Prawo karne materialne- jest dziedziną prawa określającą czyny będące przestępstwami, kary grożące za popełnienie przestępstw, środki karne i środki zabezpieczające stosowane w związku z naruszeniem prawa karnego oraz zasady odpowiedzialności karnej.

Przestępstwo- to czyn dokonany przez człowieka, zabroniony przez ustawę obowiązującą w czasie jego popełnienia, czyn społecznie szkodliwy, określony, zawiniony i zagrożony karą.

Formy zjawiskowe przestępstwa: • Formy sprawcze: o Sprawstwo pojedyncze- ma miejsce wówczas, gdy pojedynczy sprawca swoim zachowaniem samodzielnie realizuje wszystkie znamiona czynu zabronionego. o Współsprawstwo- polega na wypełnieniu znamion czynu zabronionego wspólnie i w porozumieniu z inną osobą. Kluczowe znaczenie dla istnienia współsprawstwa to istnienie porozumienia zawartego przed bądź w trakcie czynu zabronionego. o Sprawstwo kierownicze- ma miejsce, gdy kierujący popełnieniem czynu zabronionego przez inną osobę lub osoby sam nie bierze w nim udziału ale panuje nad realizacją przestępstwa - możliwość podjęcia decyzji o jego podjęciu, prowadzeniu, przerwaniu lub zmianie. o Sprawstwo poleceniowe- występuje, gdy sprawca nie kieruje wykonaniem czynu zabronionego, lecz wykorzystując uzależnienie od siebie, poleca innej osobie lub osobom jego popełnienie (np. relacja rodzic - dziecko, przełożony - podwładny). Sprawca poleceniowy nie kieruje popełnieniem czynu zabronionego i nie ma wpływu na jego przebieg, lecz jedynie oczekuje wykonania jego polecenia w tym zakresie, przy czym samo polecenie może przybrać dowolną formę. • Formy niesprawcze: o Pomocnictwo- polega na ułatwianiu innej osobie popełnienia czynu zabronionego o Podżeganie- nakłanianie innej osoby do popełnienia czynu zabronionego.

Formy stadialne przestępstwa: • Zamiar- jest to nastawienie psychiczne sprawcy. Sprawca nie ponosi odpowiedzialności za zamiar, gdyż ustawa łączy odpowiedzialność z czynem osoby a nie myślami. • Przygotowanie- zachodzi wtedy, gdy sprawca w celu popełnienia czynu zabronionego podejmuje czynności mające stwarzać warunki do przedsięwzięcia czynu zabronionego. • Usiłowanie- składa się z trzech elementów go charakteryzujących: o Zamiaru popełnienia czynu zabronionego. o Zachowania bezpośrednio zmierzającego do dokonania czynu zabronionego- jest to zachowanie, które wywołuje konkretne zagrożenie dla dobra prawnego a nie zagrożenie abstrakcyjne. o Braku dokonania przez sprawców zamierzonego czynu • Dokonanie- następuje z chwilą realizacji wszystkich ustawowych znamion.

Zasady odpowiedzialności karnej- ogół praw jakie ma odpowiedzialny za ich popełnienie, oraz środki karne i środki zabezpieczające, czyli cały system stosowania ograniczenia lub pozbawiania wolności w zależności od popełnionego czynu, jak i wysokość kary stosowanej w określonym przypadku.

Wyłączenie odpowiedzialności- Sytuacje, w których odpowiedzialność karna nie następuje, mimo że mamy do czynienia z czynem naruszającym prawo karne. Przyczyny niepociągnięcia sprawcy do odpowiedzialności karnej mogą być natury faktycznej (np. niewykrycie sprawcy, niedopełnienie obowiązków przez organy ścigania) lub natury prawnej. Okoliczności wyłączające przestępność czynu można podzielić na trzy grupy: l) okoliczności wyłączające bezprawność czynu- to takie, przy których czyn wypełniający znamiona przestępstwa nie jest jednak w rzeczywistości przestępstwem, ponieważ na mocy przepisu prawnego lub utartej praktyki działania takie uważane są za zgodne z prawem. 2) okoliczności wyłączające winę- są następujące: niepoczytalność, błąd co do faktu, nieświadomość bezprawności czynu, rozkaz przełożonego. 3) okoliczności wyłączające społeczną szkodliwość czynu- do trzeciej kategorii należy tylko jedna okoliczność, mianowicie tzw. znikoma społeczna szkodliwość czynu Podmiot przestępstwa- osoba fizyczna, która ukończyła w chwili popełnienia czynu 17 lat. W pewnych wypadkach odpowiedzialność karną może ponieść nieletni, który ukończył 15 lat (zamach na życie Prezydenta RP, zabójstwo umyślne zwykłe lub morderstwo, umyślne spowodowanie ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, porwanie samolotu lub statku, umyślne spowodowanie katastrofy w komunikacji, zgwałcenie zbiorowe lub ze szczególnym okrucieństwem, wzięcie zakładników, rozbój). Wyjątek w drugą stronę polega na potraktowaniu dorosłego sprawcy w wieku 17-18 lat jak nieletniego- Odnosi się to tylko do sprawcy występku, wobec którego można zastosować zamiast kary środki poprawcze lub wychowawcze. Strona podmiotowa przestępstwa (strona subiektywna) obejmuje zjawiska psychiczne, które muszą towarzyszyć stronie przedmiotowej, czyli zewnętrznemu zachowaniu się sprawcy, i które wyrażają stosunek psychiczny sprawcy do czynu. Strona podmiotowa jest najważniejszą przesłanką winy. Do strony podmiotowej zaliczamy: motywy zachowania sprawcy, pobudki zachowania sprawcy, cel zachowania sprawcy i przypisanie winy.

Przedmiot przestępstwa- Przestępstwo jako czyn społecznie szkodliwy godzi w istotne dla społeczeństwa dobra prawne, takie jak życie, własność, bezpieczeństwo, wolność itp. (czyli przedmioty przestępstwa). Strona przedmiotowa przestępstwa- do strony przedmiotowej przestępstwa zaliczamy:

1.   czyn (zachowanie się) podmiotu,
   

2.   skutek czynu,
   

3.   czas i miejsce czynu,
   

4.   sytuację, w jakiej czyn popełniono,
   

5.   sposób popełnienia i przedmiot wykonawczy czynu (przedmiot materialny, na którym dokonuje się danego przestępstwa).
   

Typ podstawowy, uprzywilejowany i kwalifikowany:

• typ podstawowy - zawiera wszystkie cechy czynu danego rodzaju
• typ kwalifikowany - obok cech podstawowych zawiera jeszcze cechy które wpływają na zaostrzenie kary i zwiększenie stopnia społecznej szkodliwości
• typ uprzywilejowany - obok cech podstawowych zawiera jeszcze cechy które wpływają na zmniejszenie społecznej szkodliwości a tym samym na złagodzenie kary.

Kary: • grzywna- jest karą za przestępstwa o mniejszym stopniu szkodliwości społecznej. Często występuje wymiennie z karą ograniczenia wolności lub pozbawienia wolności do lat dwóch. • ograniczenie wolności- polega na zakazie zmiany miejsca stałego pobytu bez zgody sądu, obowiązku wykonywania nieodpłatnej, wskazanej i kontrolowanej przez sąd pracy na cele społeczne, w wymiarze od 20 do 40 godzin miesięcznie i udzielania wyjaśnień dotyczących przebiegu wykonywania kary. • pozbawienie wolności- godzi w jedno z najcenniejszych dóbr jednostki, jakim jest wolność osobista i polega na umieszczeniu skazanego w więzieniu. Kara pozbawienia wolności trwa najkrócej miesiąc, a najdłużej 15 lat. • 25 lat pozbawienia wolności- jest wymierzana w przypadku ciężkich zbrodni, gdzie kara nawet 15 lat pozbawienia wolności byłaby zbyt łagodna. Wymierzenie tej kary izoluje sprawcę ze społeczeństwa na bardzo długi czas. Skazany na karę 25 lat pozbawienia wolności może zostać warunkowo zwolniony po odbyciu 15 lat kary. • dożywotnie pozbawienie wolności- kara polegająca na osadzeniu skazanego w zakładzie karnym do końca jego życia. Jest to najsurowsza kara przewidziana Kodeksem Karnym. Jest ona bezterminowa, skazany na karę dożywocia może ubiegać się o warunkowe przedterminowe zwolnienie po 25 latach kary (okres próby trwa do końca życia skazanego). Środki karne- dodatkowe dolegliwości wymierzane sprawcy przestępstwa lub wykroczenia obok lub niekiedy zamiast kary. Środek karny realizuje cele uboczne postępowania karnego, które nie mogą być w sposób dostateczny uwzględnione przez sąd w razie poprzestania na wymierzeniu samej kary. Wyjątkowo środek karny pełni funkcję kary, w sytuacjach gdy nawet najniższy możliwy jej wymiar byłby zbyt surowy, a przez to niesprawiedliwy.

• Pozbawienie praw publicznych- Skutkiem orzeczenia tego środka karnego jest utrata czynnego i biernego prawa wyborczego do organu władzy publicznej, organu samorządu itp., utrata orderów, odznaczeń i tytułów honorowych. Czas trwania pozbawienia praw publicznych określany jest przez sąd (od roku do 10 lat). • Zakaz zajmowania określonego stanowiska, wykonywania określonego zawodu lub prowadzenia określonej działalności gospodarczej • Zakaz prowadzenia działalności związanej z wychowaniem, leczeniem, edukacją małoletnich lub opieką nad nimi • Obowiązek powstrzymania się od przebywania w określonych środowiskach lub miejscach, zakaz kontaktowania się z określonymi osobami lub zakaz opuszczania określonego miejsca pobytu bez zgody sądu • Zakaz prowadzenia pojazdów (przez spowodowanie wypadku drogowego, prowadzenie pojazdu w stanie nietrzeźwości lub pod wpływem środka odurzającego, dopuszczenie do ruchu pojazdu w stanie bezpośrednio zagrażającym bezpieczeństwu ruchu) • Przepadek- to środek karny o charakterze represyjno-prewencyjnym polegający na przejściu własności określonych przedmiotów powiązanych w pewien sposób z popełnionym przestępstwem na Skarb Państwa z chwilą uprawomocnienia się wyroku. Wyróżnia się trzy kategorie przedmiotów podlegających przepadkowi: o przedmioty bezpośrednio pochodzące z przestępstwa (tzw. fanty) o przedmioty służące lub przeznaczone do popełnienia przestępstwa (narzędzia). o przedmioty objęte zakazem posiadania, obrotu lub przewozu (broń i amunicja, fałszywe pieniądze, narkotyki). • Obowiązek naprawienia szkody • Nawiązka - jest to represyjno-odszkodowawczy środek karny będący reakcją na popełnienie czynu zabronionego. • Świadczenie pieniężne- Świadczenie pieniężne można orzec na rzecz : instytucji, stowarzyszenia, fundacji, organizacji społecznej itp. Świadczenie pieniężne nie może przekroczyć 20.000 złotych. • Podanie wyroku do publicznej wiadomości – sąd może orzec podanie wyroku do publicznej wiadomości w określony sposób, jeżeli uzna to za celowe, w szczególności ze względu na społeczne oddziaływanie skazania, o ile nie narusza to interesu pokrzywdzonego.

Zasady wymiaru kary: Kodeks karny podaje konkretne wskazówki, jakie sąd powinien brać pod uwagę, orzekając karę Sąd wymierza karę:

1. według swojego uznania,
2. w granicach przewidzianych przez ustawę,
3. bacząc, by jej dolegliwość nie przekraczała stopnia winy,
4. uwzględniając stopień społecznej szkodliwości czynu,
5. uwzględniając cele zapobiegawcze i wychowawcze, które ma osiągnąć w stosunku do skazanego,
6. uwzględniając potrzeby w zakresie kształtowania świadomości prawnej społeczeństwa. Zasada swobody sędziowskiej przy wymierzaniu kar nie oznacza dowolności czy arbitralności, sędziowie bowiem mają obowiązek przestrzegania przepisów obowiązujących ustaw, w tym zasad i dyrektyw wymiaru kary zawartych w tych ustawach. Recydywa- to przestępstwo dokonane przez osobę już raz (albo więcej razy) karaną. Recydywista to osoba, która powraca do przestępstwa. Osoba, która powraca do przestępstwa, nie może liczyć na zastosowanie wobec niej warunkowego umorzenia postępowania karnego, a kara jej wymierzona może być surowsza niż w przypadku osoby wcześniej niekaranej. Sąd- niezawisły organ państwowy powołany do stosowania prawa w zakresie rozstrzygania sporów między podmiotami pozostającymi w sporze, a także decydowania o przysługujących uprawnieniach oraz dokonywania innych czynności określonych w ustawach lub umowach międzynarodowych.

Strona postępowania karnego- taki uczestnik tego postępowania, który działa w procesie we własnym imieniu, mając interes prawny w określonym rozstrzygnięciu o przedmiocie procesu. • Strony zasadnicze: a. w postępowaniu przygotowawczym

• podejrzany- osoba,co do której wydano postanowienie o przedstawieniu zarzutu popełnienia przestępstwa, albo której bez wydania takiego postanowienia postawiono zarzut w związku z przystąpieniem do przesłuchania w charakterze podejrzanego
• pokrzywdzony- każdy podmiot, którego dobro prawne zostało bezpośrednio dotknięte przestępstwem lub zagrożone przez przestępstwo b. w postępowaniu sądowym:
• oskarżyciel publiczny- organ państwowy, który we własnym imieniu wnosi i popiera oskarżenie w sprawach o przestępstwa, które ustawa nakazuje lub zezwala ścigać skargą publiczną.
• oskarżyciel posiłkowy- pokrzywdzony, które w sprawie o przestępstwa ścigane z urzędu występuje z oskarżeniem obok oskarżyciela publicznego.
• oskarżyciel prywatny- jest nim pokrzywdzony, który wnosi i popiera oskarżenie o przestępstwa ścigane z oskarżenia prywatnego.
• powód cywilny- jest nim pokrzywdzony, który do rozpoczęcia przewodu sądowego wytacza przeciw oskarżonemu powództwo cywilne, dochodząc swoich roszczeń majątkowych wynikających bezpośrednio z popełnienia przestępstwa.
• oskarżony- jest to osoba: przeciwko której wniesiono do sądu akt oskarżenia lub co do której prokurator złożył do sądu wniosek o warunkowe umorzenie postępowania. • Strony szczególne:
• odpowiedzialny posiłkowy- uiszcza wymierzoną karę grzywny, jeżeli skazany nie zapłaci jej w terminie
• interwenient- podmiot, który zgłasza roszczenia do przedmiotów podlegających przepadkowi w wyniku postępowania, nie będąc równocześnie podejrzanym lub oskarżonym w sprawie o przestępstwo lub wykroczenie skarbowe. • Strony czynne (ofensywne)- strony występujące z żądaniem rozstrzygnięcia w przedmiocie odpowiedzialności (oskarżyciel, powód cywilny, interwenient) • Strony bierne (defensywne)- osoba, przeciwko której żądanie to jest wysuwane, o odpowiedzialności której ma się rozstrzygnąć (podejrzany, oskarżony, odpowiedzialny posiłkowo). • Strony podstawowe ( karne )- te, których dotyczy rozstrzygnięcie w przedmiocie odpowiedzialności (oskarżyciele, oskarżony, odpowiedzialny posiłkowo, podejrzany, pokrzywdzony) • Strony cywilne- powód cywilny, interwenient. • Strony zastępcze- takie podmioty, które na mocy upoważnionego ustawowego może przejąć uprawnienia pokrzywdzonego, gdy ten ostatni nie był jeszcze stroną procesu, a więc zmarł przed uzyskaniem statusu strony • Strony nowe- osoba, która wstępuje w prawa zmarłego pokrzywdzonego, który był już stroną postępowania.

Obrońca- obrońcą może być jedynie osoba uprawniona do obrony według przepisów o ustroju adwokatury. Chodzi tutaj o osobę wpisaną na listę adwokatów i wykonującą zawód adwokata. Obrońca może być już ustanowiony na etapie postępowania przygotowawczego przed prokuratorem. Zgodnie z przepisami Kodeksu postępowania karnego oskarżony może mieć maksymalnie trzech obrońców. Pełnomocnik- jest przedstawicielem procesowym, z pomocy którego może korzystać strona inna niż oskarżony (podejrzany) oraz osoba niebędąca stroną postępowania karnego. Pełnomocnik, w odróżnieniu od obrońcy, nie jest samodzielny w reprezentowaniu interesów mocodawcy. Decyduje o tym zakres upoważnienia. Jeżeli to upoważnienie nie zawiera w swojej treści ograniczeń, wówczas pełnomocnik może dokonać czynności nawet niekorzystnej dla reprezentowanej przez siebie osoby, np. zrzec się roszczenia lub odstąpić od oskarżania. Przedstawiciel społeczny- Jest to osoba, która działa w procesie na rzecz interesu społecznego i jest niezależna od stron procesu. Może reprezentować interesy strony pokrzywdzonej. Na mocy postanowienia sądu o dopuszczenia przedstawiciela społecznego do udziału w procesie, ma on prawo uczestniczyć w rozprawie. Może on także wypowiadać się i składać oświadczenia na piśmie. Rzecznikowi interesu społecznego nie przysługuje jednak prawo zadawania pytań świadkowi. Przedstawiciel społeczny jest niezależny od stron procesowych.