Praca przymusowa

Powszechnie uznawaną definicją pracy przymusowej jest ta uchwalona w Konwencji nr 29 Międzynarodowej Organizacji Pracy dotyczącej pracy przymusowej lub obowiązkowej przyjętej w Genewie 28 czerwca 1930. W jej świetle praca przymusowa lub obowiązkowa oznacza wszelką pracę lub usługi świadczone na rzecz innej osoby pod groźbą jakiejkolwiek kary, do których wykonujący pracę lub usługi nie zgłosił się dobrowolnie. „Praca przymusowa obejmuje działania odbierające wykonywanej pracy walor dobrowolności. Nie jest np. pracą przymusową niezapewnienie pracownikowi ustawowej płacy minimalnej, jednak oddziaływania mające zapobiec jego odejściu z zakładu pracy mieściłyby się już w pojęciu pracy przymusowej.

Kup dostęp do treści Dodaj artykuł aby odblokować treść

praca za rzekome długi (osoba staje się zabezpieczeniem spłaty długu);
opóźnienie wypłaty wynagrodzenia lub odmowa jego wypłaty;
zatrzymanie paszportu lub innego dokumentu tożsamości;
stosowanie gróźb (np.: władze zostaną powiadomione o nielegalnym pobycie).” W zależności od regionu występują zróżnicowane formy pracy przymusowej i mogą one dotyczyć pracy na plantacjach owoców i warzyw, na budowach, w fabrykach. Są kraje, w których w ten przestępczy proceder są zaangażowani przede wszystkim prywatni przedsiębiorcy, ale są i takie z którego korzystają przedsiębiorstwa państwowe.
Przymus pracy przybiera różne oblicza, występuje w różnych sytuacjach, jest stosowany przez różne podmioty i wobec różnych kategorii ludzi. Możemy wyróżnić następującą typologię:

Ze względu na podmiot stosujący przymus wyróżniamy przymus pracy stosowany przez państwo (egzekwowany w wojsku, prace społeczne użyteczne, praca więźniów) i przymus pracy stosowany przez prywatne firmy i osoby.
Ze względu na cel wykorzystania wyróżniamy eksploatację seksualną komercyjną i niekomercyjną oraz eksploatację pracowników np. w przemyśle, budownictwie, rolnictwie, prace domowe i opiekuńcze.
Ze względu na handel ludźmi wyróżniamy pracowników nabytych w drodze handlu ludźmi oraz o wykorzystywaniu pracowników rekrutowanych w inny sposób. Na poziomie krajowym i międzynarodowym jest wiele aktów prawa, które chronią pracowników przed przymusową pracą i wykorzystaniem. Są to m.in.: -Konwencja w sprawie niewolnictwa z 25 września 1926 roku, która zawiera definicję niewolnictwa i handlu niewolnikami.

Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych z 16 grudnia 1966 r., który zakazuje zmuszania ludzi do pracy przymusowej lub obowiązkowej.
Konwencję o Prawach Dziecka z 1989 roku, która to nakłada na państwa obowiązek ochrony dzieci przed wyzyskiem ekonomicznym, oraz wykonywaniem szkodliwej i niebezpiecznej dla zdrowia pracy.
Europejska Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności z 1950 roku, która zakazuje niewolnictwa i poddaństwa, ale także pracy przymusowej i obowiązkowej.
Powszechna Deklaracja Praw Człowieka z 1948 roku, która stanowi o zakazie niewolnictwa, jednocześnie podkreślając że każdy człowiek ma prawo do swobodnego wyboru miejsca pracy. Problem pracy przymusowej jest rozległy, wieloaspektowy i występuje na całym świecie a kluczowym czynnikiem prowadzącym do niego są znaczące różnice ekonomiczne. Jest to zjawisko, które jest trudne do identyfikacji, gdyż przeważającą liczbę ofiar stanowią cudzoziemcy przebywający w obcym kraju w sposób nielegalny. Bardziej od samych sprawców obawiają się władz państwowych i ujawnienia przed nimi prawdy. Występują również opory psychiczne i kulturowe, oraz poczucie wstydu. W krajach gdzie dominującą rolę sprawują mężczyźni i do ich obowiązków należy utrzymanie rodziny, ciężko jest się przyznać do bycia ofiarą przestępstwa i bycia wykorzystanym. Zdarza się również i tak, że osoby mające wiedzę o wykorzystywaniu ludzi do pracy przymusowej nie zgłaszają tego na policję, gdyż donoszenie i ingerowanie w cudze sprawy jest uznawane za niestosowne oraz niemoralne. Przymus pracy i handel ludźmi pozostaje w ścisłym związku z niewolnictwem i poddaństwem. W pracy przymusowej człowiek zostaje uprzedmiotowiony, jego godność jest nierespektowana. Przymus jest świadczony po obydwu stronach zarówno tego kto go stosuje i temu kto jest jemu poddany. Między tą zależnością występuje tę różnica, że przymuszający sam decyduje by stosować przymus i jego interes jest zaspokajany. Natomiast przymuszany nie ma wpływu na tą decyzję, jest pozbawiony wolności i wyzyskiwany. Międzynarodowa Organizacja Pracy ocenia że na całym świecie liczba osób poszkodowanych może wynosić ok. 20 mln ludzi, z czego 18,7 mln jest wykorzystywana w sektorze prywatnym. Ponadto 75% wszystkich przypadków ma miejsce w krajach rozwiniętych, krajach przechodzących transformację, na Bliskim Wschodzie i w Afryce Północnej. Niektóre gałęzie są bardziej narażone na stosowanie przymusowej pracy niż inne i są to przede wszystkim te, w których wykonywane zajęcia należą do trudnych i niebezpiecznych, bądź są zależne od taniej i sezonowej pracy. Problem ten może dotyczyć również tych firm i przedsiębiorstw które korzystają z usług podwykonawców rozproszonych po całym świecie, na których mają ograniczony wpływ oraz możliwość ich monitorowania. Organizacja szacuje, iż obszarami szczególnie podatnymi na stosowanie pracy przymusowej są: budownictwo, przetwórstwo żywności, przemysł tekstylny, zakłady produkcyjne, górnictwo oraz tzw. sektory „niewidzialne” jak pomoc domowa i przemysł rozrywkowy. W zależności od regionu różne grupy osób stają się ofiarami i tak:
W Ameryce Środkowej i Południowej, a także w Afryce Zachodniej i Środkowej ofiarami handlu wewnątrz kraju i za granicą stają się dzieci i młode kobiety dla celów wyzysku jako pomoc domowa i w przemyśle pornograficznym.
W Ameryce Południowej ofiarami handlu wewnątrz kraju i za granicą stają się mężczyźni do pracy w ustronnych regionach wiejskich i w rolnictwie.
W regionie Azji Południowej ofiarami handlu do pracy stają się osoby w każdym wieku, do pracy w fabrykach dywanów i części garderoby, pracy na budowach, pracy na plantacjach herbaty, wyrobu i wypalania cegieł, oraz zmuszane do handlu na ulicy i żebrania.
Na Środkowym Wschodzie i w Afryce Północnej kobiety i dziewczęta zmusza się do pracy jako pomoc domową, zaś mężczyzn do pracy fizycznej, głównie na budowach.
W Europie Zachodniej i Europie Wschodniej ofiarami stają się kobiety zmuszane do pracy w przemyśle pornograficznym, a mężczyźni do pracy w rolnictwie i na budowach.
Migracja zarobkowa do Azji Środkowej i na Kaukaz dotyczy pracy w sektorze budowlanym i rolniczym. Jest to znaczące miejsce tranzytu ofiar.
Migracja wewnętrzna w Chinach z rejonów podmiejskich do miast dotyczy w dużej mierze młodych kobiet i dziewcząt i powoduje ryzyko związane z przymusem do pracy i wyzyskiem seksualnym. Natomiast migranci przemycani do Europy i Ameryki Północnej są zmuszani do pracy w przedsiębiorstwach zatrudniających robotników w restauracjach i przy pracach domowych. Sposób werbowania ofiar w wielu przypadkach wygląda podobnie. Na wstępie pośrednicy oferują im pracę na czarno, wyjazd w atrakcyjne miejsce, atrakcyjną pracę wyłącznie dla kobiet, pracę w której nie wymaga się znajomości języka czy posiadania odpowiednich kwalifikacji, wyjazd w terminie uniemożliwiającym przemyślenie propozycji, ułatwienie zdobycia dokumentów oraz przekroczenia granicy czy pokrycie kosztów wyjazdu na poczet przyszłych zarobków. Najczęściej werbownicy są obywatelami tego samego kraju co pozyskiwana osoba, są dobrze zorganizowani i wiedzą jak manipulować ludźmi i wprowadzać ich w błąd na temat wynagrodzenia, wyżywienia i warunków zakwaterowania. Osoba rekrutująca praktycznie nigdy nie działa samotnie. Jest ona tylko jednym z elementów siatki przestępczej i działa w porozumieniu ze wspólnikami. Można wymienić kilka rodzajów osób wspomagających i należących do grupy przestępczej zajmującej się handlem ludźmi i są to m.in.: klienci, zleceniodawcy, pracodawcy, właściciele domów publicznych, skorumpowani urzędnicy, sztab ludzi zapewniający transport, sztab ludzi dostarczający fałszywe dokumenty i najważniejsi łącznicy, którzy zajmują się wyszukiwaniem i rekrutacją ofiar. Po przybyciu na miejsce ofiary dowiadują się, że same muszą ponosić koszty utrzymania i wyżywienia pomimo iż wcześniej były zapewniane, że te koszty będzie ponosił pracodawca. Zdarza się również naliczanie tak wysokich kosztów za znalezienie pracy, że ofiara nie jest w stanie zarobić i spłacić takiej sumy. Dodatkowo obiecywane wynagrodzenie w rzeczywistości nie jest wypłacane, o ile w ogóle pracownicy otrzymują jakąkolwiek pensję. Częstą praktyką jest wyznaczanie przez sprawców długu, który musi spłacić ofiara aby zacząć zarabiać. Dług ten nie jest nigdy spłacany a może nawet rosnąć tym samym uniemożliwiając zarobek. Najczęściej ofiarami pracy przymusowej stają się osoby słabo wykształcone, bezradne społecznie, bezrobotne, pochodzące z małych miejscowości i wiosek oraz z biednych rodzin. Łączącą cechą jest brak znajomości języka kraju, w którym dane osoby przebywają. Aby sprawować kontrolę nad ofiarami sprawcy stosują zastraszanie poprzez przemoc psychiczną oraz fizyczną. Grożą, że doniosą organom ścigania o nielegalnym pobycie, nielegalnej pracy, straszą pobiciem a nawet zabiciem rodziny. Do codzienności należy brutalne traktowanie, bicie, podawanie środków odurzających, okaleczanie, gwałty czy też bardziej wyrafinowane formy. Przykładową karą za okazanie braku posłuszeństwa było umieszczenie w klatce z agresywnym bykiem w taki sposób aby pozostałe osoby widziały jaka grozi kara. Osoby zmuszane do pracy podlegają ciągłej kontroli, mają ograniczoną swobodę poruszania, nie mogą bez zezwolenia opuszczać swoich miejsc pracy i są pilnowane przez uzbrojonych w broń palną strażników. Dodatkową formą kontroli jest konfiskata dokumentów: dowodów tożsamości, dowodów osobistych lub paszportów. Kobiety są szczególnie podatne na handel ludźmi i pracę przymusową. Pracodawcy widzą w nich tanią, łatwo dającą się kontrolować i podatną na wyzysk siłą roboczą. W dużej mierze wpływ na daną tendencję ma wpływ, iż kobiety są częściej bezrobotne niż mężczyźni, za pracę na tym samym stanowisku otrzymują niższe wynagrodzenie, są dyskryminowane w dostępie do szkoleń, są zatrudniane na stanowiskach, które mają powiązania z tradycyjną rolą kobiety, czyli jako opiekunki, pomocy domowej. Zatrudniane są na stanowiskach o niższym statusie społecznym gdzie wymagane są mniejsze kwalifikacje, płaca jest niższa a ogólne warunki zatrudnienia również są gorsze. Dodatkowo do zdecydowania się na nielegalną formę rekrutacji wpływa mała liczba ogłoszeń o pracę. W zdecydowanej większości legalne kanały migracji są związane z budownictwem i rolnictwem i skierowane do mężczyzn. Kobiety częściej niż mężczyźni nie posiadają odpowiednich zasobów finansowych na wyjazd i dostępne formy migracji zmuszają je do polegania na obietnicach podejrzanych osób rekrutujących. Rekrutacja dla celów mających powiązania z handlem ludźmi ma miejsce w obszarach, które charakteryzują się brakiem ograniczeń prawnych, administracyjnych i społecznych. Czynnikami, które ułatwiają takie praktyki jest brak przestrzegania praw w miejscu pracy i praw człowieka, brak możliwości samodzielnego opłacenia migracji. Brakuje utworzenia głównego nurtu legalnych przepływów migracyjnych, którym zarządzałby oraz kontrolował rząd przy pomocy narzędzi administracyjnych. Jeszcze innym czynnikiem jest posiadanie ograniczonej wiedzy i dostępu do informacji na temat zatrudnienia i warunków pracy w innych krajach.