1.Wstęp Jakość życia człowieka jest ważnym problemem dla całego społeczeństwa i gospodarki. Satysfakcja z wykonywanej pracy oraz rozwój zawodowy należą do najbardziej istotnych sfer jakości życia. Zagadnienie ma charakter interdyscyplinarny, najważniejsze jednak znaczenie mają elementy psychologiczne oraz ekonomiczne. Za prekursora badań nad jakością życia uważa się Angusa Campbella, który utożsamia ją z satysfakcją, która wynika z zaspokojenia potrzeb związanych szczególnie z: życiem rodzinnym i zawodowym, wykonywanym zawodem, wykształceniem, stanem zdrowia, stosunkami z innymi ludźmi, czy spędzaniem czasu wolnego Jakość tą można określić przy pomocy dwóch kategorii czynników: • warunki obiektywne : ekonomiczne i społeczne • subiektywne samopoczucie – ocena warunków: przekonanie, odczucia, pragnienia i dążenia człowieka związane z wartościami egzystencjonalnym Jednym z bardziej popularnych w literaturze przedmiotu jest pojęcie jakości życia zaproponowane przez R. Kolmana. Autor ten rozumie jakość życia w trojaki sposób : • jako sprawność funkcjonowania żywego organizmu człowieka • stopień spełniania wymagań określających poziom materialnego i duchowego bytu jednostki oraz społeczeństwa, • jako stopień zaspokojenia potrzeb życiowych człowieka.
Z punktu widzenia psychologii szerokie ujęcie jakości życia obejmuje nie tylko to co jest potrzebne do życia, czyli jakość warunków mieszkaniowych usług,, pracy, ale też dobry stan ducha czyli dobrostan psychiczny. To jak odczuwana jest jakość życia zależy od jednostki i jej nasilenia pozytywnego spostrzeżenia wewnętrznego. Oznacza to, że jakość życia może być niska lub wysoka w zależności od oceny człowieka jest to zjawisko psychiczne i subiektywne . Za Ratajczakiem (1993) można uznać, iż jakość życia to efekt relacji pomiędzy realizacją i stopniem zaspokojenia osobistych potrzeb a wymaganiami i zasobami otoczenia. Może skutkować ona: • zadowolenie i pozytywnymi emocjami, gdy nie narusza zasobów jednostki i wspiera realizację jej potrzeb. • niezadowoleniem objawiającym się wtedy , gdy zaistnieje nieadekwatność między potrzebami i zasobami (pochodzącymi od wewnątrz - od jednostki oraz od zewnątrz - otoczenia). Poczucie niezadowolenia pojawia się w wyniku kosztów psychologicznych ponoszonych przez osobę. Zaliczane jest do nich m.in. poczucie pokrzywdzenia, pojawiające się w przypadku rozbieżności między tym, dążeniami, pragnieniami, potrzebami człowieka , a tym, co posiada. Poczucie winy związane jest z sytuacją, w której osoba potrafi i lubi robić rzeczy, choć musi robiąco innego. Innym rodzajem ponoszonych kosztów psychologicznych jest upokorzenie występujące pomiędzy tym, co człowiek uważa, za swoją powinność, może robić, a tym, co musi, gdyż wymaga tego od niego otoczenie. Według Michalosa (1986) o jakości życia stanowi stopień zadowolenia z niego. Bardzo ważna jest wielkość rozbieżności pomiędzy stanem pożądanym - potrzebą, a stanem obecnym – czyli poziomem zaspokojenia. Istotne jest również jakiej sfery życia dotyczy. Od tego im wieksze ma ona znaczenie, tym mniejsze niezaspokojenie w jej obrębie wywołuje dyskomfort, co skutkuje obniżeniem jakość życia. Niezadowolenie wynikać może także z : • odniesienia do przeszłości - “nie mam tego, co kiedyś”, • odwołania się do własnych przekonań - “nie mam tego, na co zasługuję”. • z porównania do innych ludzi - “nie mam tego, co inni” Sfery życia, które są ważne dla jego jakości podlegają zmianom wraz z wiekiem, pozycją społeczną oraz pełnionymi rolami. Zgodnie z koncepcją Cantor (1991)” jakość życia człowieka zależy od tego czy i jak realizuje on swoje życiowe zadania.”Zadania te dotyczą wyboru odpowiednich zadań rozwojowych, do których zaliczyć można także aktywność zawodową. Powinny być one dostosowane do potrzeb i możliwości jednostki. Zadowolenie z życia warunkują doświadczenia emocjonalne, które wynikają z realizacji zadań, a także porównania siebie z innymi w tym zakresie.
2.Jakość życia z punktu widzenia ekonomii Jakość życia związana jest z jakością pracy. Wynagrodzenie za pracę pozwala zapewnić ludziom godne warunki życia i zaspokoić ich rożnego rodzaju potrzeby, atak ze zabezpieczyć na starość. Jakość życia zawodowego jest ważnym elementem jakości życia, gdyż to właśnie miejscu pracy człowiek spędza większą część swojego czasu. Jakość życia zawodowego jest powiązana z wieloma czynnikami: z wykonywanym zawodem, z zaangażowaniem i przywiązaniem pracownika do swojego miejsca pracy, wyposażeniem stanowiska pracy oraz możliwościami stałego dokształcania się. Niezwykle istotnym czynnikiem jest motywacja do pracy, na którą wpływa klimat organizacyjny oraz właściwa kultura organizacyjna, umożliwiająca efektywność doskonalenia jakości pracy. Według Portera czynniki, które mają wpływ na jakość pracy to: • czynniki mające charakter indywidualny, w tym postawy i potrzeby • zmienne związane ze środowiskiem pracy, w tym bezpośrednie środowisko pracy oraz działania organizacyjne • czynniki odnoszące się do istoty pracy, w tym wewnętrzne nagrody, stopień zróżnicowania działań, poziom autonomii. Na jakość życia zawodowego ważny wpływ ma satysfakcja z wykonywanej pracy, która Stwarza możliwość wyzwalania kreatywności, chęci uczenia się oraz doskonalenia, co decyduje o istocie jakości.
Z punktu widzenia ekonomii jakość życia jest bardzo złożonym zagadnieniem mającym interdyscyplinarny charakter. Jest ono tworzone przez następujące elementy: • zdrowie i samopoczucie, • dobra materialne, • bezpieczeństwo w wymiarze zdrowotnym (zagrożenie życia)
• bezpieczeństwo w aspekcie utraty mienia (przestępczość, klęski żywiołowe), • bezpieczeństwo ekonomiczne (niezbędnych do życia środków finansowych), • bogactwo duchowe związane a dostępem do edukacji i szeroko rozumianej kultury, • stan środowiska przyrodniczego, • poczucie przynależności do lokalnej społeczności, stosunki międzyludzkie, możliwość wpływania na podejmowane decyzje dotyczące życia indywidualnego i zbiorowego. Wymienione wyżej aspekty jakości życia posiadają wymiar obiektywny, lecz ocena jakości życia jest zależna od subiektywnego systemu wartości. Wpływają na nią także odczucia odnośnie stopnia zaspokojenia potrzeb oraz aspiracji. Przyczyną powyższego może być niestabilność umów o pracę na rynku pracy. 3.Badania dotyczące wpływu aktywności zawodowej na jakość życia Jak potwierdzają badania, jednym z najważniejszych czynników wpływający na jakość życia jest satysfakcjonująca praca wpływająca podnoszenie dobrobytu (rys.1). Według badań przeprowadzonych przez Europejską Fundację na rzecz Poprawy Warunków Życia i Pracy niepewność zatrudnienia jest cechą pracy, potencjalnie odgrywająca istotną rolę w określaniu zadowolenia z życia współczesnych ludzi bez względu na postrzeganie równowagi między życiem zawodowym a rodzinnym (rys. 2). Powyższe badania wskazują także , iż wśród kobiet, ale też mężczyzn, o niepewnej sytuacji życiowej , poziom zadowolenia z życia utrzymuje się na poziomie do 35% niższym niż wśród osób, podających zatrudnienie jako pewne. Według badań zatrudnieni obywatele europejscy wykazują większe zadowolenie z życia niż bezrobotni, lecz pod warunkiem, że praca nie jest zbyt niepewna. W analizie wzięto także pod uwagę różnice w sytuacji finansowej respondentów. Świadczy to o tym , że lepszy poziom zadowolenia z życia osób posiadających zatrudnienie nie jest podyktowany lepszymi warunkami materialnymi. Oprócz tego w badaniach wykazano, iż zatrudnieni europejscy obywatele posiadają wyższy poziom od tych niezatrudnionych, a szczególnie w porównaniu do osób bezrobotnych. Bardziej szczegółowe badania dotyczą związku pomiędzy napięciami wynikającymi z życia zawodowego a rodzinnym a zadowoleniem z życia dowodzą , że bez względu na obecność dzieci w gospodarstwie domowym osoby posiadające zatrudnienie są bardziej zadowolone z życia .Można wiec wysnuć wniosek iż jakość ich życia jest związana z aktywnością zawodową. Na rys. 3 przedstawiono Zależność między pozostawaniem aktywnym na rynku pracy a składnikami wskaźnika jakości życia. Jak pokazuje diagram okazuje się, że osoby pracując wykazują lepszą kondycje zdrowotną i korzystniej oceniają swoje dotychczasowe życie. Oznacza to, że automatycznie wzrasta ich jakość życia.

Rys.1. Co świadczy o dobrobycie (jakości życia) wśród Polaków na tle Europejczyków i Amerykanów?

Źródło: www.bankier.pl

Rys.2: Zadowolenie z życia, w podziale na płeć i niepewność zatrudnienia (iloraz szans)

Źródło: Drugie europejskie badanie jakości życia. Życie rodzinne i praca, Europejska Fundacja na rzecz Poprawy Warunków Życia i Pracy, 2010

Rys.3. Zależność między pozostawaniem aktywnym na rynku pracy a składnikami wskaźnika jakości życia

Źródło: egosodarka.pl

4.Relacje zachodzące pomiędzy pracą a jakością życia

Najważniejszą przesłanką uznająca pracę za determinantę jakości życia jest fakt, iż większą część swojego życia człowiek spędza na wykonywaniu czynności zawodowych Aktywność zawodowa może przejawiać się w różnorodnych formach, lecz zdecydowaną przewaga jest szeroko rozumiana praca. Praca zawodowa nie tylko zabiera znaczną ilość czasu człowieka, ale także stanowi główne źródło dochodów ludzi. Przekłada się to w bezpośredni sposób na stopień zaspakajania potrzeb materialnych oraz duchowych, także korzystających z materialnych zasobów. Za Sennettem, wyróżniamy dwa typy ludzi pracy: • „animal laborens”, człowiek podobny w swych działaniach do zwierzęcia, • „homo faber", wykonujący pracę kształtującą wspólne życie.

Człowiek podobny w swych działaniach do zwierzęcia uważa pracę jako cel sam w sobie, natomiast , „homo faber" jawiący się jako twórca, ocenia pracę materialną. Ludzie należący do typu pierwszego wytwarzają rzeczy, skupiając się na zasadniczym pytaniu „jak?”. Z kolei klasyfikowani do typu drugiego, szlachetniejszego, przestają tylko wytwarzać, a także zaczynają dyskutować i wspólnie oceniać ora zastanawiać się „dlaczego?”. Rozróżnienie takie pozwala zrozumieć jak bardzo znaczące skutki dla relacji pomiędzy pracą a jakością życia. Jeśli w danych warunkach człowiek zapomina się w pracy, odcinając ją od reszty swojego życia, to wtedy jej wpływa ona na jakość życia tego człowieka tylko w ograniczony sposób. Nie oznacza to jednak ,że jest brak takowego wpływu, mającego większe znaczenie w drugim przypadku. Koncepcja „homo faber”, pozwala dostrzec oddziaływanie pracy na jakość życia, poprzez przyglądanie się funkcjom jakie ona pełni • stanowi podstawę moralnego rozwoju człowieka, • jest źródłem egzystencji człowieka oraz sposobem tworzenia przez niego jego własnego życia, • skutkuje powstawaniem materialnych warunków realizacji i rozwoju człowieka, • w wyniku współpracy i współdziałania jednostek i grup, tworzy kulturę i społeczności • dzięki rozwojowi techniki prowadzi do doskonalenia ludzkiego umysłu.
Praca, którą przedstawiono wyżej jako wartość trudno rozważać poza systemem, w którym ma określone miejsce. Zaobserwować można wyraźną zależność między pracą a pozostałymi wartościami człowieka. Praca z czasem zyskiwała rolę powszechnego obowiązku społeczeństwa. Zaczęto w związku z tym zauważać jej wpływ na ludzi. Jest ona pewnym sposobem życia -obiektywną podstawą zmierzająca w kierunku wszechstronnego rozwoju człowieka. Z powyższych względów ważne jest , by zachować reguły sprawiedliwości, które zapewnią proporcjonalność między jakością pracy i jakością życia . Pracę zawodową można rozumieć, jako tak zorganizowana działalność ludzi, mającą prowadzić do powstania wyrobów, które są społecznie wartościowe. Ma też ona za zadanie podnoszenie jakości życia osób ją wykonujących. Do efektów w ten sposób rozumianej pracy zaliczane są: udoskonalone maszyny i urządzenia, przynoszące następujące korzyści samej pracy: skracanie jej czasu, zmniejszanie wysiłku człowieka, automatyzowanie ciężkiej i trudnej pracy. Duże znaczenie mają także wypracowywane nowe sposoby organizacji, poprawiające środowisko pracy, zmniejszające zapylenie, wibracje hałas. Mają one wpływ na zmniejszenie zmęczenia fizycznego oraz psychicznego człowieka, przez co poprawiają jednocześnie efektywność oraz jakość pracy. Twórczy wkład w pracę pociąga za sobą również zmianę jej charakteru, co w dalszej kolejności wymusza potrzebę podnoszenia kwalifikacji oraz stwarza możliwość jej zaspokojenia. Oddziałuje więc na jakość życia człowieka.

5.Charakterystyka poszczególnych sfer jakości życia w odniesieniu do aktywności zawodowej • życie rodzinne jest determinowane przez czas poświęcany na pracę zawodową ale też na inne prace takie jak utrzymanie domu, , rozmowy, czas na odpoczynek oraz urlopy i sposób ich spędzania oraz przykład pracowitości dawany potomstwu w toku wychowywania.
• w sferze życia psychicznego w wyniku kształtowania postaw i zachowań, praca oddziałuje na osobowość i charakter • w sferze społecznej sukcesy w pracy, wywołują poczucie poprawnie spełnionego obowiązku, zdobywanie doświadczenia związane jest z poczuciem nabierania wprawy, co z kolei przekłada się na wzrost poczucia własnej wartości oraz przydatności społecznej. • prace fizyczne wymuszające aktywność ruchową, oprócz normalnego objawu zmęczenia, maja korzystny wpływ na zdrowie i pomagają w utrzymaniu właściwej kondycji oraz odporności organizmu. • w kwestiach socjalnych praca zapewnia : ubezpieczenia zdrowotne, wypadkowe, składki emerytalne, które są istotne w celu zachowania odpowiedniego stanu zdrowia. • zaspakajanie potrzeb związanych ze sferą siedliskową, czyli wielkość mieszkania, jago wystrój i wyposażenie oraz wykonywanie niezbędnych remontów, jest uwarunkowane z jednej strony pracą dochodową, a z drugiej pozostałą aktywności człowieka (meblowanie, sprzątanie, dokonywanie napraw). W podobny sposób praca skierowana na ochronę przyrody oraz dbałość o estetykę najbliższej okolicy, ma wpływ na jakość życia. Zależności między pracą a jakością życia wiążą się także z pejoratywnymi zmianami po stronie pracy, co pociąga negatywne zmiany po stronie jakości życia.

6.Podsumowanie Aktywność zawodowa jest determinantą jakości życia .Dzięki niej możliwa jest poprawa tej jakości. Potrzeba stałości i pewności zatrudnienia jest bardzo ważnym czynnikiem wpływającym na jakoś życia. Wyraża się ona nie tylko jako uzyskane dobra materialne ale również jako dobrostan psychiczny. Jako, że aktywność zawodowa jest głównym aspektem życia większości ludzi może stanowić źródło satysfakcji przyczyniające się do wzrostu jakości z życia.