Na początku XIX wieku terytorium Rosji rozciąga się tysiące kilometrów od Bałtyku do Oceanu Spokojnego. Na tych terenach żyje około 40 milionów osób. Najgęściej zaludnione były centralne prowincje, w 1800 roku gęstość zaludnienia wynosi 8 osób na kilometr kwadratowy (w większości państw europejskich- 40 osób). Rosja zawsze była krajem wieloetnicznym, zróżnicowanym również pod względem religijnym. Występował podział na klasy: szlachtę, duchowieństwo, kupców, drobnomieszczaństwo, chłopstwo i kozaków. W XIX wieku mamy do czynienia z rewolucją w naukach: geometrii- za sprawą Nikołaja Łobaczewskiego, który dał ogromny wkład w rozwój geometrii nieeuklidesowej; chirurgii- dzięki Nikołajowi Pirogowowi możemy poddać się narkozie; nawigacji- Iwan Kruzensztern i Juri Lisjański jako pierwsi rosjanie opłynęli kulę ziemską. Oprócz tego w tym wieku swoje największe dzieła stworzyli pisarze tacy jak: Nikołaj Michajłowicz Karamzin, Aleksander Puszkin, Michaił Lermontow, Aleksander Gribojedow , Nikołaj Gogol, Lew Tołstoj, Fiodor Dostojewski.

XIX wiek w historii Rosji obfitował w wydarzenia: wojny ze Szwecją, Japonią czy Persją; Wojnę Ojczyźnianą w 1812 roku, powstanie dekabrystów 14 grudnia 1825 roku, wojnę krymską (1853- 1856) i zniesienie pańszczyzny w roku 1861.

Streszczając historię dziewiętnastowiecznej Rosji należy zacząć od śmierci cara Pawła I, który w nocy z 11 na 12 marca 1801 roku został zamordowany w Petersburgu w wyniku spisku arystokracji. Tym tragicznym wydarzeniem państwo rosyjskie wstępuje w nowy wiek. Kolejny car- Aleksander I- obejmuje władzę w jednym z mocarstw europejskich, choć będącym daleko w tyle pod względem rozwoju ekonomicznego. Podstawą gospodarki było rolnictwo oraz eksport  surowców mineralnych na zachód Europy. Importowano głównie narzędzia, maszyny, a także towary luksusowe i przyprawy. Głównym problemem, który nie pozwalał na rozwój gospodarki była pańszczyzna. Zaczęto mówić o wyzwoleniu milonów chłopów rosyjskich, a Aleksander I uznał, że należy przeprowadzić reformy. W 1803 roku sformulowano dekret, który pozwalał na wykup chłopów wiary chrześcijańskiej. 

Dla rosyjskiej polityki zagranicznej w XIX wieku charakterystyczny jest konflikt z Francją. W 1811 roku Aleksander I odmawia podpisania traktatu pokojowego  z Napoleonem Bonaparte, na mocy którego Napoleon miał poślubić jego córkę. Rok później- 12 czerwca 1812 roku wybucha Wojna Ojczyźniana- ważna strona w historii nie tylko Rosji, ale całej Europy. Bonaparte powziął wówczas zamiar pobicia Rosji i zmuszenia jej do respektowania zobowiązań podjętych w Tylży. 24 czerwca razem z 600 tys. ludzi przekroczył rzekę Niemen i rozpoczął kampanię wojenną. Jednym z największych i najkrwawszych starć była bitwa pod Borodino- trwała 12 godzin. Nie było w niej ani zwycięzców ani przegranych. Zacięta bitwa podniosła ducha armii rosyjskiej, która po serii niepowodzeń już dawno zapomniała smak zwycięstwa. Dowodzący rosyjskimi wojskami- Kutzow- ma plan: postanawia się wycofać i wpuszcza Francuzów do opustoszałej Moskwy. Napoleon po miesiącu bezowocnych oczekiwań na zakończenie wojny ze strony cara zostaje zmuszony do odwrotu. Francja ponosi klęskę- Wielka Armia licząca 600 tys. żołnieży zmalała do 10% tej liczby. Wyprawa Napoleona na Moskwę była początkiem końca jego dominacji w Europie. Wojna z 1812 roku spowodowała bezprecedensowy wzrost świadomości narodowej Rosjan. Potwierdzili oni swoją odwagę i bohaterstwo, dali przykład poświęcenia dla dobra ojczyzny. 

Kongres Wiedeński został zwołany we wrześniu 1814 r. z inicjatywy czterech zwycięskich mocarstw koalicji antyfrancuskiej: Wielkiej Brytanii, Rosji, Austrii i Prus. Wzięli w nim udział przedstawiciele 16 państw europejskich, ostatnie dokumenty podpisano 8 czerwca 1915 r. Główne decyzje zapadały w gronie przedstawicieli czterech zwycięskich mocarstw i księcia Talleyranda, reprezentującego pokonaną Francję. W miejsce Księstwa Warszawskiego utworzono Królestwo Polskie pod protektoratem Rosji, z królem, którym miał być każdorazowy car Rosji, reprezentowanym bezpośrednio przez wyznaczonego przez niego namiestnika. Rosja otrzymała Besarabię i Finlandię. 

Po śmierci Aleksandra I (19 XI 1825r.), 14 grudnia 1825 roku wybucha powstanie dekabrystów. Powodem powstania była aktualna sytuacja sukcesji do tronu po śmierci cara. Faktem jest, że po śmierci Aleksandra I, carem miał być jego brat, Konstanty- jednak ten abdykował na rzecz najmłodszego brata- Mikołaja. Wyrzeczenie Konstantyna nie zostało ogłoszone publicznie. Dekabryści wykorzystali zamieszanie i postanowili rozpocząć powstanie. Ich oddziały cały dzień stały na placu, demonstrując brak poparcia dla cara- w końcu manifest został stłumiony. Konstanty potwierdził swoją rezygnację z tronu, wówczas Mikołaj opublikował manifest zmarłego cara i ogłosił objęcie tronu. 

Finanse państwa były w stanie ciężkim, deficyt budżetowy był ogromny. Mikołaj I był zmuszony kontynuować agresywną politykę zagraniczną, ponad to postawił sobie za zadanie wzmocnienie autokracji i gospodarki. Swoje rządy rozpoczął utworzeniem "Biur Jego Carskiej Wysokości". Była to jego własna biurokracja, która miała nadzorować realizację dekretów. Car nie ufał szlachcie- co było naturalne po powstaniu dekabrystów- i tak klasą rządzącą stali się urzędnicy. W rezultacie, liczba urzędników wzrosła o 6 razy. Podczas panowania Mikołaja I, zajęto się kodyfikacją prawa rosyjskiego, reformą pieniężną Kankrina, który wprowadził do obiegu rubla srebrnego (dlatego, że Rosja miała duży zapas srebra). Ponadto Kankrin wprowadził cła na niemal wszystkie towary importowane, w wyniku czego deficyt budżetowy został wyeliminowany. 

W polityce zagranicznej Mikołaj I skierował swe działania przede wszystkim na Półwysep Bałkański. Wojna z Turcją rozpoczęła się zniszczeniem floty tureckiej w bitwie pod Navarino (8 października 1828r.) Rok później - na koniec rosyjsko-tureckiej wojny Imperium Osmańskie musiało nie tylko otworzyć cieśninę Bosfor dla wszystkich rosyjskich statków, ale również zostało zmuszone do podpisania pokoju w Adrianopolu, na mocy którego Rosja powiększyła się o terytorium na północ od delty Dunaju oraz o tereny Abchazji na wschodnim wybrzeżu Morza Czarnego; Księstwa Mołdawii i Wołoskie przeszły pod protektorat carski; powstało niepodległe Królestwo Grecji. W 1830 roku jego uwagę od rewolucji we Francji i Belgii odwraca powstanie listopadowe. Rosjanie, dzięki swej przewadze, odnieśli duże zwycięstwo pod Ostrołęką, po czym przy pomocy pruskiej przeszli przez Wisłę w rejonie Torunia i okrążyli Warszawę od zachodu. Warszawa skapitulowała, a po niej także pozostałe jeszcze, rozproszone punkty oporu w Królestwie. W 1832 r. wprowadzony został Statut Organiczny, włączający ziemie Królestwa Polskiego do Rosji. W okresie Wiosny Ludów, po wybuchu czerwcowej rewolucji ludowej we Francji Mikołaj I zerywa stosunki dyplomatyczne z Paryżem. 

Podczas wojny krymskiej spowodowanej rywalizacją Rosji i głównych mocarstw europejskich na Bliskim Wschodzie prowadzonej w latach 1853- 1856 umiera car Mikołaj I. Początkowo Rosja zaczęła walczyć z Turcją o kontrolę cieśnin czarnomorskich i wpływów na Bałkanach. Armia rosyjska rozpoczęła wojnę z powodzeniem. W listopadzie rosyjska flota pokonuje Turków w bitwie pod Sinop . To wydarzenie doprowadziło do interwencji Francji i Wielkiej Brytanii pod pretekstem ochrony interesów tureckich. Ta ochrona ostatecznie wzrosła do otwartej agresji przeciwko Rosji w Europie. Francja i Wlk. Brytania nie chciały wzmocnienia pozycji rosyjskiej. W 1854 roku państwa te oficjalnie wypowiedziały wojnę imperium rosyjskiemu. Rosja ponosi klęskę i traci patronat nad Serbią. Według jednej z wersji, Mikołaj I popełnił samobójstwo z powodu militarnych niepowodzeń.  

19 lutego 1885 roku na rosyjskim tronie zasiada Aleksander II- nazywany Liberatorem, ponieważ za jego panowania Rosja przeszła szereg reform społecznych i gospodarczych. Jednym z najważniejszych wydarzeń w dziewiętnastowiecznej Rosji było zniesienie pańszczyzny w roku 1861. Był prawdziwy przełom w kraju, który miał zapewnić szybszy rozwój. Bardziej powszechna stała się praca najemna, która przyczyniła się do rozwoju przemysłu w Rosji. Ponadto, przeprowadzono reformę wojskową, sądownictwa, administracji i szkolnictwa. W styczniu 1863 r. w Królestwie Polskim wybuchło powstanie niepodległościowe. Stłumione zostało pod koniec 1863 roku. Aleksander II został zamordowany w 1881 roku, a jego następcą został jego syn- Aleksander III.

W czasie swojego panowania nie prowadził wojen. Uważał, że jego ojciec został zamordowany, ponieważ przeprowadził wiele reform i on w tej kwestii będzie postępował znacznie ostrożniej. Aleksander III w 1897 roku po raz pierwszy wprowadza prawo dnia pracy- czas pracy nie powinien przekraczać 11,5 godziny dziennie, a w soboty i święta - 10. Pojawia się złoty rubel rosyjski, który przyciąga inwestycje zagraniczne.  Wynikiem polityki prowadzonej przez Aleksandra III było to, że w latach 90-tych XIX wieku rozpoczyna się się szybki wzrost gospodarczy. Pomimo licznych wojen, niestabilnej polityki krajowej, Rosja teraz przeżywa szybki wzrost produkcji przemysłowej. 

Ostatni car Rosji- MIkołaj II zostaje koronowany w roku 1894. W roku 1904 wybucha wojna z Japonią. Car otrzymuje pomoc finansową i militarną ze strony Wielkiej Brytanii. Ostatecznie konflikt ten kończy się klęską państwa rosyjskiego przyczyniając się do ukazania jego słabości i wybuchu rewolucji w latach 1905- 1907. Impulsem do rozpoczęcia masowych protestów politycznych była "Krwawa niedziela". W wyniku wystąpień w 1906 roku Mikołaj II wydał "Manifest na rzecz poprawy porządku publicznego", zgodnie z którym wprowadzono wolność sumienia, słowa, zgromadzeń i zrzeszania się, wprowadzono konstytucję, która określała  rosyjską monarchię podwójną. Organ ustawodawczy miał dwuizbowy parlament, władza wykonawcza należała do cesarza i Rady Ministrów. Powstały partie polityczne. 
Koniec XIX i początek XX wieku to okres szybkiego wzrostu gospodarczego i zmian dla Rosji. Jej pozycja osłabła, a przed nią stało kolejne wyzwanie- I wojna światowa. 

BIBLIOGRAFIA: ・ Соловьева “Учебная книга по Русской истории” ・ ote4estvo.ru ・ bibliotekar.ru