Mendel Gdański “Mendel Gdański” to nowela, która powstała w roku 1889. Maria Konopnicka w swym utworze dotyka kwestii żydowskiej, jednej z najistotniejszych w pozytywizmie. Właśnie w pozytywizmie, poprzez literaturę zarówno Maria Konopnicka jak i inni twórcy, chcieli wyedukować społeczeństwo. Poprzez edukację i wzbudzanie tolerancji dla ludności żydowskiej w polskim społeczeństwie można było uniknąć okrutnych tragedii, czyli tak zwanych pogromów ludności żydowskiej. Pogromy spowodowane były nienawiścią i niechęcią do Żydów. Byli oni traktowani jak obcy a nieznajomość ich tradycji jeszcze wzmagała niechęć. Pogromy polegały na napadaniu, ograbianiu a nawet mordowaniu Żydów. Ludność polska mieszkająca w sąsiedztwie Żydów wchodziła do ich dzielnic, niszczyła domy i sklepy, nienawiść doprowadzała do prawdziwych tragedii. Fragment ukazuje nam postawę zegarmistrza, znajomego Mendla, który przyszedł do niego z wizytą. Możliwe, że mężczyzna pojawił się u starca tylko po to, by przekazać mu niepokojącą wiadomość o planowanej nagonce na Żydów. Słowa “Podobno Żydów mają bić” nie robią na zegarmistrzu najmniejszego wrażenia. Wydaje się, że przekazuje on informację nie ze współczuciem, troską, ale głównie po to, by później nie mieć wyrzutów sumienia. Mężczyzna jest ostrożny w dobieraniu słów, mówi niewiele i pozwala starszemu przedstawić jego własne spojrzenie na sytuację. Mimo że Mendel mówi mądrze i rzeczowo, zegarmistrz wydaje nie chce zrozumieć sensu wypowiedzi. Twardo obstaje przy swoim zdaniu. Twierdzi, że problemem nie jest inne wyznanie czy kultura Żyda, ale to “żeby nie był on obcym” w kraju Polaków. Powodem agresji jest zatem według niego sama inność. Mimo że zegarmistrz jest powściągliwy, można krótko scharakteryzować jego postawę. Jest to możliwe głównie dzięki komentarzom narratora. Zachowanie, odruchy i ton z jakim mówi, świadczą o tym, że w głębi duszy po części rozumie słuszność wypowiedzi Mendla. Wstyd mu jednak przyznać się do tego faktu przed Żydem. Z drugiej strony nie potępia Mendla, ponieważ wie jakim człowiekiem jest on naprawdę. Mendel Gdański uważał, że człowiek powinien być oceniany za to jakim jest, a nie za jego pochodzenie. Sam był Żydem, lecz jednocześnie człowiekiem uczciwym, dlatego nie rozumiał poglądów zegarmistrza. Ten zaś trwał w stereotypowym myśleniu na temat narodu żydowskiego. Był antysemitą i uważał się za kogoś lepszego od Zyda. Wobec ataku na Żydów w stolicy zegarmistrz okazał zrozumienie, za to Mendel Gdański nie mógł pojąć słuszności jego poglądów.