Determinanty przestępczości. Patologie przestępczości. Ujemne zjawiska społeczne a przestępczość. NARKOMANIA Narkomania (uzależnienie organizmu od leków lub innych substancji uzależniających) także jest bardzo istotnym problemem społecznym, który w szybki sposób może prowadzić nie tylko do dysfunkcji społecznych, ale również do utraty zdrowia i życia. Rozszerzanie się zjawiska narkomanii wymusza aktywne przeciwdziałanie temu rodzajowi patologii społecznej. Po narkotyki sięga około co trzeci uczeń szkoły ponadgimnazjalnej i student. Powodów jest wiele. Do najczęściej wymienianych, należą jednak chęć zaimponowania kolegom w grupie, chęć spróbowania, presja społeczna i wreszcie chęć zwiększenia własnej wydajności umysłowej.. Wśród dealerów, dominują ludzie młodzi, bez wykształcenia, utrzymujący się z dorywczej pracy lub nie posiadający żadnego źródła dochodu. Coraz częściej zdarza się tak, że rozpowszechnianiem narkotyków zajmują się osoby z tzw. dobrych rodzin. Stale zwiększa się również liczba nieletnich narkomanów, którzy pod wpływem środka odurzającego, dokonali wykroczenia lub przestępstwa. Najpopularniejsze narkotyki: EKSTAZY Jest środkiem farmakologicznym, posiadającym pewne właściwości psychodeliczne a jego zażywanie stymuluje układ nerwowy. Początkowo miał być lekiem na otyłość, z czasem wykorzystywano go w leczeniu zaburzeń fizycznych. Po połknięciu ekstazy, przez 3 do 6 godzin, występują następujące objawy: -Rozszerzenie źrenic -Wzrost temperatury ciała -Wzmożenie odruchów -Odwodnienie -Wymioty -Szczękościsk “Pozytywne” efekty działania: -Radość i euforia -Poczucie bliskości z otoczeniem -Wzrost uczuć sympatii do innych Negatywne skutki: -Niepokój, w krańcowych sytuacjach panika -Depresja -Przewrażliwienie i nerwowość KOKAINA Już w XIX wieku Indianie żuli liście rośliny Erythroxylon coca, które służyły podniesieniu ich odporności i polepszeniu nastroju. Z czasem, w wyniku przeprowadzonych nad nią badań chemicznych, doszło do wyodrębnienia alkaloidu, który nazwano kokainą. U osób ją przyjmujących obserwuje się, trwające blisko pół godziny: -Radość -Nieuzasadnioną euforię -Wzrost aktywności psychicznej -Brak poczucia lęku -Pewność siebie -Wzrost temperatury ciała -Przyśpieszenie oddechu Po upływie tego czasu, narkoman: -Wykazuje silne stany lękowe -Cierpi na bezsenność -Ma przywidzenia LSD Najpopularniejszy środek halucynogenny. Pierwotnie stosowany w medycynie do walki ze schizofrenią. Ma następujące efekty działania: -Omamy -Wyczulenie na światło i barwy -Wyostrzenie słuchu -Gwałtowne zmiany nastroju (od radości po nieuzasadniony lęk) -Niekontrolowane wyrażanie uczuć (śmiech, płacz, głośna radość) -Bezsenność Objawy występują od 15 - 40 minut od chwili zażycia Marihuana, HASZYSZ Jest wyrabiana z liści konopi, do dziś stosuje się ją w medycynie jako środek zapobiegawczy przeciwko wielu chorobom. Osoba paląca “Maryśkę”, ma następujące objawy: -Przyśpieszone tętno -Bóle głowy -Nieposkromiony apetyt -Kłopoty ruchowe -Wyraża swą postawą nieuzasadnioną radość i zadowolenie -Wykazuje niemożność skupienia się na poszczególnych czynnościach ALKOHOLIZM Alkoholizm jest wyjątkowo poważnym problemem społecznym, dotyczącym w dużym stopniu naszego kraju. Jest on chorobą, która polega na uzależnieniu organizmu człowieka od alkoholu. Osoba uzależniona, pijąc, niszczy nie tylko siebie, ale widocznie wpływa na swoje otoczenie – stąd alkoholizm można nazwać też chorobą całej rodziny. Rodzina próbuje przekonywać alkoholika do rzucenia nałogu, często ukrywa jego problem, cały czas jednak podlega problemom, które wywołane są przez picie np. zaburzeniom uczuć, rozchwianiu emocjonalnemu osoby uzależnionej. Szacunkowe dane statystyczne są alarmujące. Z ostrożnych obliczeń wynika, że 14 procent mężczyzn i 4 procent kobiet, czyli 42 miliony obywateli państw należących do Unii Europejskiej przyznaje się do nadużywania alkoholu lub choroby alkoholowej. 8 razy częściej uzależniają się od alkoholu mężczyźni. Najwięcej piją oni między 20-30 r.ż., kobiety zaś pomiędzy 30-40 r.ż. Ocenia się, że 15% osób, które pierwszy raz sięgnęły po alkohol odczuwa potrzebę ponownego picia. Uzależnienie od alkoholu to:

1. Codzienne picie ok. 0,5 l. mocnego alkoholu lub odpowiednika w celu utrzymania zadowalającego funkcjonowania
2. Regularne picie sobotnio-niedzielne dużych ilości alkoholu
3. Ciągi picia co najmniej dwudniowe występujące naprzemiennie z okresami trzeźwości. Alkohol nagminnie uważany jest za źródło zła, nieszczęść i tragedii. Około 26% ogólnej liczby przestępstw pozostaje w związku z używaniem alkoholu. Pijący i alkoholicy popełniają przestępstwa wielokrotnie częściej niż ludzie tej samej płci i w tym samym wieku nie należący do intensywnie pijących. Proste upojenie alkoholem powoduje zmiany zachowania człowieka. Pojawiają się agresja, pobudzenie, obniżenie uwagi, chwiejność, euforia lub smutek. Towarzyszyć temu mogą zamazana mowa i brak koordynacji ruchowej. Także cechy osobowości ulegają zmianie (podejrzliwość może prowadzić do urojeń prześladowczych) lub pojawiają się cechy osobowości obce dotychczasowej tożsamości człowieka (np. skrytość przekształcić się może w otwartość i ekspansywność). Do częstych zjawisk należą zachowania kryminalne, wypadkowość oraz urazowość. Także chęć zdobycia środków na alkohol jest też w licznych przypadkach bezpośrednią przyczyną dokonywania przestępstw u zaawansowanych alkoholików. Nadużywanie alkoholu powoduje szereg zmian osobowościowych, determinujących określone zachowania. Oznacza to, że używanie alkoholu może być zarówno przyczyną bezpośrednią, jak i pośrednią przestępczości. Wyróżnia się trzy pojęcia, które wykorzytywane są w analizach zachowania określanego jako spożywanie alkoholu:  alkoholizacja- zjawisko społeczne będące „faktem spożywania napojów alkoholowych bez względu na okoliczności, motywy i sposoby picia. Alkoholizacja odnosi się zarówno do pijących w sposób umiarkowany, którzy w zasadzie nie wpadają w chorobę, ani nie stają się niebezpieczni dla otoczenia, jak i dla pijących nadmiernie, u których może wystąpić jedna z tych cech lub obydwie”  alkoholizm- choroba woli sprowadzająca się do tego, że jednostka utraciła możność trwałego powstrzymania się od spożywania alkoholu. Proces powstawania stanu uzależnienia trwa niekiedy 10 lub nawet 20 lat.  niebezpieczny stan alkoholiczny- szkodliwość medyczno-społeczna polegająca na niebezpiecznym stanie tego „ u kogo spożycie napojów alkoholowych powoduje jakąkolwiek szkodę dla niego samego bądź dla społeczeństwa, bądź dla niego i dla społeczeństwa” BEZDOMNOŚĆ Bezdomność w ujęciu psychologicznym to kryzysowy stan egzystencji osoby nie posiadającej faktycznego miejsca zamieszkania, pozbawionej środków niezbędnych do zaspokojenia elementarnych potrzeb, trwale wykorzenionej ze środowiska w wyniku rozpadu więzi społecznych i akceptującej swoją rolę społeczną. Jako stan ewidentnej i trwałej deprywacji potrzeb mieszkaniowych, w sytuacji, gdy dotknięta bezdomnością osoba nie jest w stanie jej zapobiec, wiąże się z poważnym upośledzeniem psychicznego i społecznego funkcjonowania człowieka. Natura bezdomności wyklucza zamkniętą i jednoznaczną klasyfikację jej przyczyn, ponieważ doprowadza do niej cały zespół nakładających się na siebie sił sprawczych, zespół postaw, zachowań determinowanych predyspozycjami osobowościowymi, którym sprzyjają sytuacje społeczne i sposób funkcjonowania służb socjalnych Powody bezdomności według materiałów rządowych • rozpad rodziny, • eksmisja, • powrót z zakładu karnego bez możliwości zamieszkania, • brak stałych dochodów, • przemoc w rodzinie, • brak tolerancji społecznej, • uzależnienia, • likwidacja hoteli pracowniczych, • opuszczenie domu dziecka, • powrót ze szpitala psychiatrycznego. Stosunkowo niedawno, w latach międzywojennych, bezdomność została uznana za problem społeczny. Po raz pierwszy wspomina o tym Ustawa o opiece społecznej z 16 sierpnia 1923, definiując cel i pojęcie opieki społecznej jako …zaspokajanie ze środków publicznych niezbędnych potrzeb życiowych tych osób, które trwale lub chwilowo nie dysponują własnymi środkami materialnymi lub własną praca uczynić tego nie mogą (…) opieka nad osobami bezdomnymi - ciężko poszkodowanymi i ofiarami wojny Po drugiej wojnie światowej państwo wzięło na siebie odpowiedzialność za rozwiązywanie problemów społecznych, zgodnie z koncepcją ustrojową głoszono, że w Polsce nie ma problemu bezdomności. W latach pięćdziesiątych zlikwidowano wszelkie formy pomocy dla osób bezdomnych. Problem rzeczywiście pozostał zamaskowany, poprzez kwaterowanie “osób bez domu” w hotelach robotniczych. PROSTYTUCJA Prostytucja- oddanie własnego ciała dla znacznej ilości osób w celu uzyskania zaspokojenia potrzeby seksualnej i pobraniem za to korzyści materialnych. Jest uznawana za formę patologii społecznej. Prostytucja jest potocznie określana jako najstarszy zawód świata. Nie jest to jednak powód do jakiejkolwiek dumy i uznania przy wykonywaniu tego typu trybu życia. Z ogólnych statystyk wynika ,iż coraz młodsze osoby decydują się na taki „sposób na życie” . Kobieta oddająca się jest określana mianem „prostytutki” ,mężczyzna zaś „męskiej prostytutki”. Prostytucja znajduje sobie miejsce głównie w dużych skupiskach miejskich, a jej podaż może niekiedy przewyższać potencjalny popyt. W niektórych krajach skandynawskich, znanych z dość swobodnego podejścia do seksu, prostytucję zdelegalizowano, głównie pod wpływem ruchów feministycznych. W znaczeniu społecznym prostytucja ma wiele wspólnego z rodziną matryfokalną, a socjologowie potwierdzają, że samotne matki z dziećmi stanowią istotną grupę w społecznościach kobiet oddających się prostytucji. Niektórzy autorzy twierdzą, że model rodziny, w którym jedna kobieta współżyła z wieloma mężczyznami (tzw. model prostytucyjny) mógł występować w najwcześniejszych stadiach ludzkiej ewolucji. Główne przyczyny : *zbyt niski status materialny *chęć podniesienia standardu życia *zła atmosfera wychowawcza w domu *wczesne rozpoczynanie życia seksualnego z przygodnymi partnerami *zachwianie systemu wartości, gdzie pieniądz staje się wartością najważniejszą *chęć łatwego zarobku *w wyniku zmuszania przez inne osoby SIEROCTWO SPOŁECZNE Sieroctwo społeczne – stan określający sytuację i położenie społeczne dzieci, wychowywanych poza rodziną w domach dziecka lub w rodzinach zastępczych ze względów innych niż śmierć rodziców – najczęściej z powodu nie wywiązywania się rodziny z podstawowych obowiązków opiekuńczych. Także sytuacja dziecka wychowywanego w rodzinie naturalnej doświadczające odcięcia emocjonalnego rodziców, braku zainteresowania, zaniedbywania. Do przyczyn możemy zaliczyć:

• Bezrobocie,
• Biedę,
• Bezdomność.
• Anonimowość życia,
• Zmiana systemu wartości,
• Nieprawidłowe postawy rodzicielskie
• Patologię
• alkoholizm, narkomania, przestępczość,
• Cechy osobowości rodziców ( niedojrzałość emocjonalna),
• Niski poziom wiedzy pedagogicznej- psychologicznej,

• Zaburzona struktura rodziny,
  

• Przemoc w rodzinie
• Wielodzietność, niepełnosprawność dzieci. CZYNNIKI EKONOMICZNE Ekonomiczne podejście do przestępczości i sprawiedliwości oparte jest na spostrzeżeniu, że jednostki podejmują racjonalne decyzje, w sposób który uważają za będący w ich własnym interesie. Stwierdzenie to jest prawdziwe zarówno w odniesieniu do potencjalnych ofiar, jak i przestępców. Aczkolwiek z samej definicji, przestępstwo jest czymś złym i społecznie szkodliwym, tak samo kosztowne jest przeznaczanie zasobów na ściganie przestępców, karanie ich lub unikanie wiktymizacji. Dlatego też, ekonomiczne podejście do zwalczania przestępczości poświęcone jest znalezieniu optymalnego połączenia zapobiegania, wykrywania i karania przestępstw oraz tolerowanego poziomu przestępczości. Ujmując to inaczej, aczkolwiek wszyscy chcielibyśmy, aby przestępczość w ogóle nie istniała, teoria ekonomiczna uznaje fakt, że cel ten jest nieosiągalny – przede wszystkim ze względu na koszty zapobiegania, wykrywania i karania działalności przestępczej. Czynniki ekonomiczne, takie jak: poziom, dynamika i zróżnicowanie dochodów oraz bezrobocie, które m.in. powoduje wzrost zróżnicowania dochodów pomiędzy rodzinami osób bezrobotnych a resztą społeczeństwa. Realne dochody uzyskiwane przez społeczeństwo mogą w dwojaki sposób wpływać na przestępczość. Z jednej strony w powszechnej świadomości istnieje pogląd, że wzrost dochodów przeciętnych powinien zmniejszyć poziom przestępczości. Ma to swoje logiczne uzasadnienie: możliwość zapewnienia sobie i bliskim odpowiedniego standardu życia nie zmusza ludzi do podejmowania skrajnych kroków, nie skłania do popełnienia przestępstwa. Istnieje jednak drugi aspekt. Wzrost dochodów, może spowodować wzrost przestępczości według przysłowia „okazja czyni złodzieja”. Jest wiele osób, które utrzymują się z działań przestępczych i dla nich polepszenie się sytuacji materialnej społeczeństwa umożliwia wzrost zysku z przestępstwa. BEZROBOCIE I MIGRACJA Bezrobocie – zjawisko społeczne polegające na tym, że część ludzi zdolnych do pracy i deklarujących chęć jej podjęcia nie znajduje faktycznego zatrudnienia z różnych powodów. Istnieje wiele powodów, dla których osoby chcące pracować i zdolne do pracy nie znajdują zajęcia odpowiadającego ich aspiracjom i wymaganiom finansowym: - Relatywnie wysokie dla pracodawców koszty pracy, niepokrywające korzyści ekonomicznych płynących z zatrudnienia pracownika. Receptą jest obniżenie części tych kosztów, np. poprzez obniżenie podatków, czy płacy minimalnej. Jest to jednak przedmiotem kontrowersji natury politycznej.
• Niedopasowanie popytu i podaży na określony rodzaj pracy – bezrobocie strukturalne. Np. w gospodarce może być za dużo rolników w stosunku do faktycznych potrzeb rynku, a jednocześnie za mało chirurgów czy informatyków. Bezrobocie takie najczęściej dotyka sektory gospodarki o niskiej wartości dodanej, dużej konkurencji i wrażliwe na cykle koniunkturalne.
• Sztywne i opresywne dla pracodawcy prawo pracy. Pracodawcy mimo iż potrzebują w danej chwili pracowników, mogą obawiać się zatrudniania ze względu na potencjalne późniejsze problemy ze swobodnym zwalnianiem czy zapewnieniem określonych warunków pracy, którym nie są w stanie podołać.
• Niedopasowanie terytorialne miejsc zapotrzebowania na pracę i zasobów siły roboczej. Znalezienie pracy wymaga wtedy zmiany miejsca zamieszkania. Migracja – wędrówka ludności mająca na celu zmianę miejsca pobytu. Przemieszczanie się ludności jest całkowicie naturalnym zjawiskiem i występowało we wszystkich czasach. Nasilenie się migracji może nastąpić m.in. z przyczyn złej sytuacji gospodarczej w miejscu zamieszkania (migracje ekonomiczne) lub sytuacji politycznej nie odpowiadającej migrującym (migracje polityczne). DYSFUNKCJONALNOŚĆ RODZINY: Dysfunkcjonalny - w języku polskim “nieprzystosowany, niedostosowany do potrzeb, celów, zwłaszcza ludzkich, społecznych.” W przeniesieniu tego pojęcia na rodzinę - dysfunkcjonalna rodzina to taka, która nie spełnia już swoich naturalnych funkcji. Na przykład z natury rodziny, jako związku małżeńskiego kobiety i mężczyzny, wypływa naturalna funkcja zrodzenia dzieci, a następnie opieki nad nimi i ich wychowania. I tak funkcja rodzicielska łączy się ściśle z funkcją opiekuńczą i wychowawczą. Gdy spotykamy się z przypadkami np. porzucenia dziecka, mówimy, że dokonali tego wynaturzeni rodzice, wynaturzona matka. Było to bowiem zachowanie wbrew naturalnemu, przyrodzonemu ładowi moralnemu. Cechy rodzin dysfunkcjonalnych:

• Brak w nich intymności.
  

• Są “zakorzenione we wstydzie” (dzieci często wstydzą się swojej rodziny).
• Mają utrwalone, zamrożone, sztywne role.
• Ich członkowie mają zaplątane granice pomiędzy sobą. Czują się tak, jak czują się inne osoby w rodzinie.
• Ich członkowie nie mogą zaspokoić swoich indywidualnych potrzeb. Są one odkładane, aby umożliwić zaspokojenie potrzeb systemu. Dlatego w takiej rodzinie prawie zawsze istnieje jakiś niewielki poziom złości i depresji.
• System komunikacji polega na otwartym konflikcie, albo na zgodzie na to, żeby nie było niezgody. Rzadko dochodzi tam do prawdziwego kontaktu.
• Indywidualne różnice są poświęcane dla potrzeb systemu. Jednostka istnieje dla rodziny. Taka rodzinę trudno jest opuścić.
• Zasady są sztywne i nie zmieniają się. Takimi zasadami są na ogół kontrola, perfekcjonizm i oskarżanie.
• Jawne tajemnice są częścią kłamstw, które trzymają rodzinę w zamrożonym stanie. Tajemnice te każdy zna i udaje, że o niczym nie wie.
• Zaprzeczanie konfliktom i frustracji tworzy sytuację, w której każdy chce osiągnąć swoje cele siłą woli. Daje to iluzję radzenia sobie z problemem. - Ich członkowie odrzucają granice własnej osoby dla podtrzymania systemu rodziny. Jest to równoznaczne z odrzuceniem własnej tożsamości.

•   Każda rodzina dysfunkcjonalna naraża dziecko na stresy, wiadomo jednak, że największe problemy stwarza alkoholizm i narkomania rodzica, przemoc we wzajemnych relacjach, wykorzystywanie oraz zaniedbywanie. Zgodnie z koncepcją rodziny jako systemu, zmiana zachodząca w którymkolwiek z elementów ma wpływ na wszystkie pozostałe. Zachowanie alkoholika zakłóca ustalony w rodzinie porządek. Kolejni członkowie rodziny zostają wytrąceni ze stanu równowagi. Reagowanie w sposób, który dotychczas się sprawdzał nie przynosi oczekiwanych rezultatów, rozpoczyna się więc poszukiwanie nowych "strategii" i ról, które pozwoliłyby tę równowagę przywrócić 
  

WADLIWY SYSTEM FUNKCJONOWANIA SZKOŁY Poza rodziną istotną rolę w procesie socjalizacji dziecka odgrywa szkoła. Realizuje ona trzy podstawowe cele: po pierwsze cel dydaktyczny, tj.: dostarczanie wiedzy, kształcenie uzdolnień i zainteresowań; po drugie cel wychowawczy, tj.: przekazywanie uczniom obowiązujących w społeczeństwie norm i wartości, kształcenie umiejętności współdziałania z innymi ludźmi; po trzecie cel opiekuńczy, tj.: zabezpieczenie prawidłowego rozwoju fizycznego, psychicznego i bezpieczeństwa dziecka, organizowanie i kierowanie jego czasem wolnym od nauki. Dziecko, które rozpoczyna naukę szkolną, wkracza do nowego, jeszcze nie znanego mu środowiska. W wyniku nawiązywania w szkole nowych kontaktów społecznych ulegają pewnemu rozluźnieniu więzi dziecka z rodziną. Wpływ rodziny na dziecko ma w znacznej mierze charakter spontaniczny i niezamierzony. Natomiast oddziaływanie szkoły jest zorganizowane i stanowi konsekwencje przyjętego programu pracy wychowawczej. Można zauważyć związek pomiędzy wadliwą strukturą funkcjonowania szkoły a przestępczością nieletnich. Do czynników, które przyczyniają się do tego, iż szkoła staje się pierwotnym źródłem zaburzeń rozwoju należy zaliczyć przede wszystkim: nieprawidłowe warunki życia szkolnego (przeludnienie klas, złe warunki lokalowe itp.), niedostosowany do możliwości dziecka system wymagań, nieprawidłowy sposób ich realizacji, niekorzystne dla procesu dydaktyczno-wychowawczego cechy nauczyciela-wychowawcy. Słabe przygotowanie psychologiczno-pedagogiczne nauczycieli, ich cechy osobowości, nieprawidłowe relacje z uczniami, powodują, iż popełniają oni szereg błędów, które rzutują na funkcjonowanie dzieci w roli ucznia. Najczęściej są to: agresja, rygoryzm połączony z obojętnością oraz ograniczanie aktywności dziecka. Zdaniem Hołysza dotychczasowy system szkolny nie wszystkim dzieciom zapewnia warunki optymalnego rozwoju. Jest on nastawiony na uczniów przeciętnych. Stąd też wszyscy uczniowie traktowani są jednakowo. W konsekwencji następuje rozbieżność pomiędzy możliwościami dziecka a wymaganiami stawianymi przez szkołę, co może powodować występowanie niepowodzeń szkolnych. MIEJSCE PRACY W naukach zajmujących się zdrowiem i bezpieczeństwem zatrudnionych, od wielu lat analizuje się występowanie i nasilenie zjawisk patologicznych w miejscach pracy oraz ich wpływ na zdrowie i efektywność zawodową pracowników. Przypadki obniżenia poziomu moralnego, pogorszenia samopoczucia, strat materialnych, a nawet śmierci, spowodowane naruszeniem reguł moralnych, prawnych, a także prakseologicznych oraz postępowaniem autodestruktywnym, noszą nazwę patologii społecznej. Bardzo specyficznym rodzajem przemocy w miejscu pracy są sytuacje, w których pracownik jest zastraszany, obrażany i atakowany w sytuacjach związanych z pracą, i stanowi to zagrożenie jego bezpieczeństwa, dobrego samopoczucia i zdrowia. Stresory w miejscu pracy mogą być dla człowieka źródłem silnego stresu oraz procesów chorobowych, które pojawiają się bezpośrednio po kontakcie z agresorem lub też dużo później. Ofiary mówią niechętnie o wyrządzonych krzywdach, godząc się z zaistniałymi sytuacjami, natomiast często sprawcy nie przyznają się do stosowania agresji. MOBBING Polega na uporczywym, systematycznie powtarzającym się, długotrwałym nękaniu lub zastraszaniu pracownika, wywołując u niego zaniżoną ocenę przydatności zawodowej, jak również poniżenie lub ośmieszanie pracownika, izolowanie go lub wyeliminowanie z zespołu współpracowników. Taka definicja mobbingu obowiązuje w prawodawstwie polskim. Ofiarą mobbingu może być każdy, a sprawcą (mobberem) jest najczęściej przełożony albo inny pracownik. PRZEMOC FIZYCZNA Skutkiem może być popełnienie przestępstwa, a nawet zabójstwa. Niepokojący jest fakt, iż w ostatnim czasie przemocy fizycznej doświadcza w miejscu pracy coraz więcej pracowników. Przemoc w miejscu pracy objawiająca się wybuchem agresji, obraźliwymi gestami, wrogim spojrzeniem, wrzaskach, niemająca jednak powtarzalnego charakteru, a będąca jednorazowym aktem przemocy psychicznej, to także zjawisko patologiczne występujące w miejscu pracy. Zjawisko stosowania przemocy, zarówno fizycznej, jak i psychicznej, jest również często przejawem mobbingu, opisywanego w niektórych krajach jako bullying, którego cechą charakterystyczną jest przemoc psychiczna, destrukcyjna, nie tylko dla psychiki, lecz również dla całego organizmu, w skrajnych wypadkach stanowiąca nawet zagrożenie dla życia MOLESTWOANIE SEKSUALNE Stanowi naruszenie zasady równego traktowania w zatrudnieniu. Zachowania o charakterze seksualnym naruszające godność osobistą i nieakceptowane przez społeczeństwo jako sprzeczne z normami społecznymi to zachowania wskazujące na molestowanie seksualne. Jest to zawsze zachowanie poniżające dla osoby będącej ofiarą, obraźliwe i niepożądane. Zawiera ono elementy fizyczne (próby fizycznego kontaktu, nieaprobowane gesty, obejmowanie, poklepywanie), elementy werbalne (zaczepki słowne, żarty erotyczne) oraz elementy pozawerbalne (np. przenoszenie treści erotycznych w korespondencji e-mail). Żeby zachowanie uznane było za molestowanie, nie może być akceptowane przez drugą osobę (ofiara wyraźnie wyraża swój sprzeciw i nie akceptuje takiego zachowania) i musi mieć charakter ciągły. WYKLUCZENIE SPOŁECZNE Często patologicznym zjawiskiem związanym z pracą jest forma wykluczenia społecznego ze względu na wiek, płeć, rasę, wyznanie i religię, niepełnosprawność, pochodzenie i narodowość, orientację seksualną. Na podstawie tych kryteriów eliminuje się pracownika, uniemożliwia zatrudnienie, prawo do równego traktowania w zatrudnieniu, nie udziela awansu, stosuje niesprawiedliwy system wynagrodzeń za pracę, zwalnia kobiety w ciąży, wyłącza z życia zawodowego. W przypadku poczucia się dyskryminowanym istnieje możliwość skierowania sprawy do Sądu Pracy lub Państwowej Inspekcji Pracy.