Stan bezpieczeństwa określany jest jako stan spokoju, pewności, związany nie tylko z zachowaniem korzystnego dla danego podmiotu status quo ale też z pozytywną wizją jego rozwoju. Etymologia terminu „bezpieczeństwo” wiąże się z poczuciem zagrożenia, koniecznością jego likwidacji i ustanowieniem pewności . Jest to pierwotna potrzeba każdej jednostki oraz grup społecznych. Bezpieczeństwo jest nadrzędną wartością, która jest zarazem celem każdego państwa. Od dawna jednym z głównych przedmiotów sporu były kwestie związane z bezpieczeństwem międzynarodowym oraz tym w jaki sposób państwa powinny je sobie zapewnić. Różnice pomiędzy podejściami badawczy doprowadzały niejednokrotnie do wielkich debat, w wyniku których wykształciły się trzy główne ujęcia bezpieczeństwa międzynarodowego: realizm, liberalizm oraz konstruktywizm. W swojej pracy chciałabym się skupić na paradygmacie realizmu, jego podstawowch pojęciach oraz realistycznej wizji bezpieczeństwa. Wyobrażenie bezpieczeństwa według szkoły realistycznej ostatecznie sformułowane zostało w latach 40-tych. Za „ojca” realizmu uważany jest najczęściej H. Morgenthau, który stworzył główne tezy realizmu. Mieściły one w sobie sześć zasad realizmu politycznego:

1. Podstawa życia politycznego tkwi w naturze ludzkiej;
2. Pojęciem integrującym politykę międzynarodową jest interes narodowy definiowany w kategoriach potęgi, a stosunki międzynarodowe są nieustannym współzawodnictwem o przetrwanie za pomocą potęgi i siły.;
3. Tak określany interes narodowy jest obiektywną i powszechną rzeczywistością;
4. Między porządkiem moralnym i politycznym istnieje nieuniknione napięcie;
5. Żadna wartość lub szczególna ideologia nie stanowią uniwersalnej recepty polityki;
6. Polityka zagraniczna ma pewną autonomię, a jej specyfika pochodzi z poszukiwania interesu narodowego . Normatywnym rdzeniem realizmu jest bezpieczeństwo narodowe i przetrwanie państwa – te wartości wytyczają kierunek doktrynie realistów i realistycznej polityce zagranicznej. Państwo uznaje się za niezbędne do dobrego życia obywateli. Jest postrzegane jako obrońca swego terytorium, przedmiot referencyjny, któremu bezpieczeństwo musi być zapewnione. Państwa cenią potęgę, ponieważ daje im ona poczucie pewności i ochronę przed ewentualną agresją. Stanowi ona także punkt odniesienia dla podejmowanych decyzji i działań . Państwa są w stanie zniechęcać do ataku poprzez demonstrowanie swojej zdolności i potencjał do wygrania wojny. Naczelną zasadą jest jednak niedopuszczenie do uzyskania przewagi przez jedno państwo kosztem pozostałych. Samodzielne działania na rzecz zapewniania bezpieczeństwa prowadzą do koalicji i wyścigu zbrojeń, co może być postrzegane przez jednych jako źródło bezpieczeństwa natomiast przez innych jako zagrożenie. Trzeba wziąć tutaj pod uwagę brak pewności co do intencji innych państw. Państwa jednego dnia pokojowe, dnia jutrzejszego mogą stać się agresywne. Realiści kierują się w polityce zasadą ograniczonego zaufania twierdząc, że wojna może przyjść w każdej chwili, tak samo jak deszcz. Przedstawiciele realistycznej teorii wskazują, że bezpieczeństwo można rozpatrywać z różnych poziomów analizy . W pierwszym poziomie został wskazany czynnik sprawczy w naturze ludzkiej, sile charakteru i decyzjach osób sprawujących władze. Stwierdzono, że w dużym stopniu od osobowości przywódców zależy, czy w danej sytuacji dochodzi do wojny, czy zostaje zachowany spokój. Teorie drugiego poziomu głoszą, że na politykę zagraniczną wpływa charakter państwa (dyktatura/demokracja), wewnętrzne mechanizmy organizacyjne oraz proces decyzyjny. Stwierdzono, że w państwie niedemokratyczny społeczeństwo jest bardziej podatne na argumentację wojenną. Teorie trzeciego poziomu przedstawiają, że do wojen może doprowadzić słabość organizacji międzynarodowych i mechanizmów rozwiązywania konfliktów (anarchia, biegunowość, zmiany równowagi sił). Rozpatrując przyczyny wybuchu drugiej wojny światowej, realiści zauważają cechy osobowości i działania Adolfa Hitlera i Józefa Stalina, co doskonale łączy się z pierwszym poziomem teorii. Charater państwa i naturę ludności niemieckiej oraz radzieckiej klasyfikują do poziomu drugiego, natomiast wzrost potęgi Niemiec i załamanie się równowagi sił w Europie łączą z trzecim poziomem. Realiści za główny czynnik sprawczy zachowań na arenie międzynarodowej uznają siły drzemiące w naturze ludzkiej a także charakter oraz motywy działania państwa. Realizm klasyczny i neoklasyczny zakłada, że przyczyną konfliktów międzynarodowych jest chciwość ludzka oraz dążenie państwa do ekspancji terytorialnej. Realizm strukturalny przypisuje natomiast winę strukturze systemu międzynarodowego. Dzieli się on na realizm defensywny – utrzymuje, że celem państwa jest bezpieczeństwo, oraz realizm ofensywny – zakładający, że państwa dążą do maksymalizacji potęgi. Natomiast realizm klasyczny głosi, że przyczyną konfliktów jest agresja drzemiąca w naturze ludzkiej. Uznane jest, że siłą napędową społeczności jest dążenie do pozyskania jak największej potęgi i dominacji nad innymi. Stałym przedmiotem troski jest tutaj stosunek własnej potęgi do potęgi, jaką posiadają inni, ponieważ państwo przyjazne może stać się kiedyś agresywnym. Głównym celem jest niedopuszczenie do uzyskania przez inne państwa przewagi nad nimi co osiągane jest poprzez równoważenie sił. Stwierdzono, że państwa są funkcjonalnie do siebie podobne, jednak różni je miejsce w hierarchii utworzonej według kryterium posiadanej potęgi, Struktura systemu międzynarodowego sprawia, że państwa zaczynają rywalizować ze sobą co daje początki wszelkim wojnom. Spór realizmu strukturalnego dotyczy tego, czy państwa dążą do maksymalizacji potęgi czy maksymalizacji bezpieczeństwa. Realizm defensywny głosi, że państwa które są zadowolone z tego, co posiadają, są motywowane dążeniem do bezpieczeństwa, a nie do budowania swojej potęgi. Realiści defensywni twierdzą z kolei, że państwa znajdują się w zasadzce struktury systemu międzynarodowego. Utrzymują, że potęga jest środkiem służącym zapewnieniu bezpieczeństwa: im większa potęga w stosunku do potęgi innych, tym większa gwarancja bezpieczeństwa. Głównym przedstawicielem tego rodzaju realizmu był J. Mearsheimer, twierdzący, że najlepszym sposobem na zapewnienie przetrwania jest zakumulowanie potęgi większej od innych. Badacze, którzy nawiązują do dziedzictwa wcześniejszych uczonych, określili się mianem realistów neoklasycznych. Ich zdaniem realizm defensywny przydaje zbyt duże znaczenie dążeniom państw do utrzymania dawniejszego stanu rzeczy, a zbyt małe do motywów działania. Realizm neoklasyczny ocenia środowisko międzynarodowe przez pryzmat wewnętrznej struktury i sytuacji politycznej. Dowodzi także, że państwa w różny sposób reagują na podobne oddziaływania systemowe, a ich działania są motywowane czynnikami wewnętrzymi. Realizm jest teorią, w której czołowe miejsce zajmuje kwestia bezpieczeństwa państwa. Od czasu wprowadzenia przez H. Morgenhau terminu „realizm” minęło już kilkadziesiąt lat a mimo to teoria ta jest nadal jedną z podstawowych metod badania stosunków międzynarodowych. Niektóre z jej założeń nadal pozostają aktualne. Od tego czasu pojawiło się bardzo wiele nowych szkół myślenia, a jednak poglądy, które przedstawił H. Morgenthau nadal są punktem odniesienia w większości debat na temat międzynarodowego systemu bezpieczeństwa.

Bibliografia: Pozycje książkowe:

1. Czaputowicz J., Bezpieczeństwo międzynarodowe, Warszawa 2012.
2. Rotfeld A.D., Europejski system bezpieczeństwa in statu nascendi, Warszawa 1990. Inne źródła:
3. http://www.nowastrategia.org.pl/modele-bezpieczenstwa/.