Kontrola zbrojeń oznacza rozmaite formy współpracy państw w sprawach wojskowych. Należą do nich : rozbrojenie, regulacja i ograniczenie zbrojeń, redukcja zbrojeń oraz środki budowy zaufania i bezpieczeństwa. Rozbrojenie dosłownie oznacza likwidację wszystkich sił zbrojnych, zbrojeń i infrastruktury wojskowej państw, mając przez to na względzie umacnianie bezpieczeństwa. Problematyka rozbrojenia powszechnego i całkowitego podjęta przez ONZ nie doczekała się realizacji, ale pozostawiła po sobie ślad w traktatach międzynarodowych. Od początku lat 60. XX w. zaczął upowszechniać się termin „rozbrojenie cześciowe”, który realizowany jest w dwóch aspektach: jakościowym, czyli jest to zakaz posiadania i likwidacja określonej klasy zbrojeń oraz ilościowym, który oznacza regulację, ograniczenie oraz redukcję. Rozbrojenie poza porozumieniami dwu- lub wielostronnymi może być również aktem jednostronnym, któremu przyświeca oczekiwanie rewanżu z drugiej strony lub potrzeba redukcji wydatków na zbrojenia. Do kategorii jednostronnych inicjatyw rozbrojeniowych zalicza się : wycofanie wojsk, które może obejmować redukcję ich liczby bądź opuszczenie zajmowanych pozycji;wycofanie określonego rodzaju broni; moratorium, co oznacza zaprzestanie realizacji określonego programu, na przykład testów z daną bronią; deklarację określonego państwa, że nie użyje ono danej broni jako pierwsze (może dotyczyć broni nuklearnej, biologicznej, chemicznej); ograniczenie w sferze realizacji programów militarnych (jednostronna notyfikacja o testowaniu określonego rodzaju broni, cięcia budżetowe lub zaprzestanie badań nad rozwojem określonej broni); stopniowe rozbrojenie, jako propozycja wyjściowa, która jest gestem dobrej woli uwiarygodniającej intencje stron. Ograniczenie jest to określenie poziomu i limitu zbrojeń, którego państwa zobowiązują się nie przekraczać. Może on pozostać taki sam jak w chwili podpisywania porozumienia, może być zmniejszony lub nawet zwiększony pod warunkiem, że państwo nie przekroczy pułapu określonego w porozumieniu. Powoduje to tzw.”zamrożenie”zbrojeń bądź ich „przerwanie”. Przykładem mechanizmu ograniczenia z wykorzystaniem jego wariantów były radziecko - amerykańskie traktaty SALT 1 z 1972r., który dotyczył redukcji systemów obrony przeciwrakietowej – ograniczono liczbę wyrzutni rakietowych do stu, a do sześciu liczbę stacji radiolokacyjnych oraz SALT 2 z 1979r. - wyniku tego porozumienia obydwie strony zredukują arsenał środków przenoszenia broni jądrowej do 2300 sztuk (sumaryczna liczba dozwolonych środków przenoszenia w systemach morskich, lądowych oraz lotniczych), przy czym tylko 1320 z nich wyposażonych może być w wielogłowicowe ładunki nuklearne. Redukcja – oznacza zawsze mniejszenie ilościowe zbrojeń poniżej poziomu istniejącego w chwili podpisywania porozumienia. W układach takich przyjmowany jest docelowy poziom redukcji, który może być przekroczony, tzn. jeszcze większe redukcje. Przykładem jest radziecko, a potem rosyjsko-amerykańskie porozumienia START I, START II podpisywane w 1991, 1993 i 2010r. oraz SORT z 2002 r. Regulacja zbrojeń – są to przedsięwzięcia mające na celu redukcję oraz ograniczenie zbrojeń. Można ją więc traktować jako ich sumę. Ogarniczenie i redukcja odnoszą się zawsze do zbrojeń istniejących, a więc bezpośrednio wpływają na potencjał wojskowy państw. Natomiast jeżeli chodzi o kontrolę zbrojeń, to jej instrumenty nie mają bezpośredniego wpływu na zbrojenia. Wynika to przede wszystkim z tego, że kontrola zbrojeń dotyczy współpracy państw w sprawach wojskowych. Tę współpracę realizuje i stabilizuje przez ustanowienie konkretnych standardów, reguł postępowania i wzorców zachowań. Środki budowy zaufania i bezpieczeństwa stosowane są przez państwa w celu uczynienia ich działalności w sferze wojskowej zrozumiałą dla innych państw, a dzięki temu właściwie przez nie odczytywaną. Zadaniem tych środków jest wprowadzenie przejrzystości i przewidywalności do tych działań przez wyraźne określenie i definiowanie ich intencji oraz celów i w ten sposób przyczynianie się do pokonywania strachu i niepewności, a w to miejsce wprowadzenie zaufania. Do najbardziej znanych układów i porozumień należą:

• 1968-Układ o nierozprzestrzenianiu broni jądrowej – strony biorąc pod uwagę zagrożenie płynące z możliwości wojny jądrowej zobowiązały się podjąć wysiłki dla zapobieżenia jej wybuchowi. Zdecydowały się współpracować, w ułatwianiu stosowania środków zabezpieczających Międzynarodwej Agencji Energii Atomowej, w zakresie pokojowego wykorzystania energii jądrowej. Głównym założeniem porozumienia jest wyeliminowanie rozprzestrzeniania broni jądrowej przez państwa już taką broń posiadające. Zadeklarowano jednak zasadę udostępniania korzyści i informacji naukowych związanych z wykorzystywaniem energii atomowej dla celów pokojowych. -1972 - ABM - traktat między USA a Związkiem Radzieckim o nieograniczonym czasowo ograniczeniu rozwoju, testowania i rozmieszczania systemów antybalistycznych -1972- SALT I tymczasowe porozumienie w sprawie broni ofensywnej (USA, ZSRR) -1986- Postanowienia dotyczące budowy środków zaufania i bezpieczeństwa oraz rozbrojenia w Europie (54 państwa) -1991-START I układ o redukcji arsenałów strategicznych (USA, ZSRR) -1993- START II (USA, Rosja) -1993- zakaz i zobowiązanie do całkowitej eliminacji broni chemicznej (169 państw) -1993- Rejestr arsenałów konwencjonalnych ONZ (97 państw) -1996- Układ o całkowitym zakazie prób jądrowych (161 państw) - CTBT – podpisany zakładający całkowity zakaz przeprowadzania prób nuklearnych. Do jego wejścia w życie wymagana jest ratyfikacja przez 44 państw wyszczególnionych w układzie. Spośród nich proces ratyfikacyjny zakończył się w 34, jednak Indie, Pakistan i Korea Północna nie złożyły jeszcze swych podpisów. Łącznie traktat podpisany został przez 177 państw, z czego 138 go ratyfikowało. -1999- Traktat ottawski, konwencja o zakazie użycia, składowania, produkcji i przekazywania min przeciwpiechotnych oraz o ich zniszczeniu jest to umowa międzynarodowa, mająca na celu wyeliminowanie użycia min przeciwpiechotnych, jako środka walki zbrojnej. Występują także porozumienia o nieformalnym charakterze, to znaczy nie posiadające traktatowej podstawy. Traktując porozumienie jako środek budowy wzajemnego zaufania, państwa tworzą transparentny system kontroli i zabezpieczenia przed pojęciem przez któregokolwiek z nich wrogich działań. Do tego typu porozumień należą: -Grupa Dostawców Nuklearnych (1978r.) przestrzeganie układu o nierozprzestrzenianiu broni jądrowej -Grupa Australijska (1985r.), zajmująca się ściślejszą kontrolą w zakresie broni chemicznej, substancji i urządzeń do jej produkcji; -MTCR, porozumienie o Kontroli Technologii Rakietowych (1987) -Porozumienie z Wassenaar (1995r.) zajmuje się promocją przejrzystości wymiany informacji i ocen w odniesieniu do broni konwencjonalnej ora technologii służących jej produkcji  Ograniczenie zbrojeń jest w dużej mierze uzależnione od możliwości weryfikacyjnej stron, co gwarantują wzajemne inspekcje, monitorowanie wykonywania zawartych porozumień a także loty zwiadowcze i satelity szpiegowskie. Ograniczona doza zaufania zmusza do stałej weryfikacji oficjalnych danych przedstawianych przez przeciwnika, toteż państwa chętnie inwestują w rozwój technik i systemów szpiegowskich pozwalających przynajmniej w przybliżeniu nadzorować postępy drugiej strony. Kontrolą zbrojeń zajmują się: -Sztokholmski Międzynarodowy Instytut Badań nad Pokojem, (SIPRI). Powstał w 1966r. Udostępnia on informacje o rozwoju broni, wydatkach na zbrojenia w poszczególnych krajach, produkcji i sprzedaży broni przez różne kraje, o jej kontroli i rozbrojeniach, a także o konfliktach, zapobieganiu im i bezpieczeństwie regionalnym.
• Międzynarodowa Agencja Energii Atomowej (IAEA). Założona w 1957r. Organizacja pracująca na rzecz bezpiecznego i pokojowego wykorzystania energii jądrowej -Międzynarodowa Organizacja ds. Zakazu Broni Chemicznej (OPCW). Zajmuje się realizacją postanowień Konwencji o zakazie broni chemicznej, wydawaniem pozwoleń na prowadzenie działalności z wykorzystaniem toksycznych związków chemicznych, oraz współpracą międzynarodową w zakresie kontroli obrotu towarami i technologiami o znaczeniu strategicznym. -Komitet Koordynacyjny Wielostronnej Kontroli Eksportu (COCOM) (1949-1995) Komitet ten miał za zadanie nie dopuścić do uzyskania przez którykolwiek z krajów tzw. bloku wschodniego najnowocześniejszych towarów i technologii. W 1994 państwa zrzeszone w ramach Komitetu Koordynacji Wielostronnej Kontroli Eksportu scedowały jego zadania i funkcje nowej organizacji powołanej pod nazwą tzw. Porozumienia Wassenaar -Głównymi organami Narodów Zjednoczonych zajmującymi się kwestią rozbrojenia są organy Zgromadzenia Ogólnego ONZ: Komitet Pierwszy, oraz Komisja Rozbrojeniowa Organizacji Narodów Zjednoczonych. Oddzielnym organem, tylko częściowo związanym z z ONZ jest Konferencja Rozbrojeniowa. Powstała w 1979r. Jej prace dotyczą: rozbrojenia jądrowego i zapobieganiu wyścigowi zbrojeń jądrowych, zapobieganiu wojnie jądrowej, zapobieganiu wyścigowi zbrojeń w przestrzeni kosmicznej, nieużyciu broni jądrowej przeciwko państwom nie-jądrowym, przejrzystość w zbrojeniach, nowych typów i systemów broni masowego rażenia, kompleksowych programów rozbrojenia Po zimnej wojnie kontrola zbrojeń utraciła priorytet w polityce państw, ponieważ była sposobem regulowania stosunków w świecie dwubiegunowym i nie ograniczała się tylko do sfery zbrojeń, lecz dotyczyła całokształtu stosunków między głównymi mocarstwami.  

Bibliografia: Bezpieczeństwo międzynarodowe, R.Kuźniar, B.Balcerowicz, A.Bieńczyk-Missala,P.Grzebyk,M.Madej, K.Pronińska,M.Sułek, M.Tabor, A.Wojciuk, wyd. SCHOLAR, Warszawa 2012