dogmatyczne jest tylko sobór powszechny, aczkolwiek istnieją też pewne prawdy przyjęte po zakończeniu ostatniego z Soborów, które zostały uznane przez całą Cerkiew. (Przykładem jest doktryna św. Grzegorza Palamasa o niestworzonej naturze łaski), ponieważ cerkiew wierzy, że każde twierdzenie usprawiedliwia się jedynie zaakceptowane przez całą wspólnotę kościoła – taką aprobatę muszą uzyskać także uchwały soborów. Jednak nie były to zwykle ustalenia o randze dogmatu tych z okresu patrystycznego (Ojców Kościoła), a raczej porządkujące i dostosowujące Kościół do nowych warunków (tj. z zakresu prawa kanonicznego). Ilość prawd dogmatycznych w Cerkwi Prawosławnej jest o wiele mniejsza niż w katolicyzmie. Luteranizm - doktryna teologiczna i chrześcijański ruch reformacyjny, zapoczątkowany przez Marcina Lutra w XVI wieku (za datę jego rozpoczęcia uważa się rok 1517). Stanowi jeden z nurtów protestantyzmu i ewangelicyzmu. Augustiański mnich Marcin Luter sprzeciwiał się praktyce sprzedaży odpustów, w wyniku czego 31 października 1517 r., zawiesił na drzwiach kościoła zamkowego w Wittenberdze 95 tez, w których nie zaatakował samego odpustu, lecz wyjaśniał jego znaczenie oraz istotę pokuty. Mimo zabiegów Lutra, początkowo niewielu zareagowało na jego postulaty, dopiero, gdy rozesłał tezy swoim przyjaciołom, a ci postarali się upowszechnić je za pomocą druku, nastąpił odzew. Jako pierwsi zareagowali humaniści z Erazmem z Rotterdamu i Tomaszem Morusem na czele. Ten ostatni wystąpił przeciwko nowinkom Lutra. Rzym także zareagował, wytyczając Lutrowi proces o kacerstwo. Dochodzenie przeciwko Lutrowi zaowocowało bullą papieską “Exsurge Domine”. W bulli Leon X domagał się od Lutra odwołania swojej nauki i ukorzenia się przed Rzymem. Luter zlekceważył papieża – w odwecie zakazano na niektórych uniwersytetach jego pism, on z kolei spalił bullę przy udziale publiczności. 3 stycznia 1521 roku rozpoczyna się oficjalnie reformacja – Leon X bullą “Docet pontificem Romanum” wyklął Marcina Lutra. Reformator jednak nie spłonął na stosie, miał bowiem potężnego protektora w osobie Fryderyka Mądrego. Nawet cesarz Niemiec, Karol V, nie odważył się nakazać wydania Rzymowi Lutra, gdyż koronę zawdzięczał właśnie Fryderykowi Mądremu. Decyzją sejmu wormackiego skazano jednak Lutra na banicję. Jako banita został wyjęty spod prawa, nikt nie mógł udzielić mu schronienia a każdy mógł go bezkarnie zabić. W celu chronienia Lutra upozorowano jego porwanie i umieszczono na zamku Wartburg. Reformacja rozwijała się jednak dalej. Jej efektem, a więc pośrednio efektem idei Lutra, była wojna chłopska w Niemczech. Główne zasady luteranizmu: o Odrzucenie dogmatów ustanowionych przez sobory i papieży z wyjątkiem wniosków czterech pierwszych soborów powszechnych; tylko Pismo Święte jest źródłem objawienia (zasada sola scriptura). o Głową Kościoła nie jest papież, ale Jezus Chrystus, będący jedynym pośrednikiem w zbawieniu (solus Christus). o Dla zbawienia najważniejszy jest wewnętrzny akt wiary (sola fide). Wiara jest ufnością wobec Boga i posłuszeństwem jego woli, a dopiero owocem wiary są dobre uczynki. o Ewangelicy wierzą w zbawienie z łaski usprawiedliwiającej (sola gratia). o Sakramenty są “znakami i świadectwami woli Bożej”. Uznawane są jedynie dwa: Chrzest i Komunia św., podawana pod dwiema postaciami. Obecność Chrystusa w eucharystii jest rozumiana jako konsubstancjacja (współistnienie). o Matkę Jezusa jako “błogosławioną między niewiastami” otaczają szacunkiem, lecz od tego szacunku daleko jest do czci, jaka należy się jedynie Bogu. Luteranie odrzucają kult świętych - modlić wolno się tylko do Trójjedynego Boga; o natomiast świętych należy wspominać i naśladować. Pobożność ewangelicka opiera się głównie na posłuszeństwie wobec Słowa Bożego, na szczerej modlitwie, przykładnym życiu rodzinnym i sumiennym wykonywaniu wszelkich obowiązków. o Luteranie praktykują spowiedź ogólną, ale uznają również spowiedź indywidualną. o Duchowni - księża przewodniczą obrzędom i organizują je. Nie obowiązuje ich celibat. Ksiądz nie jest kapłanem, gdyż luteranie uznają kapłaństwo powszechne ochrzczonych.

Kalwinizm to jedna z ważniejszych doktryn i wyznań protestanckich. Kalwinizm zaliczany jest do ewangelicyzmu historycznego tj. wyznań wywodzących się wprost z reformacji. Kalwinizm wywodzi się z reformacji szwajcarskiej, którego działaczem był m.in. Huldrych Zwingli. Ostateczną postać nadał jej Jan Kalwin. Kalwinizm odegrał znaczną rolę w formowaniu się wielu ruchów protestanckich: purytanów, hugenotów, anabaptystów, szkockich prezbiterian. Obecnie stanowi dominujące wyznanie w Holandii, Szkocji, oraz wielu kantonach Szwajcarii. Ponadto najwięcej osób wyznaje kalwinizm w Republice Południowej Afryki, Niemczech i w USA. W Polsce liczy około 2000 wyznawców, zrzeszonych w Kościele Ewangelicko-Reformowanym w RP oraz w Ewangelicznych Kościołach Reformowanych. Kalwin oparł swoją doktrynę na Biblii uznając, że tradycja podlega stałej rewizji (ecclesia reformata et semper reformanda). Jej centralnym punktem była nauka o predestynacji, wedle której ludzie od chwili urodzenia są przeznaczeni przez Boga albo do zbawienia, albo do potępienia. Bóg dokonał tego wyboru przed stworzeniem świata i nie będzie on zmieniony. Spełnianie dobrych uczynków jest wyłącznie dowodem, że należymy do grona wybranych przez Boga. Również powodzenie w biznesie i w życiu jest dowodem łaski Bożej. Teologia kalwińska inspirowała się poglądami św. Augustyna. Kalwinizm surowo podchodził do wszelkich ozdób, zabaw, tańców, gier hazardowych. W kościołach nie umieszczano obrazów ani rzeźb. Kult koncentrował się wokół czytań biblijnych. Obowiązywała praktyka chrztu niemowląt. Według Maksa Webera chęć udowodnienia przynależności do grupy, która zostanie zbawiona motywowała ludzi do wytężonej pracy, czym przyczyniła się do rozwoju kapitalizmu. Doktrynalnie kalwinizm różni się nie tylko od katolicyzmu, lecz także od większości innych wyznań chrześcijańskich: o surowe wskazania etyczne o symboliczne sakramenty chrztu i komunii św. (w eucharystii nie ma transsubstancjacji (tylko duchowa obecność Chrystusa)) o luźno powiązane wspólnoty wiernych - gminy kalwińskie o zakaz umieszczania w kościele obrazów i rzeźb (bezwzględny ikonoklazm) o kult Biblii o powszechne kapłaństwo wszystkich wiernych (brak wydzielonego, hierarchicznego duchowieństwa). o zbawienie jest ograniczone, tzn. Jezus umarł nie dla zbawienia wszystkich ludzi, lecz tylko tych wybranych przez Boga o bezwarunkowa predestynacja o niezależność od państwa (różnica np. z luteranizmem) o odrzucenie wolnej woli człowieka (łaski Boga raz danej nie można stracić, ani z własnej woli odrzucić) o akcentowanie wszechmocy Boga i nicości człowieka, “skażonego” przez grzech pierworodny o podkreślanie roli wiary (“religia wiary”) w opozycji do innych tzw. “religii uczynków” (np. katolicyzmu)

Religie występujące w Polsce Według Rocznika Statystycznego największą wspólnotę religijną stanowi Kościół katolicki, do którego należy około 34,26 mln wiernych. W obrządku rzymskokatolickim ochrzczonych jest 34,206,767 obywateli RP, co stanowi około 89% populacji. Kościół Greckokatolicki liczy 53 tys. wiernych, Kościół Ormiański 5 tys., Kościół Neounicki 195 osób. Z tradycji katolickiej wywodzi się starokatolicyzm, do którego należy 45 tys. wiernych (Kościół Starokatolicki Mariawitów – 23 894 wiernych, Kościół Polskokatolicki – 19 172 wiernych, Kościół Katolicki Mariawitów – 2 274 wiernych) Wspólnoty tradycji prawosławnej liczą ponad pół miliona wiernych (Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny – 509,1 tys., Wschodni Kościół Staroobrzędowców w RP – 426 osób) Do protestantyzmu i tradycji protestanckiej przyznaje się prawie 150 tysięcy wiernych: Kościół Ewangelicko-Augsburski – 77,5 tys., Kościół Zielonoświątkowy – 20,890 tys., Kościół Adwentystów Dnia Siódmego – 9,488 tys., Wspólnota Kościołów Chrystusowych w RP – 5,527 tys., Kościół Nowoapostolski w Polsce – 5,076 tys., Kościół Chrześcijan Baptystów – 4,688 tys., Kościół Ewangelicko-Metodystyczny – 4,420 tys., Kościół Ewangelicko-Reformowany – 3,550 tys., Kościół Wolnych Chrześcijan – 2,987 tys., Kościół Chrystusowy – 2,952 tys., Kościół Boży w Chrystusie – 2,901 tys., Kościół Ewangelicznych Chrześcijan – 2,261 tys., Zrzeszenie Wolnych Badaczy Pisma Świętego – 2,245 tys., Świecki Ruch Misyjny “Epifania” – 1 682 wiernych, Kościół Jezusa Chrystusa Świętych w Dniach Ostatnich (Mormoni) – 1 305 wiernych. Inne grupy wyznaniowe stanowią w sumie około 150 tysięcy członków, z czego najliczniejszy jest Związek Wyznania Świadków Jehowy (127 377 wiernych). Do najważniejszych zarejestrowanych związków wyznaniowych należą: Chrześcijański Kościół Głosicieli Dobrej Nowiny – 5 tys. wiernych, Związek Buddyjski Tradycji Karma Kamtzang w Polsce – 1 665 wiernych, Instytut Wiedzy o Tożsamości “Misja Czaitanii” – 1 389 wiernych, Misja Buddyjska Trzy Schronienia w Polsce – 1 270 wiernych Polaków bez wyznania jest ponad 2,9 miliona (niecałe 8%)