Agresja i przemoc wśród dzieci i młodzieży- charakterystyka zjawiska i sposoby przeciwdziałania

Częste przebywanie młodzieży w grupie rówieśniczej (klasa), bądź                      w szerszym znaczeniu społeczności szkolnej, jest przyczyną tworzenia się szeregu typu relacji między członkami tej społeczności.

Obserwujemy bardzo pozytywne przykłady powstawania więzi przyjacielskich, wzajemnej pomocy, odpowiedzialności za swoje postępowanie- cech, które pielęgnowane zaprocentują w dorosłym życiu obecnego dziecka. Obok tych bardzo pozytywnych postaw kształtują się wśród części młodzieży cechy niepożądane, które w przyszłości mogą przerodzić się w społecznie negatywne. Myślimy tu o agresji i przemocy. Nie zawsze miejscem ich powstawania jest szkoła, jednakże to tu najczęściej obserwujemy efekty zaburzeń w zachowaniu grupy uczniów będących odchyleniem od normy. W treści niniejszej pracy pragnę doszukać się przyczyn postaw agresywnych, ich skutki w życiu społeczności szkolnej oraz chciałbym przedstawić najczęściej stosowane środki zaradcze.

Definicja agresji i przemocy z punktu widzenia naukowego.

   Z przemocą w życiu społecznym mamy do czynienia niemal codziennie. 

Jeśli nie dotyka ona nas w sposób bezpośredni, jesteśmy na nią skazani pośrednio. Zjawisko to stało się głównym tematem publikacji prasowych, przytłacza nas informacjami na jego temat radio i telewizja. Jesteśmy już uodpornieni na tego typu doniesienia. Zastanówmy się, czym jest przemoc z punktu widzenia naukowego. B. Dunaj1 podaje: „nadużywanie siły, wykorzystywanie przewagi fizycznej (militarnej), nad kimś dla osiągnięcia jakichś celow lub też - użycie siły w celach przestępczych, gwałt, przymus, nacisk". Przemoc kojarzona jest z czynami bezprawnymi. Poza fizyczną stroną tego zjawiska termin przemocy dotyczy wyrządzania komuś szkody w sferze jego psychiki.Często mówimy o psychicznym znęcaniu się nad osobą nierzadko upośledzoną w rozwoju somatycznym lub duchowym. Zwykle z przemocą pojawia się termin „agresja”. Według „Słownika języka polskiego „(red. R. Łąkowski 1978)2, agresja to:

1. Zbrojna napaść jednego państwa na drugie.Agresja na sąsiednie państwo. Akt agresji.
2. Zachowanie zmierzające do wyładowania niezadowolenia, gniewu na osobach lub rzeczach, wroga, agresywna, napastliwa postawa wobec kogoś: agresja fizyczna, słowna. W potocznym rozumieniu przemoc i agresję interpretujemy jako postawę człowieka względem bliźniego nakierowaną na czynienie mu szkody fizycznej bądź psychicznej, zadanie cierpienia. Ma to zjawisko miejsce w zakładach pracy, w szkołach, z reguły wszędzie tam, gdzie istnieje relacja podległości. Przemocą jest też poniżanie kogoś, narzucanie swojego stanowiska wbrew woli drugiego człowieka.

Najczęstsze przyczyny agresji wśród młodzieży.

Agresja wśród młodzieży gimnazjalnej może być wynikiem braku przystosowania się jej do życia w społeczności klasowej. Podłoża agresji należy też doszukiwać się we wcześniejszych doświadczeniach dzieci, tak w życiu rodzinnym, jak i kontaktach z rówieśnikami. Na pewno wpływ na agresywną postawę dzieci ma sposób ich wychowania przez rodziców. Brak uczucia, szacunku i życzliwości w rodzinie, tolerowanie negatywnego zachowania się dziecka, bądź nadmierne stosowanie kar może być źródłem narastania wewnętrznych napięć wyrażanych agresją. Stwierdzono też fakt występowania tych stanów u dzieci pochodzących z rodzin patologicznych, gdzie występują kłótnie między małżonkami albo istnieje problem alkoholizmu jednego lub obojga rodziców. Szczególnego typu agresję przejawiają też uczniowie chorzy psychicznie, którzy poprzez walkę próbują pokonywać napotkane przeszkody. Jedną z głównych przyczyn postaw agresywnych wśród młodzieży gimnazjalnej upatrujemy w trudnościach w nauce. Rozdźwięk pomiędzy oczekiwaniami pedagogów i rodziców a możliwościami intelektualnymi młodego człowieka powoduje powstawanie postawy „obronnej”, której wynikiem jest agresja. Ciągłe dążenie do zaspokajania coraz większych potrzeb materialnych, kult konsumpcyjnego podejścia do życia gloryfikuje postawy i osoby silne. Często w mediach kreowany jest wizerunek człowieka dochodzącego do sukcesu drogą podstępu i przemocy. Wszechobecny kult pieniądza leży u podstaw tworzenia się u dziecka przekonania, iż najważniejszą w życiu rzeczą jest „mieć”. Brak lub niedostateczne zaspokojenie potrzeb może wzmagać postawę agresji. Przyczyn pojawiania się agresji można poszukiwać na terenie szkoły, która w procesie trwających zmian traci pozycję autorytetu czy miejsca, gdzie można było oczekiwać wykształcenia w młodym pokoleniu określonego systemu wartości. Procesy zachodzące w polskiej szkole są obecnie niepokojące, a intensywność przemocy z jaką młodzież styka się w otaczającej rzeczywistości – jako obserwatorzy, ofiary i sprawcy, skłania do szczególnej refleksji, a także intensywnych prób poszukiwania zarówno źródeł, mechanizmów, jak i sposobów radzenia sobie z tą sytuacją. Z problemem przemocy wśród dzieci i młodzieży w Polsce ściśle wiąże się rola najbliższego środowiska, które stanowi na pierwszym miejscu rodzina, ale równocześnie istotną rolę odgrywa szkoła. Coraz częściej mówi się w szkołach o narastaniu problemu agresji i przemocy wśród dzieci i młodzieży. Następuje wyraźny wzrost liczby agresywnych zachowań uczniów na terenie szkoły. Nie wiadomo, dlaczego mamy do czynienia z tak znacznym wzrostem aktów przemocy. Jeszcze kilkanaście lat temu nie notowano tylu przypadków agresji. W szkołach było o wiele bezpieczniej. Niepokojącym zjawiskiem jest fala przemocy, która wystąpiła w środowisku szkolnym. Młodzież z rodzin patologicznych znajduje się w trudnej sytuacji życiowej, w związku z czym bardzo często pojawiają się u niej niepowodzenia szkolne, a czasem wręcz niemożliwość wypełniania obowiązków szkolnych.

Sposoby przeciwdziałania

1. Zapoznanie rodziców z wynikami ankiety i zaproponowanie sposobów pracy z młodzieżą, między innymi:
   • częstsze rozmowy
   • okazywanie zrozumienia dla problemów dzieci
   • kontrola oglądanych przez nie filmów i programów telewizyjnych
   • zasada ograniczonego zaufania wobec dzieci
2. Nacisk na współpracę ze szkołą, większy przepływ inormacji, wspólne rozwiązywanie problemów.
3. W pracy wychowawczej zwracać uwagę na wychowanie do asertywności, w pozytywnym tego słowa znaczeniu.
4. Zainteresowanie wychowanków mediacją, jako formą rozwiązywania konfliktów bez przemocy.
5. Udzielanie porad i informacji na temat sposobów radzenia sobie ze stresem i innymi problemami (rozmowa, relaks, sport, hobby, systematyczność, konsekwencja w pracy i nauce).
6. Agresorom należy uświadamiać cierpienia ich ofiar.
7. Nauczyciele powinni bezwzględnie reagować na każdy zauważony akt przemocy wśród uczniów. Każda zignorowana przez dorosłego sytuacja znęcania się nad uczniami w szkole wyzwala poczucie przyzwolenia na nią.
8. W sytuacjach szczególnych konieczna jest współpraca policji w przeciwdziałaniu agresji i przemocy wśród uczniów.
9. Na lekcjach wychowawczych należy wprowadzić treści mające na celu podniesienie u uczniów kompetencji emocjonalnych, społecznych i moralnych.

Rozwiązanie problemu przemocy nie może być oparte wyłącznie na karaniu agresorów. Szkoła wraz z rodziną powinna skutecznie zapobiegać antyspołecznym formom zachowań uczniowskich. Poprzez działania wychowawcze kontrolne oraz rozstrzyganie sporów i konfliktów bez użycia siły.