Według hierarchii potrzeb człowieka zaraz nad potrzebami fizjologicznymi, takimi jak sen, pożywienie, tlen, woda; znajduje się potrzeba bezpieczeństwa. Bez osiągnięcia tych warunków człowiek nie może się dalej rozwijać, zdobywać więzi – cieszyć się z życia. Bezpieczeństwo jest dziedziną życia, która istnieje niemal od początku pojawienia się człowieka na Ziemi. Natomiast bezpieczeństwo narodowe to zagadnienie powstałe wraz z założeniem państw. Definicja i zakres tego pojęcia zmieniały się na przełomie wieków. Z początku brano pod uwagę jedynie sferę militarną, następnie w jego zakres dodano także bezpieczeństwo wewnętrzne. Według profesora Waldemara Kitlera bezpieczeństwo narodowe może być postrzegane jako system społeczny lub jako system o charakterze organizacyjnym. Jedno i drugie podejście pozwala na dostrzeżenie złożoności zjawiska. W jednym przypadku jako zbiór elementów materialno-technicznych, społecznych i kulturowych, a w drugim przypadku jako szczególnego rodzaju przedmiot realny stworzony przez człowieka do realizacji określonych celów. Jako szczegółowe systemy bezpieczeństwa możemy wyróżnić: system obronności, system ochrony ludności, system bezpieczeństwa i porządku publicznego, system ochrony granic, system ochrony systemów informacyjnych, system ochrony państwa i jego porządku konstytucyjnego oraz inne systemy szczegółowe. Kluczową rolę w tworzeniu i utrzymaniu bezpieczeństwa narodowego spełnia państwo. Celem jest zabezpieczenie interesów narodowych na czele z zapewnieniem przetrwania, pomyślnego bytu i rozwoju. Mimo, iż w sprawie bezpieczeństwa coraz większego znaczenia nabierają czynniki pozamaterialne (informacja, wiedza), to nadal wysoką pozycję w jego kształtowaniu zajmuje siła fizyczna. Jest ona podstawowym środkiem w celu zapewnienia zasadniczych interesów państwa. Bezpieczeństwo militarne jako część bezpieczeństwa narodowego uzyskuje się poprzez odpowiednie utrzymanie w gotowości i wyposażenie sił zbrojnych oraz zawieranie sojuszów wojskowych. Jego częścią jest także koncepcja strategiczna wykorzystania wszelkich sił. Powszechnie uważa się, iż posiadanie siły militarnej jest niezbędne, aby zachować suwerenność oraz niezależność polityczną kraju. W dalszej części pracy przedstawię szczegółowo strukturę systemu bezpieczeństwa militarnego Rzeczpospolitej Polskiej.

Struktura systemu bezpieczeństwa militarnego RP System obronny państwa

Aby zapewnić realizację interesów narodowych i celów strategicznych w dziedzinie bezpieczeństwa Rzeczpospolita Polska organizuje oraz rozwija zintegrowany system bezpieczeństwa narodowego. Jednym z elementów tego systemu jest system obronny państwa (SOP), który został powołany w celu przeciwstawienia się wszelkim zagrożeniom żywotnych interesów narodowych. Jest to skoordynowany wewnętrznie zbiór elementów organizacyjnych, ludzkich i materiałowych wzajemnie powiązanych i działających na rzecz obrony państwa. Składa się on z:

1. podsystemu kierowania obronnością państwa
2. dwóch podsystemów wykonawczych:

• podsystemu militarnego -podsystemu niemilitarnego System obronny państwa opiera się na całym potencjale narodowym Polski i jest ukierunkowany na ścisłą współpracę z systemem bezpieczeństwa NATO, przede wszystkim pod względem militarnym. Do najważniejszych zadań obronno-ochronnych SOP należy: planowanie obronne, przygotowanie systemu kierowania bezpieczeństwem narodowym, utrzymanie stałej gotowości obronnej państwa oraz tworzenie warunków do jej podwyższania, mobilizacja gospodarki, tworzenie i utrzymywanie rezerw strategicznych, przygotowanie transportu i infrastruktury transportowej kraju na potrzeby obronne, przygotowanie oraz wykorzystywanie publicznej i niepublicznej służby zdrowia na potrzeby obronne państwa, przygotowanie i wykorzystanie systemów łączności na potrzeby obronne państwa, przygotowania do militaryzacji jednostek organizacyjnych wykonujących zadania obronne, przygotowania do prowadzenia szczególnej ochrony obiektów, zadania wykonywane na rzecz Sił Zbrojnych RP i wojsk sojuszniczych, organizowanie szkolenia obronnego, kontrola wykonywania zadań obronnych.

Podsystem kierowania obronnością.

Podsystem kierowania obronnością tworzą organy władzy państwowej oraz administracji publicznej, które odpowiadają za realizację zadań obronnych państwa. Należą do niego także organy dowodzenia Sił Zbrojnych RP. Na ich czele stoi Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej współdziałając wraz z Radą Ministrów, których kompetencje określone są w Konstytucji RP oraz ustawach. Nad obroną państwa pieczę sprawuje Prezes Rady Ministrów. Całością sił zbrojnych, wraz z jednostkami przydzielonymi w czasie pokoju do struktur NATO, kieruje Minister Obrony Narodowej, a w jego imieniu dowództwo nad nimi posiada szef Sztabu Generalnego. Podczas wojny dowodzenie nad siłami zbrojnymi przejmuje Naczelny Dowódca Sił Zbrojnych RP, który jest mianowany przez Prezydenta RP na wniosek Rady Ministrów. Za wykonywanie swoich zadań indywidualni reprezentanci zostają rozliczani przed władzą sądowniczą. Podczas pokoju zadaniem systemu kierowania obronnością państwa jest przygotowanie oraz utrzymanie w gotowości potencjału obronnego na wypadek zagrożenia i możliwości wybuchu wojny. Jego główną rolą jest umiejętne kierownictwo w czasie kryzysu i wojny. Istotą kierowania obroną państwa jest podejmowanie przez właściwe organy władzy państwowej decyzji oraz działań zmierzających ku uruchomieniu potencjału obronnego państwa poprzez wprowadzanie wyższych stanów gotowości obronnej państwa, a także uruchamianie realizacji zadań operacyjnych, aby przeciwstawić się zaistniałym zagrożeniom. Podczas podejmowania decyzji mających związek z obroną państwa, uwzględnia się współzależności pomiędzy organami RP oraz organami państw członkowskich NATO i UE, które są określone w przyjętych traktatach i protokołach.

Podsystem militarny

Podsystem militarny tworzą Siły Zbrojne Rzeczypospolitej Polskiej, które są podstawowym elementem systemu obronności państwa. Ich zadaniem jest ochrona niepodległości i niepodzielności terytorium Polski oraz zapewnienie bezpieczeństwa i nienaruszalności jej granic. Ich kompetencje wynikają z Konstytucji RP, Strategii Obronności RP, Strategii Bezpieczeństwa RP oraz stosownych, narodowych i sojuszniczych planów operacyjnych. Siły zbrojne nie podlegają żadnym partiom politycznym i są poddawane kontroli demokratycznej oraz cywilnej. Podczas pokoju utrzymują odpowiedni poziom mobilizacyjny, który obejmuje zarządzanie zasobami osobowymi, transportowymi, materiałowymi i szkolenie rezerw. Jego rola polega na zapewnieniu rozwinięcia sił zbrojnych do etatu czasu wojskowego oraz ich odpowiedniego uzupełniania w trakcie działań wojennych.

Komponenty Sił Zbrojnych RP

SZ RP dzielą się na cztery podstawowe komponenty:

1. Wojska lądowe
2. Siły powietrzne
3. Marynarka Wojenna
4. Siły specjalne

Wojska lądowe składają się z 9 rodzajów wojsk: Wojska Pancerne i Zmechanizowane, Wojska Aeromobilne, Wojska Rakietowe i Artylerii, Wojska Obrony Przeciwlotniczej, Wojska Inżynieryjne, Wojska Chemiczne, Wojska Rozpoznania i Walki Elektronicznej, Wojska Łączności i Informatyki oraz jednostki wsparcia logistycznego. Ich główne zadania polegają przede wszystkim na obronie granic lądowych, bądź bezpośrednim ataku na przeciwnika na jego terytorium. Podczas pokoju mogą brać udział w akcjach ratowniczych. Do sił powietrznych należą Wojska Lotnicze, Wojska Obrony Przeciwlotniczej i Wojsk Radiotechniczne. Ich zadanie to wsparcie innych rodzajów Sił Zbrojnych czy uzyskanie przewagi w starciach. Struktury marynarki wojennej tworzą flotylle okrętów, Brygada Lotnictwa Marynarki Wojennej oraz brzegowe jednostki wsparcia. Zadaniami tego rodzaju wojsk jest w większej mierze ochrona interesów państwa na morzu oraz zapewnienie bezpieczeństwa na polskich wodach. Ostatnim, powołanym w 2007 roku rodzajem sił zbrojnych są Siły specjalne. Obecnie w ich skład wchodzi sześć jednostek wojskowych (Agat, Formoza, Grom, Komandosi, Nil i 7 Eskadra Działań Specjalnych). Jednostki wojskowe są przystosowane do wykonywania zadań niekonwencjonalnych, prowadzenia działań specjalnych i nadzwyczaj trudnych w okresie pokoju, kryzysu oraz wojny. Działają na lądzie, wodzie i z powietrza. Mogą także uczestniczyć w regularnych walkach, samodzielnie lub współdziałając z innym wojskami. We wszystkich rodzajach sił zbrojnych występują wojska operacyjne oraz wojska obrony terytorialnej. Wojska operacyjne działają w strukturach NATO, a ich skład i struktura dostosowywane są głownie do wymagań, które wynikają z potrzeby wspólnego działania w ramach wielonarodowych formacji NATO. Wojska obrony terytorialnej są przeznaczone do wspierania i zapewnienia swobody działania wojsk operacyjnych, a także do wykonywania lokalnych zadań obronnych wraz ze ścisłą współpracą z pozamilitarnymi ogniwami struktury państwowej. Oprócz czterech podstawowych komponentów SZ RP wyróżniamy także:

• Sztab Generalny Wojska Polskiego - do jego zadań należy planowanie strategicznego użycia i programowanie wieloletniego rozwoju SZ, jest to również komponent nadzorujący działalność i reprezentujący SZ. Sztab Generalny jest organem doradczym Ministra Obrony Narodowej w sprawach dotyczących SZ.
• Dowództwo Generalne Rodzajów Sił Zbrojnych - odpowiedzialne za planowanie i realizację zadań mających właściwie przygotować podległe siły i środki SZ do obrony granic oraz niepodległości Polski, a także do zapewniania bezpieczeństwa .
• Dowództwo Operacyjne Rodzajów Sił Zbrojnych - element odpowiedzialny za planowanie, organizowanie i prowadzenie operacji z użyciem SZ. Do kompetencji Dowództwa Generalnego należy również przygotowanie stanowiska dowodzenia Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych. Jest także odpowiedzialny za szkolenia organów dowodzenia SZ .
• Żandarmeria Wojskowa – ich zadania to przede wszystkim kontrola przestrzegania dyscypliny wojskowej oraz ochranianie porządku publicznego
• Inspektorat Wsparcia Sił Zbrojnych – organizuje i kieruje systemem wsparcia logistycznego , zarządza obroną terytorialną, kieruje procesem planowania i realizacji zadań wynikających z pełnienia funkcji HNS .
• Inspektorat Uzbrojenia – jest odpowiedzialny za pozyskiwanie i nabywanie uzbrojenia i sprzętu wojskowego, opracowuje Studium Wykonalności, Studium Wstępnych Założeń Taktyczno-Technicznych i analizuje rynek by uzyskać jak najkorzystniejszą ofertę .
• Inspektorat Wojskowej Służby Zdrowia – odpowiada przede wszystkim za ochronę zdrowia żołnierzy w służbie czynnej, kształcenie kadr medycznych, orzecznictwo wojskowo-lekarskie, ale także za zabezpieczenie przeciwepidemiczne wojsk i przygotowanie jednostek służby zdrowia do działania na czas pokoju, wojny i podczas stanów nadzwyczajnych.

Podsystem niemilitarny

W skład pozamilitarnych struktur obronnych wchodzą: administracja rządowa, samorząd terytorialny oraz inne instytucje i podmioty państwowe, a także przedsiębiorcy, na których spoczywa obowiązek realizacji zadań na rzecz obronności państwa. Pozamilitarne ogniwa systemu obronności dzielą się na trzy grupy:

• informacyjna – realizuje zadania, które mają na celu ochronę i propagowanie polskich interesów na arenie międzynarodowej, informacyjne osłabianie wroga oraz umacnianie morale, woli, determinacji obronnej, a także wytrwałości własnego społeczeństwa w warunkach wojny poprzez zabezpieczenie informacyjne funkcjonowania całego systemu obronności oraz informacyjne oddziaływanie zarówno na własne społeczeństwo, jak i na przeciwnika
• ochronna – mają za zadanie zapewnić warunki bezpiecznego funkcjonowania struktur państwowych i ochronę ludności, majątku narodowego przed skutkami zbrojnych i niezbrojnych sytuacji kryzysowych i wojen, w jej skład wchodzi: Policja, Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Straż Pożarna, Agencja Wywiadu, Straż Graniczna, Straż Miejska i Służba Więzienna
• gospodarcza – ma na celu zapewnienie podstaw materialnych realizacji zadań obronnych i przetrwania ludności w ekstremalnych warunkach wojny i kryzysu Zakończenie Ówcześnie Polska pomimo bardzo długiej i bogatej w doświadczenia historii, z której powinna wyciągnąć jak najwięcej wniosków, nie jest potęgą militarną na świecie. Szansą dla niej jest przynależność do międzynarodowych sojuszy, a szczególnie Paktu Północnoatlantyckiego. Pozycję RP w NATO determinuje wiele czynników, głównie położenie geograficzne w centrum Europy, a zarazem wschodniej granicy Paktu oraz potencjał państwa i jego wkład na rzeczy Sojuszu z naciskiem na wkład militarny. Wraz z nadejściem globalizacji, takie organizacje mają coraz większe znaczenie, ponieważ społeczeństwo ciągle się rozwija, a nauka o bezpieczeństwie, która jest stosunkowo młoda, także. Pomimo spadku znaczenia potęgi militarnej na rzecz siły ekonomicznej, informacyjnej i innych, wciąż ma ona ogromne znaczenie. Być może wynika to z kilkutysięcznej tradycji lub niedojrzałości społeczeństwa. System militarny bezpieczeństwa Polski jest sprawny, aczkolwiek znajduje się jeszcze wiele niedociągnięć, które wciąż można w przyszłości poprawić, a najbardziej widoczne będą one podczas konfliktu zbrojnego. Należy wziąć pod uwagę np. brak wyszkolenia ludności cywilnej w zakresie wojskowym, która może być zbędna w obronie państwa podczas konfliktu zbrojnego. Rozwój niesie nowe zagrożenia, z którymi dotychczas nie mieliśmy do czynienia oraz nowe sposoby radzenia sobie ze starymi. Wielkie znaczenie ma element odstraszania, którym w dzisiejszych czasach jest m.in. posiadanie broni nuklearnej. Musimy cały czas kształtować bezpieczeństwo i brać pod uwagę wszelkie możliwości, aby móc skutecznie zapobiegać i eliminować wszelkie zjawiska, które mogą zagrozić interesom państwowym. Jedyne czego możemy być pewni to, że jeszcze wiele wojen będzie miało miejsce w przyszłości i musimy być na nie przygotowani.

Bibliografia

1. Konstytucja Rzeczpospolitej Polskiej.
2. Strategia obronności Rzeczypospolitej Polskiej.
3. Bezpieczeństwo militarne RP (skrypt AON).
4. R. Szpyra Bezpieczeństwo militarne państwa, AON, Warszawa, 2012.
5. W. Kitler „Obrona narodowa w wybranych państwach demokratycznych”.
6. J. Pawłowski Podstawy bezpieczeństwa narodowego Polski w erze globalizacji, AON, Warszawa, 2008. Biała Księga Bezpieczeństwa Narodowego Rzeczypospol