STAN BADAŃ

Konstanty Kalinowski wskazuje ścisły związek formy kościoła, z zaleceniami cesarskimi zaznaczonymi w pozwoleniu na budowę, według których musiał być on wykonany z nietrwałych materiałów, nie mógł posiadać wieży i musiał być usytuowany poza murami miejskimi. Autor zauważa odrębność protestanckich kościołów śląskich, które odchodziły od założenia, że świątynia powinna być jedynie miejscem spotkań wiernych. Uwidacznia się to w bogatej barokowej dekoracji wnętrz. Jako swego rodzaju wzór dla kształtowania przestrzeni budowli świdnickiej stawia kościół w Jaworze, który natomiast nawiązuje jego zdaniem w tej kwestii do luterańskiego kościoła w Amsterdamie oraz kościoła w hugenockiego w Charenton autorstwa Salomona de Brosse. Podkreśla jednak wyjątkowość realizacji świdnickiej, którą traktuje jako ukoronowanie twórczych poszukiwań Sabicha.
Danuta Hanulanka podkreśla konstrukcyjną innowacyjność kościoła zwracając uwagę na wprowadzenie podwójnych ścian zewnętrznych, rozładowanie ciężaru więźby dachowej i dodanie nawy poprzecznej. Zauważa, że celem architekta nie było uzyskanie estetyzującego wrażenia budynku, a różnorodność dachów, która taki efekt stwarza, jest wtórna. W swojej publikacji skupia się głównie na wystroju kościoła.
Dostępna jest również publikacja katalogowa autorstwa Pilchów, która podaje historię kościoła oraz skróconą wersję jego opisu. Podobny charakter ma druga praca Hanulanki.

HISTORIA

W 1652 roku uzyskano plac pod budowę kościoła, mieszczący się na przedmieściu północnym, za Bramą Piotrową. Powstała na nim świątynia tymczasowa. Przystąpiono do kwesty na rzecz docelowego budynku wśród ewangelików hamburskich, brandemburskich, lueneburskich i szwedzkich. Gdy zebrano odpowiednią sumę pieniędzy w roku 1656 położono kamień węgielny. W roku 1657 ukończono budowę na miejscu starej świątyni według projektu Albrechta Sabischa, przez cieślę Andrzeja Gampera oraz mistrzów Kaspra Konigera i Hansa Zoolnera. Rok po ukończeniu Pankracy Werner zbudował dla dolnej kondygnacji kościoła ławki. W 1963 roku Krzysztof Suessenbach ozdobił malowidłami strop nawy głównej, w 1695 w chórze organowej i tzw. hali Ślubów, a w 1696 w hali Polowej i transepcie. W dwóch ostatnich etapach ze Suessenbachem współpracował Krzysztof Kalicki. W 1698 powstała loża Jana Henryka Hochberga z Książa, w 1701 loża stolarzy i szklarzy, w 1708 krawców, w 1712 sukienników.  Z 1725 roku pochodzi ołtarz główny świątyni, a z 1729 ambona. W 1758 i 1762 kościół był częściowo zniszczony i odbudowany w 1763.  W 1831 roku do budowli została dodana wieżyczka. W 1852 dobudowano kruchtę. W 1902 roku przeprowadzono w domu modlitwy generalny remont. W 1992 rozpoczęła się kompleksowa konserwacja.

OPIS

Ewangelicki kościół pod wezwaniem Trójcy Świętej mieści się na działce obok placu Pokoju w Świdnicy.  Jest trójnawowym kościołem bazylikowym wykonanym metodą szachulcową z tynkowanym wypełnieniem. Zbudowany na planie zbliżonym do krzyża greckiego, z dłuższymi ramionami zachodnim i wschodnim. Budowla ma wymiary 44 m szerokości i 30,5 m długości. Wewnątrz znajdują się dwukondygnacyjne empory stanowiące konstrukcyjny element budowli. Od zachodu przylega do kościoła półokrągły przedsionek, a od wchodu pięcioboczna Hala Chrztów. Od strony północnej dodano cztery jednokondygnacyjne wieloboczne przybudówki, od strony południowej pięć. W każdej z nich znajdują się schody prowadzące na empory. Klatki schodowe wydzielone również w narożach korpusu. Główne wejście znajduje się od południa. Otwory drzwiowe również występują w przybudówkach oraz zachodnim przedsionku. 
Wnętrze kościoła wykonane zostało z drewna. Artykuują je słupy dźwigające empory. Ich lica wypełnione są płycinami, w których znajdują się inskrypcje oraz dekoracje malarskie. Korpus nawowy przykryty jest płaskim stropem, podobnie jak empory, choć w ich przypadku przekrycie zdobione jest dodatkowo kasetonami. Stropy pokryte są polichromią. Na przedłużeniu słupów empor ściany są spięte z sufitem za pomocą trójkątnych klińców. Wnętrze jest oświetlone przez otwory okienne, mające prostokątny kształt, u góry zakończone łukiem. Znajdują się one w najwyższej partii nawy głównej oraz w części empor w ścianach niższych naw bocznych. 
Zewnętrzne ściany budowli są artykułowane konstrukcyjnymi drewnianymi belkami, pomalowanymi na ciemny kolor, których wypełnienie jest tynkowane i pomalowane na biało. Kościół nie posiada fasady, ale południowa ściana, na której znajduje się wejście wydaje się być wyróżniona. Jej pierwszą kondygnację zajmują dobudówki. W środkowej znajduje się otwór drzwiowy i okna w kształcie łuku tudorów. Druga kondygnacja jest pięcioosiowa, podzielona kwadratowymi oknami zamkniętymi u góry łukiem. Trzecia jest trójosiowa. Dobudówki kryte są wielospadowymi dachami o baniastych profilach. Nawa główna przekryta dwuspadowym dachem, boczne pulpitowym z lukarnami. Dachy w większości pokryte gontem, czasem blachą. We wschodniej części dachu znajduje się sygnaturka. 
We wnętrzu świątyni znajdują się barokowe obrazy w ośmiokątnych ramach, epitafia umieszczone na słupach empor. Wyposażenie stanowi rokokowy ołtarz i ambona. W Hali Chrztów znajduje się chrzcielnica. 

BIBLIOGRAFIA

D. Hanulanka, Śląsk w zabytkach sztuki. Świdnica, Wrocław 1961.

D. Hanulanka, Świdnica, Wrocław 1961.

K. Kalinowski, Architektura doby baroku na Śląsku, Warszawa 1977, s. 114-119.

K. Pilch, J. Pilch, Zabytki Dolnego Śląska, Wrocław 1962.