Specyfikę poezji greckiej wyznacza jej ściśle państwowo-religijny i ściśle muzyczno-wykonawczy charakter. Poezja grecka różni się pod wieloma względami od współczesnej: jest sztuką głęboko praktyczną, ściśle osadzoną w kontekście życia społecznego polis. W aspekcie treściowym nie tylko poezja narracyjna i dramatyczna Greków, ale też poezja liryczna odnosi się stale do mitu, elementu konsolidującego społeczność danego państwa greckiego: czyni to poezję grecką nie tyle sposobem wyrazu indywidualnych doświadczeń, co raczej istotnym elementem tradycji plemiennej i państwowej, w szczególności elementem państwowej religii greckiej. Równie wyraźnie społeczny charakter poezji uwidacznia się w jej aspekcie wykonawczym: poezja grecka zawsze jest wykonywana – czy to solo, czy chóralnie, zawsze przy akompaniamencie instrumentów muzycznych, nigdy nie funkcjonuje wyłącznie na piśmie. W pojedyncze wykonanie utworu poetyckiego zaangażowana jest cała społeczność danej polis, zwłaszcza w przypadku tragedii i liryki chóralnej. Wykonywane zbiorowo w czasie ogólnopaństwowych uroczystości teksty poetyckie kształtowały poczucie więzi społecznej, stanowiły zasadniczy element edukacji Greka, budowały wspólny świat wyobrażeń. Szczególne znaczenie miały tu epopeje Homera, znane wszystkim Grekom, budujące ich wspólną religię i poczucie ogólnohelleńskiej wspólnoty kulturowej – znaczenie Homera jako “wychowawcy Hellady” szczegółowo omówił Werner Jaeger w Paidei.

Początki poezji greckiej są niejasne: rozpoczyna się ona wielkimi poematami epickimi, Iliadą i Odyseją. Ten zaskakujący fakt braku form przejściowych i zaczątkowych do wielkiej epiki był jednym z głównych motywów powstania kwestii homeryckiej. Wysuwano rozmaite teorie ewolucyjnego pochodzenia eposów Homera, warto też zwrócić uwagę na fakt istnienia ludowej poezji greckiej (z której zachowało się kilka utworów) oraz wielkiej epiki w sąsiadujących starszych cywilizacjach basenu Morza Śródziemnego. Oryginalną koncepcję powstania poezji przedstawił Tadeusz Zieliński – jest to koncepcja trójjedynej chorei[1]. Na podstawie danych etnograficznych swoich czasów Zieliński polemizował z romantyczną, wywodzącą się głównie od Herdera koncepcją czasowego pierwszeństwa poezji nad prozą. To, że poezja i proza są wbrew opinii romantyków obecne w literaturze ludowej jednocześnie, co potwierdzają badania folkloru całego świata, Zieliński uznaje za wytłumaczalne na gruncie psychologii. Wyróżnia trzy główne kategorie zjawisk świadomościowych: czucia, wyobrażenia i akty woli, spośród których w dziele sztuki twórcze są tylko dwie pierwsze. Jako właściwe wszystkim ludziom w tym samym czasie funkcje psychiczne czucia i wyobrażenia muszą być w tym samym czasie źródłem ekspresji artystycznej: przy czym czucia są źródłem poezji, wyobrażenia źródłem prozy. Burzliwy świat czuć w naturalny sposób wyraża się w rytmie, beznamiętny świat stanowiących odbicie świata zewnętrznego i wewnętrznego wyobrażeń znajduje wyraz w prozie. Czucie i rytm wiążą się ze sobą przez to, że czucie podnosi puls i przyspiesza bicie serca: pierwotna poezja chcąc odzwierciedlić ten stan fizjologiczny posługuje się rytmem. Rytm z kolei odzwierciedla się zmysłowo przez miarowy gest, modulowany dźwięk i artykułowane słowo: dopiero takie połączenie tańca, muzyki i pieśni jest właściwym źródłem poezji, trójjedyną choreją. Przybiera ona dwie postaci: chorei obrzędowej i chorei roboczej, co daje zaczątek pierwszym gatunkom poetyckim. Według Zielińskiego choreja obrzędowa, w odróżnieniu od innych ludów, wśród Greków zawsze ma postać modlitwy, nigdy zaklęcia. Choreja robocza wiąże się natomiast z pracą, taniec zastąpiony jest w niej rytmem wysiłku fizycznego. Zieliński podważa w ten sposób nie tylko przekonanie o pierwotności poezji wobec prozy, ale też przekonanie romantyków o pierwotności poezji epickiej wobec liryki: choreja obrzędowa i robocza to z konieczności pieśni, epika tkwi w niej jedynie w postaci zalążkowej jako element narracyjny obrzędów związanych z mitami, dramat jako przemienność wypowiedzi poszczególnych śpiewaków i chóru.

Historia poezji greckiej rozpada się na kilka faz, przy czym dla każdej z nich charakterystyczna jest bardzo wyraźna dominacja tylko jednego gatunku lub zbliżonej grupy gatunków[2]. Ten dominujący gatunek wyznacza panujący aktualnie porządek społeczno-polityczny. W pierwszej fazie dominuje epos i cykl epicki, w drugiej (VII-VI w. p.n.e.) liryka, w trzeciej (V w. p.n.e.) poezja dramatyczna, a zwłaszcza tragedia, w czwartej (okres hellenistyczny) drobne gatunki o charakterze kunsztownym (np. epigramat, elegia), w okresie cesarstwa przede wszystkim poezja erudycyjna. Dominacja eposu bohaterskiego wiąże się z arystokratycznym ideałem moralnym okresu homeryckiego, dominacja liryki z rozpadem tego ideału na skutek gwałtownych przemian społeczno-gospodarczych w świecie greckim (np. wielkiej kolonizacji), dominacja tragedii wykrystalizowaniem się ideału życia obywatelskiego polis demokratycznej, dominacja epigramu i sielanki w okresie hellenistycznym z rozpadem społeczeństwa obywatelskiego i kształtem relacji między grecką jednostką a wielokulturowym państwem despotycznym.

Systematyczna refleksja Greków nad poezją rozpoczyna się przede wszystkim od Platona, przedtem miała charakter rozproszony i najczęściej przednaukowy[3]. Pierwotna refleksja nad poezją istniała w myśli pierwszych filozofów, ale ujawniła się również szeroko i wcześniej także w mitologii i samej poezji[4]. Mity o poezji tłumaczą jej powstanie interwencją bogów. Koncentrują się one wokół Apollina, Muz i Hermesa – Apollinowi przypisywano wynalezienie poezji, wymowy i muzyki. Do mitologii przynależą także pierwsi graccy poeci, Orfeusz, Muzajos, Linos czy Amfion. W dziełach Homera treści metapoetyckie znajdują się zwłaszcza we fragmentach mówiących o Demodokosie i Femiosie. Poeta grecki okresu archaicznego był osobą o szczególnej godności, obdarzoną niedostępnym innym wglądem w naturę ludzi i bogów, głoszącą chwałę (klea) minionych wydarzeń, mającą wgląd w przyszłość. Sam akt twórczy ma charakter religijny: poezja spływa do serca śpiewaka dzięki natchnieniu otrzymanemu od bogów, zwłaszcza Apollina i Muz. Ten boski charakter poezji czyni śpiewaka osobą obdarzoną ponadnaturalną wiedzą i mądrością.

Już w poetyckiej refleksji nad poezją Greków okresu archaicznego (fragmenty Odysei mówiące o syrenach, I oda olimpijska Pindara), a także w myśli Ksenofanesa pojawia się także charakterystyczny dla greckiego rozumienia poezji motyw ułudy poetyckiej, poetyckiego zafałszowania rzeczywistości. Ze względu na to, że poezja tworząc iluzje rzeczywistości stanowi rodzaj kłamstwa, filozofowie greccy oskarżyli poetów, w tym Homera, o niemoralność (zwłaszcza Platon, ale już wcześniej Ksenofanes i Heraklit). W filozofii przedsokratejskiej refleksja nad poezją ma charakter rozproszony: pojawia się np. w zaginionych dziełach Demokryta. Lepiej znane są poglądy sofistów, którzy interesowali się przede wszystkim funkcją perswazyjną mowy. Pośrednio z platońskim potępieniem literatury polemizuje Arystoteles, dla którego mimesis, jedna z głównych kategorii jego poetyki, jest czymś przyjemnym i naturalnym, a emocje powodowane przez dzieła sztuki sa czymś raczej oczyszczającym i umoralniającym (katharsis) niż odowodzącym od moralności i rozumu[5]. Poarystotelesowska refleksja nad poezją rzadko porusza już tematykę aksjologiczną i ogólnoteoretyczną, interesując się przede wszystkim zagadnieniami stylu, retoryki i języka.

Średniowiecze[edytuj | edytuj kod] W średniowieczu poezja nie była sztuką wysoko ocenianą. Wynikało to ze specyficznej dla tej epoki hierarchii wartości – typowe zalety utworów poetyckich (kunszt językowy, wartość estetyczna itp.) były cenione znacznie niżej niż wartości wychowawcze, umoralniające i poznawcze, których z kolei poezji odmawiano, tym samym uważając ją często za sztukę bezużyteczną lub nawet