Po śmierci Kazimierza Wielkiego, który nie pozostawił po sobie następcy, królem Polski został Ludwik Węgierski z dynastii Andegawenów, a rządy sprawowała jego siostra Elżbieta Łokietkówna. Ponieważ Ludwik również nie miał potomków męskich, w 1374 w Koszycach, uzyskał zgodę możnych i rycerstwa na przejęcie władzy w Polsce przez córkę. I tak po śmierci Ludwika na tronie zasiadła 10-letnia Jadwiga. Jadwiga była zaręczona z księciem austriackim Wilhelmem Habsburgiem, jednak szlachta polska pragnęła znaleźć jej bardziej godnego męża. Wybór padł na księcia Litwy – Jagiełłę. Z polskiej strony za unią z Litwą przemawiała przede wszystkim możliwość zjednoczenia się w walce przeciwko wspólnemu wrogowi, jakim był zakon krzyżacki, a także podbój wschodu. Litwa z kolei jako jedyne państwo pogańskie w Europie rozumiała konieczność przyjęcia chrztu, nie chciała tego czynić jednak za pośrednictwem Krzyżaków. Przyjmując chrzest, odbierała Zakonowi pretekst do najazdu. Obydwa kraje zainteresowane były również dalszą ekspansją na wschód i utrzymaniem zdobyczy ruskich. 14 sierpnia 1385 roku podpisano umowę między poselstwem polskim a Jagiełłą, która zawierała warunki, pod jakimi litewski książę miał zostać mężem Jadwigi, a tym samym królem Polski. Przede wszystkim Jagiełło, jak i cała Litwa, miały przyjąć chrzest w obrządku katolickim. Jagiełło zobowiązywał się również odzyskać utracone przez Polskę obszary, a także opłacić Wilhelma Habsburskiego za zerwanie zaręczyn. Na początku 1386 roku Jagiełło przybył do Krakowa, gdzie został ochrzczony – nadano mu imię Władysław. W lutym nastąpił jego ślub z Jadwigą oraz koronacja na króla Polski. Rok 1386 jest wielką chwilą w dziejach Polski, która zapoczątkowała nową epokę, kojarzoną z rozwojem potęgi politycznej i gospodarczej oraz rozkwitem kulturalnym. Litwa dotąd przeciwstawiająca się Polsce, teraz poddała się jej zwierzchnictwu. Siły, które działały w przeciwnym kierunku, zaczęły z sobą współdziałać. Stąd ten wielce korzystny dla Polski i radykalny w jej dziejach zwrot. Okres dwustu lat panowania Jagiellonów na tronie polskim rozpoczyna się od momentu przyjęcia przez Władysława Jagiełłę chrztu i objęcia tronu w 1386 roku aż do śmierci ostatniego męskiego przedstawiciela dynastii Zygmunta Augusta w 1572 roku. Pomimo młodego wieku nie wolno pominąć w historii roli królowej Jadwigi, która stała się dla Polaków symbolem – ogniwem wiążącym tradycje starej dynastii Piastów, których była spadkobierczynią po kądzieli, z drugą polską dynastią — Jagiellonami. Pierwsze lata panowania Władysława II Jagiełły polegały na umocnieniu jego pozycji na tronie Polski i na rozwoju unii polsko-litewskiej. Pierwszorzędną sprawą, z którą musiał się zmierzyć Władysław Jagiełło była kwestia Krzyżaków i ich ekspansyjnej polityki. Coraz gorzej układały się stosunki Polski i Litwy z Krzyżakami, którzy łamali pokój wieczysty, rabowali polskich kupców, uniemożliwiali Polakom korzystanie z portu w Gdańsku, zaczęli w końcu napadać na ziemie litewskie, aż w sierpniu 1409 r. Urlich von Jungingen wypowiedział Polsce wojnę. Pomyślna kampania wojenna w latach 1409-1411 oraz zwycięska bitwa pod Grunwaldem 15 lipca 1410 roku zahamowały zaborczość zakonu, który został poważnie osłabiony. Wzrosło natomiast znaczenie Polski na arenie międzynarodowej. Kolejnym posunięciem Jagiełły było zawarcie unii w Horodle w 1413 roku. Uściślała ona wcześniej zawarte układy polsko - litewskie, wiążąc bardziej między sobą oba państwa. Równość litewskiej i polskiej strony podkreślono poprzez poszerzenie przywilejów polskiej szlachty o litewskich bojarów (przyjęcie 50 rodów bojarskich do polskich herbów szlacheckich). Od tej chwili część polską nazywano Koroną, zaś litewską – Wielkim Księstwem Litewskim. Państwa te utrzymały odrębny ustrój, system administracyjny, wojskowy i skarbowy, lecz wybór władców obu państw miał być wzajemnie uzgadniany. Unia umożliwiała wspólną politykę wobec ziem ruskich, a także Zakonu Krzyżackiego. Po śmierci żony, z którą nie doczekał się potomków, Jagiełło musiał zabiegać o zapewnienie praw do dziedziczenia tronu swym synom – Władysławowi i Kazimierzowi, pochodzących z małżeństwa z ruską księżniczką Zofią Holszańską. Poparcia szukał wśród szlachty, której zmuszony był zapewnić nowe przywileje nadane w roku 1422 i 1430. Gwarantowały one nietykalność osobistą i majątkową szlachcie. Potwierdzały, że bez wyroku sądu szlachcic nie może być aresztowany czy pozbawiony majątku. Po śmierci Władysława II Jagiełły w 1434 roku na tron w Krakowie został wybrany nieletni Władysław III, za którego władzę sprawował biskup krakowski Zbigniew Oleśnicki. Jego polityka nie podobała się szlachcie i możnowładztwu z powodu rozrostu stanu duchownego, skupiającego się na karierach majątkowych. W 1440 roku na Litwie zostaje zamordowany Zygmunt Kiejstutowicz – litewscy bojarowie na jego następcę wybrali Kazimierza Jagiellończyka, czego nie uznał dwór polski powodując kryzys unii polsko - litewskiej. Tymczasem osłabieni śmiercią monarchy Węgrzy wysłali w 1440 r. poselstwo do Polski, ofiarując tron Władysławowi w zamian za pomoc w odparciu najazdu Turków. Polski król wyraził zgodę i wkrótce został ukoronowany. Unia personalna zaczęła odtąd łączyć Polskę, Litwę i Węgry. W związku z nadzieją na całkowite wyparcie Turków z Europy, Władysław za namową papieża zebrał wojska polskie i węgierskie, i na ich czele ruszył na południe. Do spotkania z armią turecką doszło 10 listopada 1444 r. pod Warną w Bułgarii, gdzie niedoświadczony władca poniósł totalną klęskę, a sam zginął – stąd przydomek Władysław Warneńczyk. Polska po śmierci Warneńczyka pozostała bez sprzymierzeńców – unia z Węgrami została zerwana, trwał konflikt z Litwą, ponadto szerzyła się anarchia, a skarb koronny był pusty. Tron polski po śmierci Warneńczyka zaproponowano młodszemu synowi Jagiełły, wcześniej wielkiemu księciu litewskiemu — Kazimierzowi. Koronacja odbyła się w 1447 roku, ale już rok wcześniej Kazimierz wydał akt regulujący polsko-litewskie relacje na zasadzie całkowitej równości. Litwa uzyskała gwarancje nienaruszalności granic, a bojarowie litewscy prawa podobne do polskiej szlachty. Po objęciu tronu Kazimierz Jagiellończyk, wykorzystując konflikty wewnętrzne umocnił swoją pozycję. Aby zjednać sobie szlachtę ogłosił w 1454 roku tzw. statuty nieszawskie, mówiące o tym, że bez zgody zjazdów ziemskich szlachty, król nie może uchwalać nowych praw ani nakładać nowych podatków lub zwoływać pospolitego ruszenia. Dawało to w ręce szlachty ogromną władzę nad monarchą i stanowiło zalążki parlamentaryzmu. Kazimierz Jagiellończyk zwyciężył również Zakon Krzyżacki w wojnie trzynastoletniej (1454-1466). W jej wyniku Polska odzyskała Pomorze Gdańskie, ziemię chełmińską i michałowską, ponadto zdobyła Malbork i Elbląg z tzw. dominium warmińskim. Pozostałe państwo zakonne, ze stolicą w Królewcu stanowiło odtąd lenno Polski. Ten sukces oraz inne, m.in. prawo króla do obsadzania biskupstw oraz objęcie korony czeskiej i węgierskiej, przyczyniły się do wzrostu znaczenia Jagiellonów na arenie międzynarodowej. Po śmierci Kazimierza w 1492 roku koronę Polski objął syn Jan Olbracht, zaś władzę w Wielkim Księstwie Litewskim jego brat Aleksander. Tym samym doszło do zerwania unii personalnej między obydwoma państwami. W tym okresie Polskę trapiły problemy na południowym wschodzie: w rejonie Mołdawii (gdzie Polska utraciła swe dotychczasowe wpływy) oraz nad Morzem Czarnym (utrata portów w Kilii i Białogrodu na rzecz Turcji). W maju 1496 roku Olbracht wydał tzw. przywilej piotrkowski, który przede wszystkim potwierdzał wcześniejsze przywileje, ale także nadawał szlachcie nowe, głównie ekonomiczne: król ograniczył wychodźstwo chłopów ze wsi, zwalniał szlachtę od płacenia ceł za towary, wprowadził przepisy antymieszczańskie, dotyczące maksymalnych cen na produkty rzemieślnicze, wprowadzał zakaz opuszczania kraju przez robotników sezonowych w okresie żniw oraz zakaz żebractwa w miastach. Osoby spoza szlacheckiego stanu nie mogły posiadać ziemi ani obejmować wyższych godności kościelnych. W 1501 roku po śmierci Jana Olbrachta władzę przejął jego brat Aleksander Jagiellończyk – książę litewski. Pod jego panowaniem szlachta zyskuje kolejne przywileje umacniające ją wobec monarchy. Szczególnie konstytucja Nihil novi (czyli nic nowego nie może być ustanowione bez zgody szlachty) w 1505 roku. Ważnym wydarzeniem było wydanie w 1506 roku w Krakowie “Statutu Łaskiego” , będącego zbiorem praw i przywilejów szlachty. Aleksander zmarł w 1506 roku. Panowanie trzeciego syna Kazimierza Jagiellończyka, Zygmunta I Starego, umocniło pomyślnie rozwijające się Królestwo Polskie. Władca zrezygnował na rzecz Habsburgów ze starań o dziedziczenie po krewnych — królach Węgier (1515) i zawarł „wieczysty” pokój z Turcją (1533), co zapewniło Polsce pokój na granicy południowej i przyjazne stosunki z władcami Austrii. Uznał sekularyzację państwa zakonnego w Prusach (1525), której efektem było złożenie w 1525 roku w Krakowie hołdu lennego Zygmuntowi Staremu przez Albrechta Hohenzollerna. Do sukcesów króla można zaliczyć także włącznie do ziem polskich Mazowsza po śmierci ostatniego przedstawiciela dynastii Piastów mazowieckich. W polityce wewnętrznej Zygmunt I opierał się na magnatach. W 1512 zakończył sukcesem spór o nominacje biskupie – skłonił kapitułę warmińską do rezygnacji ze swobodnego wyboru biskupa. Od swej woli uzależnił wpływowe rody możnowładcze, nadając im wysokie urzędy i wymagając sprawnego zarządzania państwem. Prowadził również politykę zgodną z ruchem egzekucyjnym – oddłużał i wykupywał dobra królewskie, a dzięki wprowadzeniu nowego cła, zapewnił duże wpływy do skarbu państwa. Zygmunt uporządkował też niektóre prawa partykularne, a na Litwie doprowadził do kodyfikacji prawnej, zwanej I statutem litewskim (1529). W 1548 roku po śmierci Zygmunta Starego rządy objął jego syn - Zygmunt II August. Nie były to czasy spokojne: w Polsce szlachta domagała się respektowania starych praw i zwrotu bezprawnie dzierżawionych przez magnaterię dóbr państwowych (tzw. ruch egzekucyjny), na Litwie zaostrzyły się różnice między rycerstwem, oczekującym całkowitego zrównania w prawach ze szlachtą koronną, a możnymi, pragnącymi utrzymać odrębność ustrojową Wielkiego Księstwa. Początkowo król opierał się, podobnie jak ojciec, na magnatach, a przez ślub z Barbarą Radziwiłłówną wzmógł niechęć i opozycje szlachty. Jednak po jej śmierci zmienił postawę, a efektem tego stały się reformy sejmów egzekucyjnych w Koronie (1562–65), zatwierdzenie egzekucji praw i egzekucji dóbr, fundusze (podatki) przeznaczone na wojnę inflancką, a w końcu — po przeprowadzeniu niezbędnych zmian ustrojowych w Wielkim Księstwie — unia zawarta w Lublinie (1569) między Polską i Litwą. Na Sejmie w Lublinie doszło do zaprzysiężenia unii realnej między Koroną Polską a Wielkim Księstwem Litewskim. Odtąd przedstawiciele obu państw dokonywali wspólnej elekcji władcy. Polityka zagraniczna skupiła się głównie na północy, gdzie monarcha doprowadził do powstania Komisji Morskiej w 1568 roku. Związane z tym było stworzenie floty wojennej, w oparciu o prowadzoną przez Zygmunta politykę morską. Kraj pozostawał także w dobrych stosunkach z Prusami Królewskimi aż do śmierci króla w 1572 roku. Polska w okresie jagiellońskim osiągnęła wielkie sukcesy. Z małego, odsuniętego od morza, rozbitego na dzielnice kraju z czasów Kazimierza Wielkiego powstało potężne mocarstwo, mające szerokie wybrzeże morskie, zajmujące rozległe terytorium, odgrywające poważną rolę w systemie politycznym Europy. Jednak te sukcesy i potęgę zewnętrzną osiągnęła Polska kosztem rezygnacji ze swych odwiecznych terenów na zachodzie, a mocarstwo, które stworzyli Jagiellonowie, nie mogło odznaczać się trwałością, ponieważ nie miało jednolitej podstawy etnicznej i kulturalno – wyznaniowej.

Bibliografia:

1. Henryk Łowmiański, Polityka Jagiellonów, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1999;
2. Urszula Borkowska OSU, Dynastia Jagiellonów w Polsce, Wydawnictwo Naukowe PWN 2011;
3. Paweł Jasienica, Polska Jagiellonów, Wydawnictwo Prószyński i S-ka 2007;
4. Paweł Jasienica, Polska Jagiellonów, audiobook, Aleksandria, 2012;
5. Robert Jaworski, Historia Polski Polska Jagiellonów, Dragon, 2011;
6. http://historia-polski.klp.pl/ser-204.html
7. http://pl.wikibooks.org/wiki/Historia_powszechna/Polska_pierwszych_Jagiellon%C3%B3w