Marta Sieczkowska FIRII rok Rynki finansowe: funkcje, rodzaje. Rynek jest to infrastruktura umożliwiająca wymianę towarową, pozwalająca na kontakt obu stron zainteresowanych przeprowadzeniem transakcji. Współczesny rynek nie musi być zlokalizowany w przestrzeni. Aby proces wymiany mógł trwać potrzebne są efektywne i bezpieczne rynki. Poprzez rynek rozumieć należy całokształt transakcji przedmiotem obrotu nadanym rynku wraz ze zbiorem instytucji je przeprowadzających lub pomagających je przeprowadzać. Transakcje te jak i instytucje są regulowane przez zespół reguł i zasad, według których przeprowadza się transakcje oraz zbiór procedur i czynności prowadzących do zawierania transakcji. Przedmiotem obrotu mogą być również nie tylko towary fizyczne, ale i instrumenty finansowe. Rynek, na którym przedmiotem obrotu są instrumenty finansowe nazywamy rynkiem finansowym. Instrument finansowy jest umową pomiędzy dwoma stronami określającą ich zależność finansową, w jakiej obie strony pozostają od chwili zawarcia tej umowy. Innymi słowy są to zobowiązania finansowe, czyli roszczenia majątkowe jednych podmiotów gospodarczych w stosunku do drugich. Dla tych, którzy potrzebują pieniędzy - emitentów tych umów są to zobowiązania (pasywa), dla posiadaczy nabywających te instrumenty są to należności (aktywa). Rynek finansowy jest więc miejscem, w którym oczekiwania gotówkowe tych co mają w danej chwili gotówkę(pozycja – long)i tych którym w danej chwili jest jej brak i jej potrzebują (pozycja – short) spotykają się z sobą. Rolą rynków finansowych jest zapewnianie przepływu kapitału między posiadającymi ten kapitał, tzn. gospodarstw domowych i nadwyżek posiadanych przez firmy, do tych podmiotów, które potrzebują kapitału i w zamian za ten kapitał oferują korzystną nagrodę (premię). Posiadający kapitał dokonują wyboru miedzy konsumpcją posiadanych dóbr (kapitału) a odłożeniem tej konsumpcji w czasie w zamian za nagrodę, jaką jest oczekiwany dochód z inwestycji. W literaturze tematu przyjmuje się, ze funkcje rynku finansowego to: Mobilizacja kapitału – transformacja oszczędności w inwestycje. Rynek skłania do inwestowania oferując atrakcyjny zysk, jako nagrodę za podjęcie ryzyka związanego z inwestowaniem i odłożeniem konsumpcji. Rynek finansowy to nie tylko rynek depozytów bankowych, ale i możliwość inwestowania w inne instrumenty. Alokacja kapitału – polegająca na tym, że identyfikując potrzeby finansowe na rynku, rynek kieruje tam przepływów środków. Innymi słowy kieruje środki do potrzebujących tych środków na rozwój sektorów gospodarki, które zapewniają najefektowniejsze wykorzystanie funduszy, Wycena kapitału i ryzyka – każda inwestycja kapitału wiąże się z ryzykiem. Ryzyko jest związane z niepewnością efektów inwestycji. Poprzez rynek oferujący różnorodność możliwości inwestycyjnych następuje ocena efektów inwestycji oraz określenie ryzyka towarzyszącego inwestowaniu. Poprzez sprawne kierowanie strumieni pieniężnych rynek umożliwia optymalne lokowanie kapitału przez inwestorów, w tym oszczędności gospodarstw domowych. Dzięki konkurowaniu wielu możliwości i celów inwestycyjnych przyczynia się do obniżenia ceny kapitału dla przedsiębiorców. Rynek poprzez swoją infrastrukturę transakcyjną, zasady obrotu i lokowania powoduje wzrost przejrzystości obrotu gospodarczego. Kierowanie strumieni pieniężnych w kierunku atrakcyjnych inwestycyjnie możliwości zwiększa innowacyjność gospodarki i daje jej większa elastyczność w akomodacji do zmian. Inwestorzy, inwestując posiadane środki, odkładają konsumpcję tych środków na określony indywidualnie czas. Biorcy (pożyczający) kapitał potrzebują go na różny okres. Rynki finansowe pozwalają na dopasowanie czasowe oczekiwań obu stron i pozwalają na transformacje terminów. Zauważmy, że każda wymiana na rynku finansowym pociąga za sobą, nie zawsze uświadamianą, wymianę ryzyka. Subiektywność oceny ryzyka oraz indywidualna skłonność do podejmowania ryzyka są głównymi źródłami aktywności na rynkach finansowych.

Podział rynków finansowych Rynki można klasyfikować według wielorakich kryteriów. Rynek finansowy można podzielić biorąc pod uwagę czas życia instrumentów finansowych. Przy takim kryterium podziału rynek dzieli się na : Rynek pieniężny, to rynek, na którym obraca się instrumentami, których czas życia (czas do zapadalności) wynosi do 1 roku. Rynek ten służy do obsługi potrzeb krótkoterminowych i bieżących. Rynek wymiany walut jest częścią rynku pieniężnego Rynek kapitałowy obejmuje operacje finansowe średnio i długoterminowe. Mają one postać obrotu kapitałem, w tym papierami wartościowymi. W Polsce do rynku kapitałowego zalicza się instrumenty finansowe o okresie zapadalności od roku wzwyż, natomiast na rozwiniętych rynkach o znacznie dłuższym horyzoncie czasowym, z reguły od 2 - 4 lat. Między rynkiem pieniężnym i kapitałowym dokonuje się stałe przemieszczanie środków finansowych. Na obu rynkach następuje ciągła transformacja kapitałów krótkoterminowych na długoterminowe i odwrotnie. Z tego względu dla wyraźnego wyodrębnienia rynku kapitałowego wykorzystuje się często drugi z czynników, którym jest cel zużytkowania pożyczonego kapitału pieniężnego. Zgodnie z tym kryterium środki finansowe uzyskane na rynku kapitałowym są przeznaczane na cele inwestycyjne, natomiast fundusze gromadzone na rynku pieniężnym służą przede wszystkim do pokrycia zapotrzebowania na kapitał obrotowy. Przedstawione kryteria podziału rynku finansowego na rynek pieniężny i kapitałowy nie mogą być ostre, ponieważ często działania podejmowane przez podmiot gospodarczy na rynku pieniężnym, np. zaciągnięcie krótkoterminowego kredytu, mogą przeobrazić się w kredyt o dłuższym horyzoncie spłaty lub też kredyt taki spłacany może być innym krótkoterminowym zobowiązaniem, co także wydłuża czas jego występowania na rynku finansowym. Ze względu na kryterium celu mogą występować przypadki, w których operacje na rynku kapitałowym, np. środki pochodzące z emisji kilkuletnich obligacji lub zaciągnięcia kilkuletniego kredytu, przeznaczone zostaną na działania bieżące. Szczególnie rozbudowanym segmentem rynku kapitałowego jest rynek papierów wartościowych, charakteryzujący się różnorodnością instrumentów finansowych, wysoką płynnością transakcji giełdowych i poza giełdowych, dużymi możliwościami zdobywania kapitału i jego pomnażania. Cechuje go również duża zmienność koniunktury i w związku z tym konieczność podejmowania decyzji inwestycyjnych w warunkach wysokiej niepewności i ryzyka. Napływający na rynek kapitał pochodzi w swej pierwotnej postaci przede wszystkim z oszczędności osób fizycznych, a także z funduszy inwestycyjnych i emerytalno rentowych oraz bankowych. Jest on wykorzystywany przez przedsiębiorstwa, instytucje rządowe i władze lokalne. Ewentualne przyciągnięcie środków finansowych na rynek kapitałowy jest uzależnione od wielu czynników, w szczególności od wielkości oszczędności, zasobów kapitałowych krajowych i zagranicznych oraz chęci lokowania ich na tym rynku. Ważne jest również stworzenie takich warunków prawno ekonomicznych, które uczynią lokowanie środków finansowych na rynku kapitałowym opłacalnym i bezpiecznym. st dłuższy od roku albo nieokreślony. Generalnie służy do pozyskiwania środków inwestycyjnych. Zaspakaja potrzeby długoterminowe.

Rynki towarowe , które ułatwiają handel towarami. Handluje się na nim towarami takimi jak: metale szlachetne (złoto, srebro, platyna, pallad), ropa naftowa, gaz ziemny, kukurydza, kawa, soja, ryż, cukier, pszenica. Na rynku tym towarem bazowym jest dany instrument, zaś walutą kwotowaną dolar lub euro.

Rynki ubezpieczeniowe , które ułatwiają redystrybucję różnymi zagrożeniami.

Rynki instrumentów pochodnych , które dostarczają narzędzi do zarządzania finansowego ryzyka.

Instrumenty pochodne stają się coraz powszechniejszym narzędziem w zarządzaniu ryzykiem walutowym a ich dostępność na polskim rynku oraz płynność rynków tych instrumentów, pozwalają na efektywne zarządzanie. Istotą transakcji pochodnych (terminowych) jest to, że do ich wykonania dochodzi w przyszłości, ale po cenie z góry ustalonej w momencie zawarcia transakcji. Transakcje terminowe można podzielić na bezwarunkowe, w których kontrahenci w dniu realizacji bezwarunkowo muszą wykonać zobowiązania wynikające z zawartej umowy, oraz warunkowe, w których nabywca praw pochodnych może odstąpić od ich wykonania. Transakcja terminowa jest, zatem umową, w której kupujący zobowiązuje się do zakupienia w przyszłości określonego towaru, waluty (instrumentu bazowego) a sprzedający zobowiązuje się do ich sprzedaży. Zawarcie transakcji terminowej oznacza, zatem przyjęcie obowiązku wykonania w określonym terminie zobowiązań z niej wynikających. Zamiast dostawy instrumentu bazowego może następować jednak jedynie rozliczenie pieniężne. Oznacza to, że sprzedający, w zależności od aktualnej ceny instrumentu bazowego z dnia rozliczenia transakcji, zamiast dostawy towaru, waluty, dokonuje wpłaty pieniężnej. Kwota wpłaty jest różnicą między aktualną ceną instrumentu bazowego z ceną wykonania instrumentu pochodnego. Największą zaletą instrumentów pochodnych jest to, że nie jest konieczne posiadanie instrumentu bazowego ani w chwili zawarcia kontraktu ani nawet w momencie jego rozliczenia. Konieczne jest natomiast posiadanie gotówki do wpłacenia depozytu zabezpieczającego, który stanowi niewielki procent wartości nominalnej kontraktu. W związku z tym transakcje terminowe można podzielić na transakcje rzeczywiste i nierzeczywiste. W transakcjach rzeczywistych następuje fizyczne dostarczenie instrumentu bazowego w momencie realizacji (rozliczenia) np. eksporter dostarcza EUR do banku i wymienia je po ustalonym wcześniej kursie terminowym, natomiast w transakcjach nierzeczywistych dokonuje się rozliczenia gotówkowego w stosunku do ostatecznego kursu rozliczeniowego. To jest bardzo ważna zaleta instrumentów pochodnych wykorzystywana np. przez eksporterów, którzy nie mając jeszcze fizycznie EUR na rachunku mogą już to „przyszłe” EUR sprzedać po bieżącym kursie, nie czekając za ich wpływem. Do zabezpieczania się przed ryzykiem walutowym służą następujące instrumenty pochodne: • Kontrakt forward, • Kontrakt futures, • Opcja walutowa. Są to instrumenty podstawowe - „cegiełki”, które mogą być wykorzystywane pojedynczo, jak również służą do budowy prostych i złożonych strategii zabezpieczających

Rynki można również podzielić na rynki regulowane i nieregulowane. Rynek regulowany jest działającym w sposób stały systemem obrotu instrumentami finansowymi dopuszczonymi obrotu, zorganizowanym w ten sposób, że zapewnia inwestorom powszechny i równy dostęp do informacji rynkowej w tym samym czasie przy kojarzeniu ofert nabycia i zbycia instrumentów finansowych oraz jednakowe warunki nabywania i zbywania tych instrumentów. Rynek ten jest zorganizowany i podlega nadzorowi właściwego organu na zasadach określonych w przepisach o randze ustawy. W Unii Europejskiej rynek regulowany państwa członkowskiego jest uznawany przez inne państwa członkowskie. Rynek regulowany obejmuje: rynek giełdowy; rynek pozagiełdowy; towarowy rynek instrumentów finansowych. Rynek pozagiełdowy nazywany jest często rynkiem OTC (Over the Counter). Transakcje zachodzą na nim jak kupujący zgłosi chęć zakupu sprzedającemu. Często odbywa się to za pomocą środków przekazu elektronicznego. Między sobą, banki przeprowadzają transakcje finansowe właśnie w ten sposób. Rynek giełdowy dzieli się na rynek pierwotny i rynek wtórny. Rynek pierwotny to rynek giełdowy, na którym przedmiotem obrotu są instrumenty finansowe sprzedawane bezpośrednio przez emitenta celem pozyskania kapitału na rozwój (w tym debiut giełdowy spółki). Środki uzyskane ze sprzedaży instrumentów finansowych wpływają do emitentów Rynek wtórny to rynek, na którym przedmiotem obrotu są instrumenty finansowe będące w posiadaniu inwestorów. Środki uzyskane z transakcji na tym rynku nie wpływają do emitentów.

Bibliografia:

1. A. Sławiński, Rynki finansowe, PWE, Warszawa 2006 2 http://pl.wikipedia.org/wiki/Rynek_(ekonomia).