Krótkie wprowadzenie historyczno-literackie

George Orwell ukończył pisanie powieści w roku 1948. Książka została wydana rok później 4. lipca. Początkowo miała być zatytułowana Ostatni człowiek w Europie, jednak na prośbę wydawcy autor zmienił tytuł na bardziej komercyjny Rok 1984. Spekuluje się, że Orwell dokonał wyboru zamieniając kolejność dwóch ostatnich cyfr w dacie ukończenia powieści (1948). W jednym ze swoich esejów Orwell pisze „Cała moja poważna twórczość po 1936 r. jest skierowana, pośrednio lub bezpośrednio, przeciwko totalitaryzmowi i socjalizmowi.”. Rok 1984 możemy odczytywać jako powieść przestrzegającą przed skutkami totalitaryzmu. W powieści znajdziemy wiele podobieństw do Związku Radzieckiego epoki Stalinizmu (Wielki Brat nawet wyglądem przypomina radzieckiego wodza). Autor biografii Orwella Michael Shelden wśród zdarzeń mających wpływ na całokształt powieści wymienia m.in. prześladowanie przez rówieśników w szkole, pracę w birmańskiej policji, zimną wojnę i cenzurę, z którą spotkał się w czasach pracy w BBC.

Analiza narracji

W Roku 1984 zastosowano narrację trzecioosobową. Narrator nie jest wszechwiedzący, jednak zdaje się mieć dostęp do wszystkich myśli głównego bohatera – Winstona Smitha. Świat przedstawiony w powieści obserwujemy oczami protagonisty. Odczucia i zachowania Smitha – jego pytania, wątpliwości, obawy i nadzieje – wpływają na narrację. Jest ona ograniczona wyłącznie do punktu widzenia bohatera, przez co wiedza czytelnika również jest ograniczona. Wiemy tylko tyle, ile wie Winston Smith (np. „Nie wiedział gdzie jest. Prawdopodobnie przebywał w Ministerstwie Miłości, ale nie miał jak się upewnić”). Tak jak Winston Smith, czytelnik musi stale zastanawiać się i zgadywać – gdzie jest bohater? która jest godzina? jaki jest rok? kto tak naprawdę kieruje partią? czy ruch oporu naprawdę istnieje? Itd.

Analiza fabuły

Powieść została podzielona na trzy części. Głównego bohatera poznajemy w pierwszej, w przełomowym dla niego momencie życia. Protagonista, w sekrecie przed władzą, zaczyna pisać pamiętnik. Oczami Smitha odkrywamy ponury świat Oceanii. W drugiej Smith angażuje się w zakazany związek z Julią. Razem podejmują próbę buntu przeciwko systemowi, w którym żyją. Trzecia część to niewola bohatera, tortury i siłowe nawrócenie go na obowiązującą ideologię. W tej części Winston Smith wyrzeka się Julii i tym samym własnego człowieczeństwa. Związek przyczynowo-skutkowy w Roku 1984 został zachowany. Zdarzenia opowiedziane są w sposób linearny. Jedno jest konsekwencją drugiego. Główny bohater często sam jest w stanie przewidzieć skutki swoich działań. Wie, że prędzej czy później Partia i Wielki Brat, odkryją jego dziennik, pokój nad sklepem czy związek z Julią.

Relacje czasowo-przestrzenne

Akcja powieści zaczyna się 4 kwietnia 1984. Taką datę zapisuje Winston Smith na pierwszej stronie swojego pamiętnika. Nie możemy być jednak pewni czy jest to właściwa data. Świat Roku 1984 odkrywamy oczami głównego bohatera, o którym opowiada nam trzecioosobowy narrator. Ten mówi „[Smith] Wcale nie był przekonany, czy rzeczywiście jest rok 1984.” Główny bohater nie jest również do końca pewien, w którym roku się urodził „(…) nie wątpił, że ma trzydzieści dziewięć lat, a wiedział, że urodził się albo w 1944, albo w 1945(…) w obecnych czasach nie dało się określić żadnej daty z większą dokładnością niż do roku lub dwóch.”. Podobny zabieg zastosowano w trzeciej części powieści, gdy Winston Smith siedzi w więzieniu. Gdy pyta współwięźnia o godzinę, ten odpowiada „Tu noce i dnie nie różnią się od siebie. Nie wiem, jak mierzyć upływ czasu.”. Cele pozbawione były okien. Brak możliwości dokładnego określenia czasu potęguje niepewność budowaną przez autora. Świat, w jakim żyje Winston Smith charakteryzuje się niepewnością. Dzięki tego typu zabiegom czytelnikowi łatwiej jest zrozumieć położenie głównego bohatera. W Roku 1984 zastosowano retrospekcje. Są to przede wszystkim wspomnienia Winstona Smitha. Wiele z nich dotyczy jego dzieciństwa, w którym ważną rolę odegrała matka. Tutaj możemy np. wyróżnić historię, gdy mały Winston zabrał czekoladę matce i młodszej siostrze. Pojawiają się też m.in. wspomnienia nt. żony głównego bohatera czy historia ze starą prostytutką.

Analiza głównego bohatera i jednej postaci z tła

Głównym bohaterem Roku 1984 jest Winston Smith - członek Partii, pracujący w Ministerstwie Prawdy. Zajmuje się redagowaniem archiwalnych tekstów, tak by zgadzały się z aktualnymi potrzebami Partii. Świat przedstawiony w powieści widzimy jego oczami. Już na pierwszy rzut oka widać, że Winston nie jest typem heroicznego bohatera. Ma 39 lat, męczy go kaszel, a wrzody na nodze dokuczają przy chodzeniu. Imię autor nadał mu na cześć Winstona Churchilla, jednak popularne nazwisko świadczy o tym, że Winston Smith jest przykładem Everymana. Bohater urodził się przed wojną. Ma mgliste wspomnienia z czasów dzieciństwa. Darzy sentymentem stare przedmioty niepasujące do współczesnych czasów (zeszyt, wieczne pióro, szklaną kulę z koralem w środku). Winston nienawidzi Partii, ale jednocześnie jest pełen obaw, wątpliwości i strachu. Bohater w dużej mierze poddaje się wymaganiom Wielkiego Brata - bierze udział w „dwóch minutach nienawiści”, redaguje teksty przysyłane mu do biurka, oddaje pieniądze na składki itd. Robi to z konieczności. Protagonista czuje jednak, że świat nie wygląda tak jak powinien, że kiedyś musiało być inaczej, lepiej. Bohater powieści Orwella myśli nad możliwością naprawy przedstawionego w książce świata. Uważa, że jedynym ratunkiem dla Oceanii są prole („Cała nadzieja w prolach.”), nieświadomej grupie społecznej, która stanowi zdecydowaną większość populacji. Smith sporo rozmyśla na temat istnienia mitycznego Bractwa (ruchu oporu). Książka, którą dostaje od O’Briena ma na niego duży wpływ. Pierwszym przejawem buntu Winstona Smitha było zakupienie zeszytu i rozpoczęcia pisania pamiętnika. To wydarzenie, opisane na samym początku powieści, pociągnęło za sobą kolejne – zakup szklanej kuli, pójście do piwiarni proli, wynajęcie pokoju nad sklepem czy romans z Julią. Najważniejszym, i tym za które tak naprawdę został ukarany, wykroczeniem Winstona były myślozbrodnie. Nie to co robił, tylko to co myślał, fakt, że nie dał Wielkiemu Bratu zawładnąć swoim umysłem. Smith zdawał sobie z tego sprawę. Już w pierwszym rozdziale mówi „Liczy się tylko Policja Myśli.”. Bohater wiedział, że prędzej czy później zostanie aresztowany. Wszystkie wykroczenia, które popełnił po napisaniu pierwszego zdania w pamiętniku, możemy uznać za próbę jak najlepszego wykorzystania czasu, który mu pozostał. W ostatniej części powieści Winston Smith zostaje zamknięty w Ministerstwie Miłości. Tam poddawany jest torturom fizycznym i psychicznym. O’Brien, którego wcześniej uważał za sprzymierzeńca, dąży do zmienienia sposobu myślenia bohatera książki. Smith nie tylko miał być posłuszny Wielkiemu Bratu, miał go też pokochać, miał wierzyć i ślepo przyjmować za prawdziwe wszystko co głosiła Partia. Przez długi czas protagonista nie poddawał się, lecz gdy został postawiony przed swoim największym koszmarem, nie wytrzymał. Zdradził Julię, a tym samym samego siebie. Wszystkie swoje przekonania i ideały. Julia to młoda dziewczyna o ciemnych włosach i oczach. Pracuje w departamencie literatury. Również jest przeciwna Partii, ale z innych powodów niż Winston. Julia chce korzystać z życia, a Partia jej na to nie zezwala. Jej bunt polega na drobnych wykroczeniach i oszustwach przeciw partii (m.in. liczne romanse). Dziewczyna świetnie odgrywa rolę wzorowej wyznawczyni ANGSOCU (angielski socjalizm), należy do Ligi Antyseksualnej, a podczas „dwóch minut nienawiści” reaguje niezwykle gorliwie na portrety Wielkiego Brata i Goldsteina. Julia, w przeciwieństwie do Winstona, nie przejmuje się problemem Partii i Wielkiego Brata jako całością. Gdy kochanek czyta jej Książkę napisaną (teoretycznie) przez Goldsteina, ta zasypia na jego ramionach. Obydwoje, Winston i Julia, uważali, że Policja Mysli nie jest w stanie „zawładnąć ich wnętrzem”. Obydwoje się mylili.