ZAGROŻENIA NATURALNE Warto na początku przybliżyć, iż zagrożenia naturalne z definicji to występujące w naturze procesy, które mogą stwarzać zagrożenie dla życia ludzkiego. Występowanie tych jest niezależne od woli człowieka, w zasadzie nie można im przeciwdziałać. Można jedynie zabezpieczać się przed niektórymi z tych zagrożeń. Niektóre z nich są w różnym stopniu przewidywalne. Charakter, siła, częstotliwość występowania zagrożeń naturalnych nie jest stała i uzależniona jest głównie od uwarunkowań klimatycznych i geograficznych. Istotny jednak wpływ na występowanie zagrożeń naturalnych ma również działalność człowieka, która coraz częściej przybiera postać masowej skali produkcji, co ma znaczny wpływ na środowisko naturalne. Równolegle z rozwojem cywilizacyjnym wzrasta liczba, zasięg i nasilenie zagrożenia środowiska naturalnego człowieka. Wyróżniamy następujące rodzaje zagrożeń naturalnych: Trzęsienia ziemi to wstrząsy skorupy ziemskiej wywołane przemieszczeniami mas skalnych w jej głębi, wybuchami wulkanów, zapadaniem się stropów podziemnych jaskiń krasowych itp. Tylko w XX w. trzęsienia ziemi pochłonęły na świecie około 10 milionów ofiar. Zagrożenie to w małym stopniu występuje w Polsce. Powodzie to zalanie przez wodę terenów nisko położonych, zwykle nadbrzeżnych, w wyniku wezbrania rzek po dużych opadach deszczu, w czasie roztopów itp. Powodują liczne ofiary w ludziach i wyrządzają olbrzymie straty gospodarcze. Burze to gwałtowne zakłócenia równowagi atmosferycznej. Połączone z silnym wiatrem, grzmotami i piorunami oraz obfitymi opadami są przyczyna śmierci ludzi i szkód w budownictwie, komunikacji, łączności, rolnictwie. Mgły to zawiesiny mikroskopijnych kropelek wody, unoszące się nisko nad ziemia w postaci lekkiego obłoku, powstałe na skutek skroplenia oziębionej pary wodnej zawartej w atmosferze ziemskiej. Zmniejszając widoczność poniżej jednego kilometra, stają się przyczynami katastrof samolotów, statków i samochodów. Mrozy to temperatury powietrza poniżej 0 st. C mogące spowodować odmrożenia, a nawet zamarznięcia ludzi, trudności w komunikacji i gospodarce. Deszcze i śnieżyce to opady atmosferyczne w postaci kropel wody lub śniegu; obfite i długotrwałe, wraz z wiatrami lub mrozami, mogą by przyczyna zatopień lub zasp paraliżujących komunikację, łączność, zaopatrzenie. Mogą też powodować ofiary w ludziach. Pożary to ogień ogarniający budynki, lasy, torfowiska, płody rolne itp. Ze względu na swe niespodziewane powstawanie i szybkie rozprzestrzenianie się mogą wywołać następstwa wtórne, np. wybuchy zbiorników paliw, powstawanie trujących par i gazów, zawalenia się budynków. w 1992 r. w pożarze lasów w rejonie Kuźni Raciborskiej spłonęło około 15 tys. ha lasów. Charakter klęski żywiołowej przybierają też długotrwale susze i niebezpieczne zjawiska biologiczne, np. epidemie, duże wylęgi szkodników (szarańcza, gryzonie). Klęski żywiołowe to zjawiska przyrody, prowadzące do naruszenia normalnego życia, stanowiące zagrożenia dla ludzi i ich mienia, powodujące zakłócenia w funkcjonowaniu gospodarki, transportu, łączności. Występowanie zagrożeń naturalnych powoduje konieczność uprzedzania ludności o groźbie pojawienia się niebezpieczeństwa na określonym obszarze i podejmowania niezbędnych działań zapobiegawczych i obronnych. w zależności od rodzaju zagrożenia i jego zakresu uruchamia się odpowiednie służby, które działają rutynowo, lub mobilizuje się większe siły i środki niezbędne do akcji ratunkowej. W Polsce najczęściej występującymi zagrożeniami naturalnymi są powodzie powodowane przez wiosenne roztopy lub gwałtowne i obfite opady deszczu (np. powodzie w 1997 i 2010 r.). Mogą im towarzyszyć lawiny błotne lub osuwiska ziemi. Drugim, równie poważnym w skutkach, zagrożeniem są pożary lasów w okresie letnim, powstające w wyniku suszy wywołanej wysokimi temperaturami i brakiem opadów. Zimą jesteśmy narażeni na obfite opady śniegu i siarczyste mrozy. Powodują one paraliż komunikacyjny, awarie systemów wodociągowych i energetycznych, a także liczne przypadki zamarznięć. W Polsce lokalnie występują także huragany, trąby powietrzne, lawiny, śnieżne i niewielkie trzęsienia ziemi. W ostatnich latach w okresie letnim występują także gwałtowne burze, którym towarzyszą gradobicia i porywiste wiatry. Należy pamiętać o zmieniającym się klimacie i być przygotowanym na różne ewentualności, ponieważ natura jest coraz bardziej nieprzewidywalna. Zapobieganie i reagowanie Aby zagrożenie nas nie zaskoczyło, należy się odpowiednio przygotować. Warto się dowiedzieć, jakie rodzaje niebezpieczeństw mogą wystąpić w naszym miejscu zamieszkania lub jego okolicach. Takie informacje można uzyskać w Wydziale Zarządzania Kryzysowego gminy, powiatu lub miasta. Następnie warto porozmawiać z domownikami i ustalić z nimi szczegółowe procedury postępowania. Najlepszym rozwiązaniem jest stworzenie domowego planu reagowania w sytuacjach kryzysowych. Trzeba ustalić, kto jest za co odpowiedzialny (np. jedna osoba zabezpiecza ważne dokumenty oraz kosztowności, a także wyłącza w domu elektryczność i wodę, druga przygotowuje prowiant i zapas wody pitnej, trzecia zabiera potrzebne rzeczy, takie jak latarka, radio, telefon). Dzięki opracowaniu planu działania w sytuacji zagrożenia można uniknąć niepotrzebnego chaosu i paniki, a jednocześnie nie zapomnieć o niczym ważnym.

ZAGROŻENIA TECHNICZNE I KATASTROFY

Wraz z rozwojem cywilizacyjnym rośnie liczba środków transportu, co oznacza wzrost liczby

wypadków z ich udziałem. Pogarsza się stan infrastruktury, co często prowadzi do katastrof: zniszczenia dróg, wiaduktów, tuneli, mostów, zawalenia się budynków. Na skutek zużycia rośnie zagrożenie awarią linii wytwórczych i zakładów produkcyjnych. Może ona przybrać formę katastrofy przestrzennej z rozległymi zniszczeniami ekologicznymi. Katastrofy, podobnie jak wypadki drogowe czy wypadki przy pracy, często są skutkiem błędu człowieka, jego nieuwagi lub braku kompetencji. Mogą także być spowodowane celowym działaniem, np. atakiem terrorystycznym lub zabronionym przez międzynarodowe prawo uderzeniem sił zbrojnych na tamy, elektrownie jądrowe, zakłady chemiczne. Ważne podstawowe pojęcia: a) Awaria - uszkodzenie urządzeń, maszyn, linii technologicznych lub systemów technicznych, uniemożliwiające lub ograniczające ich normalne użytkowanie. b) Wypadek - zdarzenie wynikające z niespodziewanych okoliczności, w którym ktoś ucierpiał fizycznie (doznał urazów lub zginął) albo materialnie. c) Katastrofa - wydarzenie powodujące tragiczne skutki o dużej skali zagrożeń, zniszczeń i ofiar, którego nie można opanować przy użyciu sił i środków będących w dyspozycji lokalnych instytucji. Głównymi przyczynami wypadków i katastrof komunikacyjnych są niekorzystne warunki pogodowe (mgła, opady, ekstremalne temperatury, huragany), również błędy ludzkie takie jak brawura, przemęczenie, wykorzystywanie pojazdów niesprawnych technicznie, brak odpowiednich umiejętności i kwalifikacji, uczestniczenie w ruchu drogowym po spożyciu alkoholu lub narkotyków. Zagrożeniem towarzyszącym może być np. udział w zdarzeniu pojazdów do przewozu substancji chemicznych o działaniu toksycznym (cysterny samochodowe, kolejowe lub tankowce w komunikacji morskiej), upadek samolotu na zabudowania mieszkalne, instalacje przemysłowe. Jeśli chodzi o postępowanie ratownicze w przypadku wypadku drogowego postępujemy w następujący sposób: wzywamy specjalistyczną pomoc; dbając o własne bezpieczeństwo: wyłączamy zapłon silnika; oznaczamy miejsce zdarzenia; udzielamy pomocy poszkodowanym; zapewniamy ochroną przeciwpożarową; jeśli to konieczne – ewakuujemy poszkodowanych w bezpieczne miejsce. Głównymi przyczynami wypadków i katastrof budowlanych są błędy konstruktorów (najczęściej mylne obliczenia wytrzymałości materiałów lub elementów konstrukcyjnych), błędy wykonawcze (stosowanie materiałów innych niż zaprojektowane, często gorszych, nadmierne tempo prac, np. skrócenie czasu wiązania betonu), pomijanie procedur geodezyjno-geologicznych (np. brak badań struktury gruntu) lub lekceważenie zagrożeń przyrodniczych (np. zabudowa na terenach zalewowych), nieuwzględnianie specyfiki terenów sejsmicznych. Jeśli chodzi o postępowanie ratownicze przebiega ono następująco: uciekamy z budynku przy nagłych pęknięciach ścian, sufitów, kołysaniu się budynku, pęknięciach i wypadaniu szyb okiennych, odpadaniu tynku lub elementów dekoracyjno-wykończeniowych albo po usłyszeniu metalicznych, „pustych" odgłosów dobiegających z elementów konstrukcyjnych; powiadamiamy domowników i sąsiadów (nie wolno dzwonić do mieszkań, zapalać światła i włączać urządzeń elektrycznych, bo iskra elektryczna może spowodować wybuch instalacji gazowej rozszczelnionej na skutek naprężeń). Jeżeli nie zdążymy opuścić budynku, chronimy się w bezpiecznym miejscu: w piwnicy, przy zewnętrznych ścianach, przyłączeniach ścian nośnych (narożniki), w lukach utworzonych przez osunięte z wyższych kondygnacji płyty stropowe, pod futrynami drzwi - równolegle do otworu; unikamy miejsc znajdujących się w centrum danej powierzchni, w sąsiedztwie urządzeń grzewczych, instalacji gazowych i energetycznych. Pomagamy poszkodowanym, usuwając ciężkie elementy, które ich przygniatają lub zagruzowały dojście do nich; lokalizujemy miejsce, w którym się znajdują; nawiązujemy z nimi kontakt, wspieramy ich psychicznie, podajemy im napoje, środki opatrunkowe lub telefon; do chwili przybycia sił specjalistycznych organizujemy się w grupy ratownicze. Zagrożeniem wtórnym jest pożar powstający na skutek zapłonu lub wybuchu gazu; porażenie prądem elektrycznym; w zakładzie produkcyjnym także środki toksyczne wydostające się z uszkodzonych zbiorników i instalacji -jedynym racjonalnym działaniem jest ewakuacja osób ocalałych. Główną przyczyną wypadków i katastrof komunalnych jest zanik dostaw ciepła (zimą), prądu, wody lub gazu; zakłócenia lub całkowity zanik łączności na skutek uszkodzeń linii przesyłowych lub infrastruktury telekomunikacyjnej. Zagrożeniem towarzyszącym może być brak alternatywnych źródeł zaopatrzenia Wyróżniamy jeszcze takie zagrożenia jak:

• wypadki i katastrofy górnicze, których główną przyczyną jest zbyt dynamiczna eksploatacja złóż, nieprzestrzeganie przepisów bhp i norm wydobywczych, niewłaściwa eksploatacja maszyn i urządzeń Wywoływane przez siły natury tąpnięcia, zawalenia szybów i chodników kopalnianych Niesprawność instalacji ostrzegawczej, wentylacyjnej, przeciwpożarowej; ignorowanie alarmujących wskazań tych urządzeń.
• wypadki i katastrofy przemysłowe przyczyną jest nagły zanik zasilania w energię elektryczną lub w tzw. wody technologiczne (służące do chłodzenia urządzeń produkcyjnych). Uwolnienie toksycznych substancji (wykorzystywanych w procesie produkcji) z instalacji przemysłowych lub zbiorników gromadzących zapasy Pożary obiektów produkcyjnych lub magazynowych. Mieszkańcy obszarów sąsiadujących z zakładami przemysłowymi często nie mają informacji o profilu produkcji, wykorzystywanych toksycznych środkach przemysłowych, ich szkodliwym wpływie na organizm i sposobach przeciwdziałania zatruciu. Akcję ratunkową prowadzą wyspecjalizowane służby ratunkowe, a osoby ocalałe i bezpośrednio zagrożone powinny się szybko ewakuować (często ewakuacja przebiega z użyciem indywidualnych środków ochrony dróg oddechowych i skóry).
• wypadki i katastrofy hydrotechniczne przyczyną są pęknięcia tam, zapór, wałów przeciwpowodziowych Postępowanie ratownicze wygląda następująco. Uprzedzeni o nadchodzącym zagrożeniu, natychmiast ewakuujemy się, zgodnie z instrukcjami władz i służb ratunkowych. Zaskoczeni nagłym atakiem żywiołu: w budynku - przedostajemy się na najwyższą kondygnację lub dach; w terenie otwartym - przemieszczamy się wyżej, na wzniesienia; zakładamy kapoki, kamizelki ratunkowe; uniesieni nurtem napierającej wody - chwytamy się pływających przedmiotów (beczek, drągów, pni drzew, drewnianych elementów konstrukcyjnych budynków) lub zalanych stojących drzew (wchodzimy na najwyższe konary), wzywamy pomoc; nie walczymy z nurtem; płyniemy raczej skośnie do nurtu wody niż poprzecznie lub pod prąd; pomagamy innym osobom płynącym w wezbranym nurcie. Akcję ratowniczą prowadzą służby specjalistyczne, wojsko, siły OC, ochotnicy. Niewielka szansa działań ratowniczych; działania ochronne należy podejmować wcześniej, profilaktycznie. Wyróżniamy następujące rodzaje i przykłady katastrof:
  drogowe kolejowe lotnicze morskie przemysłowe górnicze: