1.Republika Federalna Niemiec

Niemcy, jako nieliczni spośród państw Europy Zachodniej posiadają szeroko rozbudowany i sprawny system zarządzania kryzysowego. Jest on ściśle związany z koncepcja administracyjną Niemiec jako republiki federalnej z silnymi władzami regionalnymi (landami) i zdecentralizowanym kierowaniem systemem. System zarządzania kryzysowego funkcjonuje na czterech szczeblach: federalnym (krajowym), landów, regionalnym (miasta, powiaty) i lokalnym. Do podstawowych zadań systemu zarządzania kryzysowego należą: tworzenie regionalnych i lokalnych struktur zarządzania kryzysowego zdolnych do radzenia sobie z incydentami mającymi miejsce w rejonach odpowiedzialności.

Podstawą prawną dla przedsięwzięć w zakresie OC stanowi przyjęta już w 1957 roku pierwsza ustawa o środkach ochrony ludności oraz następne ustawy i zarządzenia wykonawcze wydane w latach późniejszych, łącznie ze zmianami w konstytucji RFN.

Do przedsięwzięć w zakresie ochrony i zaopatrzenia ludności cywilnej należą: a) organizacja służby ostrzegawczo alarmowej, b) samoobrona ludności, c) budownictwo schronów i ukryć, d) medyczne zaopatrzenie i ewakuacja ludności, e) ochrona dóbr kultury.

Samoobrona ludności jest jednym z bardzo ważnych działów OC Niemiec. Organizację samoobrony określa wydana w tej sprawie ustawa o samoobronie. Dzieli się ona na:

• samoobronę terenową obejmującą miejsce zamieszkania ludności i
• samoobronę zakładową obejmującą zakłady pracy.

W przedsięwzięciach z zakresu samoobrony przewiduje się wykorzystanie w trybie obowiązkowym całej ludności kraju w wieku od 16 do 65 lat. Ustawa o samoobronie ludności cywilnej z 1966 roku wymaga ścisłego wypełniania wymogów w zakresie przeszkolenia i przygotowania ludności do działań w warunkach stosowania broni masowego rażenia, np. właściciele przedsiębiorstw są kierownikami służby samoobrony i ponoszą odpowiedzialność za organizację szkolenia i zaopatrzenia składów osobowych w środki obrony, żywność i lekarstwa. Służba pomocy technicznej została utworzona w 1953 roku. Głównym jej zadaniem jest prowadzenie prac ratowniczych i remontowo - naprawczych przy awariach sieci elektrycznej, wodo - i gazociągowej, kanalizacji i odbudowa dróg komunikacyjnych, udzielanie pomocy technicznej w likwidacji klęsk żywiołowych i awarii. Znajduje się w niej ponad 600 oddziałów, w skład których wchodzi ok. 55 000 osób.

Organy centralne odpowiedzialne za zarządzanie kryzysowe.

Najwyższym organem kierowniczym w sprawach obronnych jest Kanclerz Federalny, który pełni funkcję naczelnego dowódcy sił zbrojnych oraz zwierzchnika sił paramilitarnych i obrony cywilnej. Organami wykonawczymi kanclerza są:

• Urząd Kanclerski,
• Federalna Rada Bezpieczeństwa i Federalny Sztab Kryzysowy będący międzyresortowym organem doraźnym powoływanym w okresie napięć, kryzysów i klęsk żywiołowych.

Rząd federalny udziela wsparcia władzom lokalnym, regionalnym i krajom związkowym poprzez wykorzystanie swoich sił operacyjnych (np. Federalną Agencję Wsparcia Technicznego), policję federalną, a w zakresie ograniczonym użyciem broni – siły zbrojne. Takie wsparcie jest udzielane na żądanie i przy udziale federalnego Urzędu ochrony ludności i reagowania kryzysowego.

Na szczeblu centralnym funkcję koordynacyjną w zakresie obrony cywilnej sprawuje Federalna Agencja Obrony Cywilnej. Jest to struktura podporządkowana Ministrowi MSW, odpowiedzialna przede wszystkim za kwestie dotyczące obrony cywilnej w czasie wojny, jednak wspierająca również działania w zakresie współpracy międzynarodowej oraz koordynowania współdziałania z innymi państwami UE w zakresie zarządzania w czasie pokoju w sytuacjach nadzwyczajnych zagrożeń. Do ustawowych zadań Federalnej Agencji Obrony Cywilnej należy m.in:  wspieranie odpowiednich urzędów federalnych w procesie jednolitego planowania obrony cywilnej  szkolenie kadr kierowniczych i instruktorów  rozwijanie programów szkolenia w zakresie ochrony cywilnej  wspieranie szczebla lokalnego w realizowanych przezeń zadaniach w zakresie planowania cywilnego  współudział w ostrzeganiu ludności  weryfikacja techniczna urządzeń przeznaczonych wyłącznie lub częściowo na potrzeb ochrony cywilnej, a także współudział w dopuszczaniu ich do użytku

Zarządzanie kryzysowe na poziomie landów.

Podstawami formalnymi organizacji zarządzania kryzysowego na poziomie landów stanowi niemiecka Ustawa Zasadnicza. W ramach praw suwerennych landów mowa jest o „realizacji przez nie uprawnień władzy państwowej i wykonywaniu zadań państwowych” (art. 30) , choć prawo federalne ma pierwszeństwo przed prawem związkowym (art. 31) . Z katalogu działań wyłączona jest kwestia obronności, ponieważ kompetencje w tym zakresie posiada wyłącznie władza federalna (rząd). Krajom związkowym przypisana jest obrona przez zagrożeniami o charakterze policyjnym i niepolicyjnym. Poważniejsze zagrożenia porządku publicznego wymagają regulacji formalnym w podstawowym ustawodawstwie krajów związkowych.

Gminy, czyli najmniejsze jedności administracyjne RFN, są odpowiedzialne za bezpieczeństwo i porządek publiczny, ochronę przeciwpożarową, ochronę przez katastrofami naturalnymi i organizację ratownictwa medycznego. W przypadku katastrof i zagrożeń o poważnym charakterze i znaczącej rozległości terytorialnej możliwa jest współpraca między landami, a federalnymi siłami porządkowymi (federalne siły policyjne, wojsko, oddziały reagowania kryzysowego czy też federalna Służba Ochrony Granic).

W przypadku zagrożenia bezpieczeństwa kraj związkowy może skorzystać z pomocy o charakterze urzędowymi prawnym. Odbywa się to na zasadzie uzupełnienia działań swoich jednostek policyjnych, korzystając z pomocy Federalnej Służby Ochrony Granic. W przypadku szczególnych zagrożeń, bądź katastrof, których zasięg przekracza granice landów, możliwa jest współpraca krajów związkowych. Dotknięty katastrofa land może wezwać do pomocy siły policyjne innego landu lub inne organy administracji federalnej lub związkowej. W takim wypadku władza federalna może żądać od rządów innych krajów związkowych, by udostępniły swoje siły policyjne, ladnowi dotkniętemu zdarzeniem, w celach pomocowych.

Kraje związkowe powinny zapobiegać i zwalczać zagrożenia płynące z katastrof naturalnych, wypadków komunikacyjnych i przemysłowych, epidemii oraz sytuacji związanych z międzynarodowym terroryzmem.

W 2002 r. została utworzona „Nowa Strategia Ochrony Ludności” przez przedstawicieli landów federacji. Jej zaletą jest integracja istniejących podsystemów zarządania kryzysami, stworzenie jednolitego systemu dowodzenia na wszystkich poziomach administracji krajowej, zdefiniowanie celów ochrony, analiza ryzyka i zagrożeń oraz powołanie do życia federalnego Urzędu ds. ochrony i pomocy w razie katastrof .

Gdy zaistnieje sytuacja kryzysowa powoływany jest sztab kryzysowy w kompetentnym do tego ministerstwie kraju związkowego, najczęściej w resorcie spraw wewnętrznych. Sztaby kryzysowe krajów związkowych tworzą wspólny system, który pozwala na efektywne zarządzanie akcją i realizowanie procedur pomiędzy krajami związkowymi, przedstawicielami rządów landów, powiatami, miastami i gminami w przypadku sytuacji wychodzących poza granice jednego kraju związkowego.

Podmioty współpracujące z organami związkowymi i federalnymi.

Charakterystyką niemieckiego systemu zarządzania kryzysowego jest występowanie wielu podmiotów doradczych i organizacji pomocy cywilnej i technicznej. Spotykają się one z organami federalnymi oraz związkowymi w ramach kilku platform koordynacyjnych i dyskusyjnych. W 2002 r. została powołana Rada Doradcza ds. Ochrony Cywilnej i Ochrony przed Katastrofami . Jej zadaniem jest dostarczać nowe strategiczno-operacyjne impulsy do kształtowanych procedur zarządzania kryzysowego na poziomie federacji i landów.

Ochrona i samoobrona ludności cywilnej. Do przedsięwzięć w zakresie ochrony i zaopatrzenia ludności cywilnej należą: a) organizacja służby ostrzegawczo alarmowej, b) samoobrona ludności, c) budownictwo schronów i ukryć, d) medyczne zaopatrzenie i ewakuacja ludności, e) ochrona dóbr kultury.

Samoobrona ludności jest jednym z bardzo ważnych działów OC Niemiec. Organizację samoobrony określa wydana w tej sprawie ustawa o samoobronie. Dzieli się ona na:

• samoobronę terenową obejmującą miejsce zamieszkania ludności i
• samoobronę zakładową obejmującą zakłady pracy.

W przedsięwzięciach z zakresu samoobrony przewiduje się wykorzystanie w trybie obowiązkowym całej ludności kraju w wieku od 16 do 65 lat. Ustawa o samoobronie ludności cywilnej z 1966 roku wymaga ścisłego wypełniania wymogów w zakresie przeszkolenia i przygotowania ludności do działań w warunkach stosowania broni masowego rażenia, np. właściciele przedsiębiorstw są kierownikami służby samoobrony i ponoszą odpowiedzialność za organizację szkolenia i zaopatrzenia składów osobowych w środki obrony, żywność i lekarstwa. Służba pomocy technicznej została utworzona w 1953 roku. Głównym jej zadaniem jest prowadzenie prac ratowniczych i remontowo - naprawczych przy awariach sieci elektrycznej, wodo - i gazociągowej, kanalizacji i odbudowa dróg komunikacyjnych, udzielanie pomocy technicznej w likwidacji klęsk żywiołowych i awarii. Znajduje się w niej ponad 600 oddziałów, w skład których wchodzi ok. 55 000 osób.

System komunikacji, informacji i ostrzegania w nagłych wypadkach.

Monitorowanie zagrożeń i wykorzystywanie systemów i mechanizmów wczesnego ostrzegania jest zadaniem wielu podmiotów. Wykorzystywane są systemy UE takie jak EFFIS (Europejski System Informacji o Zagrożeniach Pożarowych Lasów) i GDACS (System Koordynacji i Powiadamiania o Globalnych Zagrożeniach).

Wczesne ostrzeganie jest zadaniem m.in. Federalnego Instytutu Oceny Ryzyka i Federalnego Urzędu Ochrony Konsumenta i Bezpieczeństwa Żywności. Informowanie podmiotów ochrony ludności o emisji substancji radioaktywnych jest zadaniem Federalnego Urzędu Ochrony Radiologicznej, za kontrolę i zapobieganie chorobom odpowiada Instytut Roberta Kocha, a Instytut Friedricha-Loeflera bada stan zdrowia zwierząt i dostarcza informacji o chorobach pochodzenia zwierzęcego. W celu szybkiego ostrzegania ludności, RFN wykorzystuje system satelitarny połączony z mediami (np. stacje radiowe i telewizyjne, Internet), co pozwala nie tylko na informowanie o zagrożeniu, ale również na przekazywaniu zaleceń dotyczących właściwego zachowania w razie wystąpienia zagrożenia. W czasie pokoju za informowanie ludności o zagrożeniach odpowiadają kraje związkowe a w czasie wojny władze federalne. Ponadto, na szczeblu federalnym są udzielane informacje o samopomocy i przygotowaniu, np. w przypadku przerwania dostawy energii elektrycznej (Federalne Biuro Ochrony Ludności i Wsparcia Technicznego wydaje ulotki i udostępnia stronę internetową). Niemiecki System Informacji o Gotowości Kryzysowej zawiera komponent przeznaczony wyłącznie dla autoryzowanych użytkowników, który funkcjonuje w oparciu o wydzieloną sieć, a zalogowanie następuje po wprowadzeniu unikalnego hasła użytkownika. Komunikacja między wszystkimi podmiotami w sytuacji kryzysowej odbywa się drogą radiową, za pomocą telefonów przenośnych, faksu, drogą satelitarną lub kurierem.

Zadanie w zakresie zabezpieczenia działalności organów władzy sprowadzają się do normalnego funkcjonowania federalnych, krajowych, okręgowych, powiatowych i gminnych organów władzy, a także działalności środków informacji w związku z okresem wojny, klęsk żywiołowych, awarii i katastrof.

Niemiecki system informacji ostrzegania podzielony jest na dwa niezależne od siebie systemy:

• deNIS I – funkcjonuje od 2002 r., jest dostępny jako portal internetowy dla obywateli nt. ochrony cywilnej, który zawiera ponad 3000 linków z podstawowymi informacjami o katastrofach, wskazówkami na temat srodków ostrożności i zasadami postepowania w nagłych wypadkach i sytacjach zagrożenia oraz danymi kontaktowymi instytucji i organizacji
• deNIS II – funkcjonuje od 2005 r. jako system ogranizocznego dostępu w formie internetowej dla służb zarządzania kryzysowego. Jego celem jest stworzenie sieci wymiany informacji nt. cywilnej ochrony ludności pomiędzy sztabami kryzysowymi resortów federacji, landów, gmin, instytucji międzynarodowych. Zintegrowane informacji o potencjalnych zasobach pomocowych (personalnych, materialnych, infrastrukturalnych) podzielone są na trzy moduły: zarządzanie sytuacją, zarządzanie meldunkami, zarządzanie zasobami.

Budowa schronów.

Podstawą prawną w zakresie budowy schronów stanowi ustawa o budownictwie ochronnym z 20.12.1965 roku. Na inwestorów podejmujących budowę budynków nakłada się obowiązek tworzenia pomieszczeń ochronnych dla osób, które będą w budynku pracować lub mieszkać. Taki sam obowiązek spoczywa na budujących szpitale, szkoły uczelnie, miejsca noclegowe itp. Program budownictwa przewidywał do początku lat 90 - tych przygotowanie ukryć dla 30% obywateli RFN, zamieszkałych w gęsto zaludnionych obszarach, a docelowo dla 50 - 70% całego zaludnienia kraju.

Służba ostrzegawczo-alarmowa.

Obrona cywilna Niemiec posiada najlepiej rozwiniętą służbę ostrzegawczo - alarmową wśród państw NATO Europy Środkowej. Tworzy ją specjalny system ostrzegawczo - alarmowy, na który składają się:

• placówki i urządzenia własne i pomocniczej służby ostrzegawczo - alarmowej,
• niektóre placówki i urządzenia służby meldunkowej wojsk NATO,
• współpraca placówek służby ostrzegawczo - alarmowej sąsiednich państw - członków NATO. Narodowy ośrodek ostrzegawczo - alarmowy mieści się w podziemnej części budynku Federalnego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych w Bonn. Znajduje się w nim stała służba dyżurna. Funkcjonuje tam także punkt odbioru doniesień, przeznaczony do opracowywania danych o aktualnej sytuacji zagrożenia terytorium Niemiec i sąsiednich państw, prognozowanie tej sytuacji oraz przekazywanie wyników do odpowiednich instancji.

System szkolenia kadr obrony cywilnej Niemiec

Kierowniczy skład wyższych organów zarządzania, niektórzy kierownicy służb ochrony od katastrof przeciwpożarowych oraz innych, przechodzą kurs szkolenia w utworzonej w tym celu w 1966 roku w Bad Godesberg Akademii Obrony Cywilnej. Główną rolę w systemie szkoleniowym odgrywa Federalny Związek Samoobrony. Centralnym ośrodkiem tego związku jest szkoła federalna w Waldbroel. Ponadto istnieje jeszcze 16 szkół krajowych, w których organizuje się kursy dla instruktorów, kursy specjalistyczne i szkolenie personelu placówek pomiaru radioaktywności. Szkolenie dorosłej ludności odbywa się według ustalonego programu w miejscach pracy lub domach mieszkalnych. Dużą uwagę w szkoleniu kadr poświęca się w medyczne - sanitarnych pododdziałach OC. W zakresie udzielania pierwszej pomocy i samopomocy przeszkolono ponad 5 milionów osób. Zadania OC Niemiec określane są sytuacją polityczno - obronną tego kraju, na którą składa się między innymi: położenie geograficzno-obronne kraju i jego struktura. Zmieniająca się sytuacja polityczna i militarna w Europie stwarza możliwość podejmowania wspólnych wysiłków w dziedzinie wspólnego bezpieczeństwa na tym kontynencie. Decydujący wpływ na zaistnienie takich warunków miał proces odprężenia, jaki zaistniał po upadku rządu w państwach Europy Środkowo - Wschodniej, zjednoczeniu Niemiec oraz rozwiązanie Układu Warszawskiego. Jeśli chodzi o Polskę, rozwój stosunków z Niemcami znalazł oparcie w traktacie o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy z 17.06.1991 roku. Zawarte porozumienie stworzyło prawne ramy do rozwijania partnerskiej i pokojowej współpracy. Należy przyjąć, że również na odcinku obrony cywilnej nastąpi zacieśnienie współpracy.

Międzynarodowe struktury reagowania kryzysowego – udział Niemiec.

Niemcy od wielu lat angażują się w działania prewencyjne oraz w rozwiązywanie konfliktów w ramach międzynarodowych instytucji bezpieczeństwa. Do najważniejszych zaliczamy ONZ, OBWE, NATO oraz organizacje regionalne w Afryce, Azji, Ameryce, a także Unię Europejską. Główną organizacja afrykańską, którą wspierają Niemcy jest Unia Afrykańska, która posiada mandat do reagowania w sytuacjach kryzysowych w systemie regionalnym. Niemcy zainteresowali się strukturalnym rozwojem zdolności tej organizacji do prewencji kryzysom i zwalczania konfliktów. Od 2005 r. RFN prowadzi działanie szkoleniowe o charakterze cywilnym i policyjnym, oferuje wsparcie eksperckie oraz strategiczne doradztwo w obszarze prewencji, opanowywania konfliktów i odbudowy w sytuacjach pokonfliktowych. Nacisk położony jest na współpracę w budowie systemów wczesnego ostrzegania przed konfliktami, trening przygotowawczy policjantów afrykańskich do misji międzynarodowych. W obszarze zarządzania kryzysowego, prewencji i wczesnego ostrzegania w regionie euroazjatyckim rząd niemiecki uznaje kluczową rolę BWE. RFN wspiera działania tej organizacji poprzez doradztwo i ekspertyzy, wsparcie finansowe oraz personalny udział w misjach i strukturach OBWE.

RFN wspiera rozbudowę Europejskiej Polityki Bezpieczeństwa i Obrony, zwłaszcza o komponenty cywilne i współpracy wojskowo-cywilnej. Dąży do umocnienia oddziaływania UW na kryzysy zewnętrze poprzez misje. Niemcy uczestniczą w prawie wszystkich cywilnych operacjach prowadzonych przez Unię, zgłasza w ich wymiarach policyjnych, sądowych czy eksperckich.

Podsumowanie

Konstrukcja niemieckiego systemu zarządzania kryzysowego jest skomplikowana. Jego cechą charakterystyczną jest porównywalny schemat zarządzania sytuacjami kryzysowymi na dwóch poziomach – landów i federacji. Współpracują one ze sobą w sytuacjach wymagających użycia zasobów federalnych. W obliczu niemieckiej specyfiki podziału terytorialnego oraz rozdzielonych na federacje i landy kompetencji administracyjnych główny problem funkcjonowania systemu zarządzania kryzysowego w RFN dotyczy zachowanie jednolitego na poziomie federacji sposobu postępowania i jednolitych procedur w sytuacjach przekraczających granice jednostek administracyjnych. Wykorzystując najnowsze technologie komunikacyjne, dąży do usprawnienia funkcjonalności i operacyjności systemu, a także do nakładania się na siebie działań na poziomie narodowym z zarządzaniem kryzysowym na poziomie europejskim.