Wolność jednostki jako punkt wyjścia doktryny podziału władzy Monteskiusza Istotą Monteskiuszowskiego dzieła „Duch praw” było dążenie do opracowania takiego modelu ustrojowego, który najskuteczniej chroniłby wolność jednostki. Celem przyświecającym jego doktrynie było zagwarantowanie szeroko rozumianej wolności politycznej, czyli wolności jednostek, wolności stanów, wolności państwa, a nawet wolności samookreślenia się. Zmuszał władcę do respektowania fundamentalnych praw królestwa, które są nieodzownym warunkiem zachowania wolności jednostki. Doktryna podziału władzy Monteskiusza została według Małajnego osnuta wokół czterech kanonów:

1. wyodrębnienie trzech prawnych sfer działania państwa (podział w aspekcie przedmiotowym)
2. przydzielenie ich trzem oddzielnym organom (podział w aspekcie podmiotowym)
3. Wprowadzenie systemu hamulców ustrojowych
4. uwzględnienie społecznego podziału władzy

Kanon drugi – podmiotowy podział władzy Władzę trzeba przydzielić trzem odrębnym organom: I. Prawodawczą – legislatywie, należy ja powierzyć ciału przedstawicielskiemu, aby stanowiło prawa i sprawdzało czy są dobrze wykonywane II. Wykonawczą – egzekutywie, powinna spoczywać w rękach monarchy, lepiej jest sprawowana przez jednego niż przez wielu III. Sądowniczą – judykatywie, powinna być wykonywana przez osoby powołane z ludu i wykonywana tak długo jak jest to konieczne Pozycja ustrojowa judykatywy w poglądach Monteskiusza Monteskiusz uważał, że nie ma wolności, jeśli władza sądzenia nie jest oddzielona od prawodawczej i wykonawczej. Jednak była dla niego mniej ważna niż inne. Dlatego nie nazywał jej władzą sądowniczą tylko władzą „sądzenia”, a organy jej były powoływane ad hoc, a wiadomo, że organy przejściowe nie mogą urosnąć do rangi rządu czy Parlamentu. Zasada wyłącznego sprawowania władzy sądowniczej przez judykatywę ma trzy wyjątki. Otóż izba wyższa powinna być uprawniona do orzekania w przypadkach: • Kiedy pozwany jest szlachcicem • Kiedy oskarżony jest dostojnikiem państwowym • Gdy prawo jest zbyt surowe

Kanon trzeci – system hamulców ustrojowych System hamulców miał zapewnić równowagę organów państwowych. • Podział legislatywy na dwie izby – bikameralizm jest hamulcem sam w sobie, ponieważ oznacza wewnętrzne osłabienie parlamentu • Prawo egzekutywy do zwoływania legislatywy, ustalania długości jej posiedzeń, odraczania ich i zamykania – nie może zwoływać się sama, bo może się nie zwołać jednomyślnie, lub nigdy nie chcieć się odroczyć • Wyposażenie monarchy w prawo weta ustawodawczego – władza wykonawcza musi mieć zdolność „przeszkadzania”, aby nie została pozbawiona swoich przywilejów

Kanon czwarty – społeczny podział władzy Władza w państwie powinna zostać rozdzielona pomiędzy trzy stany społeczne • monarcha otrzymuje egzekutywę • szlachta izbę wyższą legislatywy (ma być dziedziczna) • lud, czyli burżuazja – izbę niższą. Władza państwowa oderwana od stanów społecznych staje się władzą despotyczną, której upadek jest tylko kwestią czasu. W każdym społeczeństwie istnieją odrębne interesy społeczne, które władza powinna uwzględniać. W kwestii władzy sądowniczej – oskarżeni powinni być sądzeni przez sędziów wywodzących się z tego samego stanu.

Doktryna monteskiuszowska doktryną podziału władzy czy ustroju mieszanego? Głównym punktem zainteresowań Monteskiusz nie był rozdział prawnych sfer działania państwa pomiędzy odseparowane organy, lecz podział suwerenności poprzez równowagę i współpracę sił społecznych, – czyli ustrój mieszany. Jednak na początku swoich rozważań pominął całkowitym milczeniem status mixtus. Gdy przystąpił do opisu ustroju Anglii przyjął zupełnie inne podejście. Napisał o trzech władzach, którymi są Król, lordowie i gminy. Nie formułował jednak czystej doktryny podziału władzy skoro wkomponował w nią system hamulców ustrojowych. Na czystą doktrynę podziału władzy składają się wyłącznie dwa pierwsze kanony(1.wyodrębnienie trzech prawnych sfer działania, 2. przydzielenie ich trzem oddzielnym organom). Mimo to dwa ostatnie (3.wprowadzenie systemu hamulców ustrojowych, 4. społeczny podział władzy) nie zdominowały jego poglądów, w przeciwieństwie do ideologów ustroju równowagi. Fundamentem wolnościowego ustroju był dla niego, bowiem rozdział władzy a nie ustrój mieszany ani ustrój równowagi. Na cztery kanony podziału władzy tylko jeden należy do teorii ustroju mieszanego (4. społeczny podział władzy). A zatem doktryna Monteskiuszowska jest doktryną rozdziału władzy państwowej.

Doktryna monteskiuszowska doktryną rozdziału czy separacji władz? Monteskiusz nie proponował połączenia organów, czyli ustanowienia zasady jednolitości władzy państwowej, ale nie proponował też jaj separacji. Ściśle odróżniał separację władz od ich rozdziału. Odseparowana od legislatywy i egzekutywy ma być wyłącznie judykatywa i to pod każdym względem: funkcjonalnym, organizacyjnym, personalnym.. Zdawał sobie sprawę że żadne stałe oddzielenie poszczególnych organów nie jest ani możliwe ani pożądane. Dlatego oddzielenia organów nigdy nie absolutyzował, lecz koncepcję podziału władzy łączył z ideą równowagi i wobec tego rekomendował system hamulców ustrojowych. Monteskiusz opowiedział się więc nie za czystym podziałem władzy czyli separację tylko za podziałem częściowym.

Wizja ustroju brytyjskiego Poglądy Monteskiusza miały zwolenników i krytyków Krytycy: monteskiuszowska triada zadaje gwałt historii angielskiego sądownictwa, bo sądy zawsze były tam dziełem władzy wykonawczej, król był jedynym źródłem sprawiedliwości i twórcą sądów. Jest to fikcja, która zmyliła twórców konstytucji, między brytyjską praktyką konstytucyjną a jej monteskiuszowskim odzwierciedleniem była tylko jedna rzecz wspólna… liczba trzy. Anglia Monteskiusza to ni mniej, ni więcej tylko… utopia. (Holmes, Hastings) Obrońcy: za czasów, Monteskiusza ustrój brytyjski dopiero się kształtował, dlatego nie odmalował jego wiernego wizerunku. Zamierzał tylko przedstawić na jego tle swoje rozważanie na temat wolności, nie opisywał realnie istniejącego systemu politycznego Brytanii, lecz własny, wyimaginowany model wolnościowego systemu rządów, dla którego ów system był tłem bądź źródłem inspiracji. Powstała nowa i światła doktryna polityczno – prawna pod przykrywką ukazania przykładu. (Hume, Madison)

Znaczenie doktryny podziału władzy Monteskiusza Monteskiuszowska doktryna rozdziału władzy od dawna stanowi niewyczerpane źródło sporów i inspiracji, co najlepiej świadczy o tym, że nie należy jedynie do przeszłości. Można ją gloryfikować, można ją krytykować, ale nie można jej pominąć. To właśnie on ostatecznie przezwyciężył tradycję widzenia we władzy wykonawczej także władzy sądowniczej, a poza tym domagał się ich rozdziału. Mocno zaakcentował niezawisłość judykatywy. Domagał się wyróżnienia trzech osobnych prawnych sfer działania państwa i przydzielenia ich trzem relatywnie niezależnym od siebie organom. Dzięki temu stał się twórcą jakże znanej triady, a jego doktryna rozdziału władzy została obwołana klasyczną lub „standardową”. Wysunął również twierdzenie o rozdzielnym wykonywaniu suwerennej władzy i w odróżnieniu od współczesnych mu autorów brytyjskich umieścił monarchę poza parlamentem. Wprowadził ponadto system hamulców ustrojowych i opowiedział się za regułą niepołączalności stanowisk.