Niniejsza praca dotyczyć będzie bezpieczeństwa militarnego w ujęciu realizmu. Zwrócę szczególną uwagę na kwestie bezpieczeństwa militarnego w ujęciu głównych nurtów realizmu: klasycznego, neoklasycznego i strategicznego. W pracy tej omówię myśl realistów zarówno klasycznych jak i współczesnych. Realiści klasyczni i neoklasyczni podkreślają zarówno sfery empiryczne i normatywne bezpieczeństwa. Większość współczesnych realistów zajmuje się społeczną analizą naukową struktur i procesów polityki światowej. Realizm jest jedną z perspektyw teoretycznych badań w stosunkach międzynarodowych. Realizmu nie należy postrzegać, jako pojedynczego i jasno sprecyzowanego podejścia badawczego, czy koncepcji gdyż jest szeroką rodziną teorii i argumentów, między którymi istniej wiele niezgodności . Według profesor Teresy Łoś – Nowak, istota realizmu zamyka się w następujących tezach: 1) Państwo jest najważniejszym i podstawowym uczestnikiem stosunków międzynarodowych, 2) Państwo w stosunkach międzynarodowych działa racjonalnie, tzn. z wielu alternatywnych rozwiązań wybiera najkorzystniejsze dla siebie, nie kierując się względem na dobro innych, 3) Kluczem wszelkich jego działań jest przetrwanie i niezależność, 4) Anarchia i dystrybucja siły wymuszają strukturalny układ systemu międzynarodowego . Podstawowe idee i założenia realizmu są następujące: pesymistyczna wizja natury ludzkiej; przekonanie, że stosunki międzynarodowe mają charakter konfliktowy, a konflikty międzynarodowe rozwiązuje się ostatecznie za pomocą wojny; wielki respekt dla wartości bezpieczeństwa narodowego i przetrwania państwa; zasadniczy sceptycyzm co do szans ma postęp w polityce międzynarodowej, porównywalny do postępu w krajowym życiu politycznym . Normatywnym trzonem realizmu jest bezpieczeństwo narodowe i przetrwanie państwa. Wartości te wytyczają kierunek doktrynie i polityce zagranicznej realistów. Państwo uznaje się za niezbędne dla dobra życia swoich obywateli. Państwo postrzegane jest jako obrońca swojego terytorium i ludności. Interes narodowy jest wyznacznikiem przy ocenie polityki zagranicznej. Każde państwo musi stać na straży własnego interesu narodowego, nigdy nie może do końca polegać na innych krajach. Wszystkie umowy międzynarodowe są tymczasowe i ich przestrzeganie zależy od woli państw. W obrębie realizmu wyróżnia się trzy główne nurty: realizm klasyczny, realizm neoklasyczny, realizm strategiczny. Za twórców realizmu klasycznego uznaje się Tukidydesa, Hobbesa i Machiavellego. To, co my nazywamy stosunkami międzynarodowymi, Tukidydes postrzegał jako nieuniknioną rywalizację i konflikty między starożytnymi państwami-miastami Grecji (tworzącymi wspólną cywilizację kulturowo-językową, zwaną Helladą) oraz pomiędzy Helladą a sąsiednimi imperiami niegreckimi, takimi jak Macedonia czy Persja . Tukidydes akcentuje ograniczony wybór i zawężone pole manewru, jakim w prowadzeniu polityki zagranicznej dysponowali mężowie stanu. Mówi o tym, że przed podjęciem jakiejkolwiek ostatecznej decyzji, decydent musi dokładnie przemyśleć jej złe i dobre skutki. Według Machavellego siła (lew) i przebiegłość (lis) są – według wskazówek politycznych dwoma głównymi narzędziami polityki zagranicznej. Wolność narodowa, czyli niepodległość, stanowi naczelną wartość polityczną . Według Thomasa Hobbsa istnieje tzw. dylemat bezpieczeństwa w polityce światowej. Polega on na tym, że osiągnięciu bezpieczeństwa osobistego i wewnątrz państwowego dzięki powołaniu do życia państwa nieodłącznie towarzyszy stan zagrożenia bezpieczeństwa narodowego i międzynarodowego, wynikający z anarchiczności systemu państw. Państwa mogą też zawierać ze sobą umowy międzynarodowe, kształtujące prawną podstawę prawną wzajemnych stosunków. Realizm klasyczny według Hobbesa opiera się więc na sile militarnej i prawie międzynarodowym. W neorealizmie, czyli realizmie strukturalnym eksponuje się znaczenie struktury systemu międzynarodowego w zachowaniach państw. Zdaniem Kenetha Waltza, czołowego przedstawiciela realizmu strukturalnego, struktura systemu determinuję możliwości państwa oraz sposób prowadzenia przez niego polityki zagranicznej . System jest czymś więcej niż sumą części, ponieważ składa się z dwóch oddziałujących na siebie czynników: struktury i jej elementów, czyli państw. Jacek Czaputowicz wyróżnia zasadnicze nurty w ramach realizmu strukturalnego: realizm defensywny, realizm ofensywny oraz realizm zależny. Podział na realizm ofensywny i defensywny wynika ze sporu o to, czy państwa dążą do maksymalizacji swojej potęgi, czy bezpieczeństwa . Realizm defensywny przyjmuje zasadę, że zasadniczym celem państw jest przetrwanie, a nie dążenie do potęgi. Z koli realizm ofensywny uznaje znaczenie struktury systemu międzynarodowego, jako ostatecznej przyczyny zachowania państw oraz dążenie państw dążących do maksymalizacji siły relatywnej. Natomiast realizm zależny jest modelem wyjaśniającym zachowanie państw w stosunkach międzynarodowych za pomocą teorii zdolności militarnych . Zakłada on, że państwa w swoim zachowaniu kierują się wyłącznie racjonalnym wyborem. Państwa, dążąc do zapewnienia sobie bezpieczeństwa, nie są skłonne podejmować działań ryzykownych i dążą do utrzymania równowagi sił, a nie do osiągnięcia jak największej potęgi. Realiści defensywni uważają, że państwa kierują się raczej obawą niż wizją ewentualnych korzyści. Twierdzą również, że większość państw może umocnić swe bezpieczeństwo, przyjmując postawy defensywne i nie zagrażając innym państwom – zwłaszcza, jeśli stan równowagi między siłami ofensywnymi i obronnymi przemawia na korzyść strony broniącej się. Nie wszystkie cele państwa są konfliktowe. Wojny nie powinny być prowadzone, ponieważ ich koszty przewyższają korzyści. W związku z tym wojny powodowane są występowaniem nieracjonalnych sił w społeczeństwie . Realizm defensywny utrzymuje, że w normalnej sytuacji bezpieczeństwo nie jest dobrem rzadkim, a negatywne oddziaływanie anarchii systemu międzynarodowego może być łagodne. W polityce państwa dążą do zachowania status quo i bezpieczeństwa. Potęga w ujęciu defensywnym ma wystarczyć do zapewnienia sobie bezpieczeństwa. Państwa będą powstrzymywać się przed uzyskaniem dodatkowej potęgi, ponieważ zarówno brak siły, jak i jej nadmiar jest niebezpieczny. Do konfliktu dochodzi, gdy technologia wojskowa daje jednej ze stron znaczną przewagę. Państwa mogą użyć siły militarnej w przypadku, gdy w percepcji decydentów atak jest łatwy. Taka ocena bywa jednak zgubna . Na korzyść realizmu defensywnego ma przemawiać fakt, że państwa w stosunkach międzynarodowych równoważą nie siłę, zagrożenie stwarzane przez inne państwa. W odpowiedzi państwa zazwyczaj tworzą sojusze w relacjach wielostronnych lub bilateralnych. Wyraźne jest również zjawisko jednoczenia się państw zagrożonych z zadeklarowanymi przeciwnikami potencjalnego agresora. Szczególną rolę odgrywa też broń nuklearna oraz środki jej przenoszenia, gdyż z reguły żadne państwo nie odważy się zaatakować posiadacza tego typu broni. Równowaga sił przesunięta jest zazwyczaj w kierunku obrony, co oznacza, ze państwa inwestujące w potencjał defensywny nie stwarzają zagrożenia dla innych. W konsekwencji w środowisku międzynarodowym występuje większy potencjał dla pokoju niż do wojny, jak twierdzi wielu realistów ofensywnych . Realizm ofensywny łączy z realizmem defensywnym rola zasadniczego znaczenia struktury systemu międzynarodowego. Podstawą jest tutaj uznanie, że państwa dążą do maksymalizacji swojej potęgi, zgodnie z zasadą, że „potęga zapewnia bezpieczeństwo, potęga najważniejsza jest największą gwarancją bezpieczeństwa”. Państwa dążą do maksymalizacji siły, gdyż nigdy nie wiedzą, kiedy pojawi się państwo rewizjonistyczne lub hegemon. Realizm strategiczny odnosi się do procesu podejmowania decyzji w polityce zagranicznej. Schelling postrzega politykę mocarstw, szczególnie Stanów Zjednoczonych, jako działalność racjonalno-instrumentalną, którą można lepiej zrozumieć poprzez zastosowanie analizy zwanej „teorią gier”. Podstawowym pojęciem używanym przez Schellinga jest „groźba”: jego analiza dotyczy sposobu, w jaki mężowie stanu mogą racjonalnie odnieść się do groźby i niebezpieczeństw związanych z wojną nuklearną . Główne tezy realistów odnośnie bezpieczeństwa militarnego dotyczą przetrwania państwa oraz międzynarodowego ładu i stabilności. Zazwyczaj uważają, że pomiędzy niezależnymi państwami nie istnieją żadne zobowiązania międzynarodowe w znaczeniu moralnym – czyli więzi oparte na wzajemnych obowiązkach . Dla klasycznych i neoklasycznych realistów moralność prywatna i moralność publiczna to dwie oddzielne sfery. Realiści przywiązują wagę do koncepcji równowagi sił. Jest ona koncepcją empiryczną dotyczącą sposobu funkcjonowania polityki światowej oraz normatywną, która dla przywódców mocarstw jest uzasadnionym celem i wskazówką w odpowiedzialnym rządzeniu. Sprzyja ona zachowaniu pokoju i bezpieczeństwa.