Słowo patriotyzm oznacza miłość do ojczyzny, postawę szacunku i umiłowania. Patriota według definicji to człowiek wyrażający chęć ponoszenia ofiary za kraj ojczysty, gotowości pracy dla jego dobra, a w razie potrzeby poświęcenia na jego rzecz zdrowia lub życia. Na przestrzeni wieków różnie pojmowano patriotyzm. W zależności od przyjętego światopoglądu czy opcji politycznej, zmieniało się podejście obywateli do ojczyzny i sposób wyrażania miłości do niej. W dzisiejszych czasach został on nieco zapomniany, jednak nie zawsze tak było. Postawy patriotyczne ożywają w momentach, kiedy naród znajduje się w trudnej sytuacji np. podczas wojny, niewoli, itp. W czasach zaborów, kiedy to ziemie polskie zniknęły z map Europy na ponad 123 lata, patriotyzm i motyw ojczyzny pojawiał się w większości dzieł literackich. Mimo tego, że wraz ze zmianami w filozofii i podejścia do życia zmienił się sposób wyrażania miłości do ojczyzny, to literatura tamtych czasów, zarówno w okresie romantyzmu jak i pozytywizmu nabuzowana jest rozmaitymi postawami patriotycznymi. Te dwie sąsiadujące epoki jak już wcześniej wspomniałam mimo diametralnych różnic w postulatach, filozofii i sposobie postrzegania otaczającego świata łączy miłość do ojczyzny i chęć odzyskania niepodległości. Twórcy obu tych epok wygłaszali różne sposoby walki z zaborcami i zachowania tożsamości narodowej. Epoka romantyzmu kojarzy się z walkami narodowowyzwoleńczymi, bohaterskimi czynami, wielkimi poświeceniami, rozlewem krwi i cierpieniem narodu polskiego. Tak właśnie wówczas wyglądał patriotyzm. Literatura tego okresu rozwijała się w czasach niewoli i wzmożonego nacisku politycznego, dlatego większość utworów pochodzących z tego czasu powstało na emigracji. Najsłynniejszym i najbardziej docenianym romantykiem polskim jest Adam Mickiewicz. Jego dzieła jak; „Pan Tadeusz”, „Dziady” część III i „Konrad Wallenrod” są naszpikowane patriotyzmem, szacunkiem i miłością do kraju ojczystego, Wspomniana przeze mnie część III „Dziadów” jest dramatem powstałym po klęsce powstania listopadowego. Autor ukazuje w niej męczeństwo młodzieży i cierpienie całego narodu polskiego. Głównym bohaterem dramatu jest Konrad, którego we wcześniejszych częściach poznaliśmy jako nieszczęśliwego kochanka, samobójcę- Gustawa. To właśnie ten bohater w prologu III części dramatu przeistacza się w Konrada, bojownika, poetę , jednostkę wybitną pałającą miłością do ojczyzny. Przemiana Gustawa w Konrada miała miejsce w celi więziennej. Miejsce to daje nam do zrozumienia, że mamy do czynienia z człowiekiem zniewolonym, unieszczęśliwionym przez carskich urzędników. Mickiewicz w ten sposób nawiązał do prawdziwych wydarzeń, a w szczególności do procesu filomatów i filaretów. Patriotyzm który wykiełkował w Konradzie jest widoczny w tzw. „Wielkiej improwizacji”, monologu bohatera, podczas którego buntuje się on przeciwko Bogu. Oskarża on Stwórcę o brak miłosierdzia, a jednocześnie żąda od niego władzy, by móc uszczęśliwić swój naród. Konrad jednak ponosi klęskę, a rzucane przez niego obelgi w stronę Boga doprowadzają go na skraj obłędu i opętania. Mickiewicz nie chciał zostawić społeczeństwa polskiego bez nadziei, dlatego w scenie „ Widzenie księdza Piotra” ukazuje cierpienia narodu polskiego na wzór i podobieństwo męki i śmierci Jezusa na krzyżu. Na wzór III części „Dziadów” powstał dramat pióra Juliusza Słowackiego pt. „ Kordian”. Bohater tego utworu, początkowo nieszczęśliwy kochanek również przechodzi przemianę i staje się wybitną jednostką , poetą, zapalonym bojownikiem , a nawet spiskowcem. Kordian podobnie do mickiewiczowskiego Konrada wygłasza monolog i pragnie władzy by uzdrowić cierpiący naród. Mowa ta jednak kończy się porażką i Kordian nie zdobywa pożądanej władzy. Bohater tego dramatu knuje spisek przeciwko carowi, chcę go zgładzić, jednak na tej płaszczyźnie również ponosi klęskę. Kordian okazuje się człowiekiem o zbyt słabym charakterze, zostaje skazany na śmierć. Losy bohatera nie są nam do końca znane bowiem utwór ma otwarte zakończenie. Motyw ojczyzny, jak już wcześniej wspomniałam pojawia się także w polskiej epopei narodowej, autorstwa Adama Mickiewicza pt. „ Pan Tadeusz”. Utwór ten rozpoczyna się inwokacją , która jest wyrazem miłości i tęsknoty za ojczyzną. Bohaterowie tego dzieła szanują i kochają ziemię swoich przodków, dbają o tradycję i obyczaje. Głównym bohaterem utworu jest Jacek Soplica, mężczyzna o awanturniczym charakterze, zakochany w Ewie Horeszkównie. Niestety ojciec dziewczyny nie akceptuje Soplicy i odmawia mu ręki córki. Pragnący zemsty Jacek Soplica morduje ojca Ewy podczas napadu Moskali na zamek Horeszków. Czyn ten sprawia, że bohater zostaje okrzyknięty zdrajcą narodowym, a odczuwane wyrzuty sumienia i głęboki żal z powodu występku stają się momentem przełomowym w życiu Soplicy. Wstępuje on do zakonu i przyjmuję imię Ksiądz Robak. By odpokutować swoje winy Bohater walczył u boku generała Dąbrowskiego, był także więziony i zsyłany do ciężkich robot. Wszystko to znosił z pokorą i dla dobra narodu. Ostatecznie Jacek Soplica ponosi śmierć ratując ostatniego z rodu Horeszków . W odróżnieniu od Konrada z dramatu Mickiewicza, bohater ten jest człowiekiem czynu, a jego działania na rzecz ojczyzny są namacalne. Literatura tego okresu pojmowała patriotyzm jako obowiązek całkowitego poświęcenia się dla ojczyzny i prowadzeniu walki zbrojnej z wrogiem. Spiskowanie, rozlew krwi , narażanie własnego życia to według romantyków wyraz miłości i szacunku do ojczyzny. Z inną koncepcją patriotyzmu mamy do czynienia w epoce pozytywizmu. Okres ten rozpoczął się w Polsce po upadku powstania styczniowego w 1863 roku. Klęska tego powstania w połączeniu z dotkliwymi, carskimi represjami sprawiła, że polscy pozytywiści szukali nowego sposobu, który pozwoliłby przetrwać polskiemu społeczeństwu ciężkie czasy. Pierwsze pokolenie polskich pozytywistów w niezwykle otwarty i jawny sposób potępiało krwawą metodę odzyskania niepodległości . Jednakże temat powstania styczniowego pojawiał się w twórczości polskich pozytywistów jako wyraz szacunku, pamięci i hołdu wobec ofiar powstania. Utworami nawiązującymi do stycznia 1863 roku są „ Nad Niemnem” i „Gloria Victis” Elizy Orzeszkowej. W literaturze tego okresu problem walk narodowo wyzwoleńczych został odsunięty na dalszy plan, a głównym celem pozytywistów stało się wychowanie młodego pokolenia polaków w zgodzie z filozofia pozytywistyczną, a przy tym odbudowanie załamanej po powstaniu świadomości narodowej. Pozytywiści zrozumieli, że polski naród należy najpierw przygotować do zrywu niepodległościowego, poprzez umocnienie jedności narodowej i gospodarki. W swoich dziełach literackich pozytywiści wyrażali nadzieję, że praca u podstaw, praca organiczna i edukacja umocnią świadomość narodową , polskie państwo i w ostateczności doprowadzą do odzyskania niepodległości. Maria Konopnicka w „Rocie” w niezwykle patetyczny sposób dodawała otuchy rodakom, których ojczyzna była zniewolona, a państwu odebrano prawo do istnienia. Pieśń ta miała na celu wzmocnienie świadomości narodowej polaków i umocnienie wiary w odzyskanie niepodległości. Utwór ten nawoływał Polaków do pamięci o historii, języku, kulturze i obyczajach polskich, a także był wyrazem buntu autorki przeciwko germanizacji polskiej młodzieży. Kolejnym utworem przepełnionym patriotyzmem jest powieść Elizy Orzeszkowej pt. „Nad Niemnem”. Autorka opisuje w niej obraz polskiego społeczeństwa w realiach popowstaniowych oraz problemy z jakimi borykali się ludzie w ówczesnych czasach. Powieść ta jest również obrazem polskiej szlachty i chłopstwa, dwóch grup społecznych okaleczonych i zastraszonych ciągłymi represjami carskimi. Nadniemeńska społeczność jest ze sobą skłócona Korczyńscy toczą spór z rodziną Bohatyrowiczów i tylko syn Benedykta Korczyńskiego dąży do pogodzenia obu rodzin. Młodzieniec jest przedstawicielem postaw typowo pozytywistycznych. Wierzy, że współpraca obu rodzin przyniesie korzyści zarówno dla dworu jak i zaścianka. Witold również z entuzjazmem wykorzystuje i dzieli się zdobytą na uczelni rolniczej wiedzą. Jego zapał do koncepcji pozytywistycznych jest powodem konfliktu z ojcem. Witold zarzuca Benedyktowi obojętność i namawia go na współprace z rodziną Bohatyrowiczów. Konflikt ten zostaje jednak zażegnany w momencie kiedy Benedykt przystaje na propozycje syna i uświadamia sobie, że w młodości, przed utratą brata- Andrzeja w powstaniu styczniowym był podobny do swojego potomka. Orzeszkowa w powieści odwołuje się także do przeszłości. Bohaterowie odwiedzają mogiłę Jana i Cecylii założycieli rodu oraz grób powstańców. Historia w powieści jawi się jako swego rodzaju siła sprawcza, która namacalnie i bezpośrednio dotykająca każdego bohatera. To ona łączy wszystkich bohaterów ponad wszystkimi podziałami. W swojej powieści autorka przedstawia również ciężko pracujące kobiety, które dbają o rodzie jak Pani Kirłowa, poświęcające się oświacie jak Justyna Orzelska, czy pomagające w gospodarce jak Marta Korczyńska. Eliza Orzeszkowa poprzez ukazanie kilku negatywnych postaci jak Zygmunt Korczyński czy Teofil Różyc pokazuje, że dążenie do jedności narodowej i wdrażanie pozytywistycznych postulatów nie jest łatwym zadaniem i wymaga zaangażowania i pracy całego narodu. W „Nad Niemnem” autorka zwraca uwagę czytelnika, że obok pracy, rozwoju gospodarczego, ważna jest także pamięć o historii i tradycjach polskich, bo tylko pielęgnując pamięć o nich jesteśmy wstanie odbudować na nowo kraj i naród. Autorem który także odwołuje się do historii Polski jest Henryk Sienkiewicz. Jego powieści przypominały o ciężkich momentach w historii narodu, z których po ciężkich bojach wychodziliśmy obronną ręką. Taka konstrukcja powieści miała na celu pokrzepienie i danie nadziei narodowi na przyszłość. „Krzyżacy”, „Potop” i wiele innych dzieł Henryka Sienkiewicza w sposób aluzyjny i zawoalowany nawiązują do ówczesnych wydarzeń. Przez zawarte w nich treści patriotyczne, a także bogactwo wiedzy z dziedziny historii Polski, powieści Sienkiewicza są doceniane przez czytelników w różnym wieku, a większość z nich doczekała się ekranizacji nie tylko w Polsce ale także za granica jak np. „Ogniem i mieczem”, które w Polsce wyreżyserował Jerzy Hoffman w roku 1999, a we Włoszech Fernando Cerchio w roku 1962. Obie epoki mimo diametralnych różnic w filozofii i postulatach, łączy wielka miłość do ojczyzny i patriotyzm. Dlatego utwory z tamtych okresów niosą za sobą wartości uniwersalne , ponieważ patriotyzm choć trochę zapomniany nadal jest postawą żywą w sercach wielu obywateli, czekającą w uśpieniu na kolejny moment w historii by dać upust w wyrażaniu miłości do ojczyzny. Mimo odmiennych koncepcji patriotyzmu autorów tych epok literackich łączyła ogromna miłość do kraju, tęsknota za wolnością i dbałość o sprawy Polski. Nie da się zaprzeczyć, że każdy z nich, na swój sposób próbował pomóc ojczyźnie i rodakom w walce o upragnioną niepodległość.

Bibliografia:

1. www.wikipedia.pl
2. www.bryk.pl
3. www.nauka.katalogi.pl
4. www.naukowy.pl
5. Biblioteczka opracowań, zeszyt nr 26. Irena Nowacka, Nad Niemnem Elizy Orzeszkowej, wyd. Biblios, Lublin 2006
6. Tadeusz Bujnicki, Pozytywizm podręcznik do literatury dla klasy II szkoły średniej, wyd. WSiP, Warszawa 1998
7. Powtórka z lektur szkolnych Cogito nr. 1, 2002