Skuteczne zarządzanie jednostkami gospodarczymi wymaga stosowania zintegrowanego sposobu planowania. Odpowiednią formą planowania jest budżetowanie, które obejmuje zestaw procedur formułowania celów oraz rozpisywania ich na poszczególne jednostki organizacyjne przedsiębiorstwa. Budżetowanie to metoda bieżącego zarządzania przedsiębiorstwem, która pozwala zarządzającemu usprawnić działalność przedsiębiorstwa i zminimalizować ryzyko gospodarcze. Budżetowanie obejmuje cały zestaw odpowiednio dobranych narzędzi zarządzania o charakterze sformalizowanych procedur przyjętych w przedsiębiorstwie. Produktem budżetowania jest budżet. Jest to krótkookresowy plan wyrażony w kategoriach wartościowych, który przedstawia w sposób pośredni cele przedsiębiorstwa i sposoby ich osiągnięcia. Można go określić mianem planu finansowego przedsiębiorstwa. Budżet zawiera cele działalności oraz określa środki niezbędne do ich osiągnięcia. Wskazuje również instrumenty, niezbędne do realizacji tych celów podczas prowadzenia działalności gospodarczej. Budżet jest planem działania całego przedsiębiorstwa oraz poszczególnych jednostek organizacyjnych ( ośrodków odpowiedzialności ) w ustalonym okresie. Dodatkowo jest to plan działania wyrażony w kategoriach wartościowych, a niekiedy także uzupełniający w jednostkach naturalnych, w którym to planowanie w sposób pośredni przedstawia cele przedsiębiorstwa oraz sposoby ich osiągnięcia. Budżetowanie w przedsiębiorstwie ma za zadanie spełnienie wielu funkcji, a do najważniejszych z nich należą:

• funkcja informacyjna, polega na przekazywaniu ośrodkom odpowiedzialności informacji dotyczących zamierzeń przedsiębiorstwa, przypisanych im zadań oraz występujących ograniczeń.
• funkcja koordynacyjna, polegająca na zharmonizowaniu poszczególnych działań podejmowanych w różnych ośrodkach odpowiedzialności w przedsiębiorstwie i zespoleniu ich w jednym wspólnym budżecie.
• funkcja motywacyjna, która mówi o wywieraniu wpływu na działania i zachowania menadżerów i pracowników ośrodków odpowiedzialności, tak aby ich postępowanie było zgodne z kierunkami wytyczonymi w przedsiębiorstwie.
• funkcja kontrolna, polegająca na stworzeniu podstaw kontrolowania działalności ośrodków odpowiedzialności. Budżet ustala się na specjalny okres zwanym okresem budżetowym, który najczęściej jest okresem kalendarzowym podzielony na kwartały lub miesiące, lub okresem wynikającym z cyklu realizacji zadania. Aby przedsiębiorstwo skutecznie osiągnęło zamierzone cele budżet musi być prawidłowo sformułowany. Oznacza to, że musi on przestrzegać pewnych reguł, określonych mianem zasad budżetowania. Zalecenia te, są sformułowane w celu zapewnienia budżetowi poprawności oraz praktycznej użyteczności treści w nich zawartych. Nie są to zasady o charakterze bezwzględnym, więc nie zawsze są całkowicie stosowane i przestrzegane. Nie oznacza to jednak, że są to zasady bezużyteczne. Są to pożyteczne wskazówki dotyczące sposobu sporządzania budżetu. Zasad budżetowania jest wiele, najważniejsze z nich są:
• zasada jedności budżetu oznacza postulat objęcia całości dochodów i wydatków jednym budżetem i do tego w jednym dokumencie.
• zasada zupełności budżetu polega na zestawieniu w budżecie wszystkich dochodów i wydatków
• zasada równowagi budżetowej polega na dążeniu do tego, aby dochody były równe wydatkom, jednak w praktyce nie jest to zazwyczaj osiągane.
• zasada okresowości budżetowania oznacza objęcie budżetem ściśle ustalonych okresów oraz ustalanie budżetów z określoną częstotliwością
• zasada ciągłości budżetowania oznacza że budżetowanie nie jest czynnością jednorazową, wykonywaną raz do roku, lecz procesem o charakterze ciągłym.
• zasada uprzedniości budżetowania, która wymaga aby budżet był sporządzony przed rozpoczęciem jego realizacji, a nie w trakcie okresu, w którym ma obowiązywać;
• zasada szczegółowości budżetu oznacza, ze w budżecie muszą być zawarte cele szczegółowe i konkretne, a nie określone w sposób ogólny;
• zasada podmiotowości budżetowania oznacza, że budżet sporządza się dla poszczególnych jednostek wewnętrznych przedsiębiorstwa znajdujących się na różnych poziomach hierarchii organizacyjnej; -zasada jawności budżetu mówi o konieczności przedstawiania konkretnym osobom wszelkich informacji zawartych w budżecie, które powinny być znane ludziom odpowiedzialnym za realizację budżetu. Przestrzeganie tych zasad powinno zapewnić sprawne i racjonalne wykorzystywanie budżetu w celu osiągnięcia korzyści przez przedsiębiorstwo. W procesie budżetowania można wyodrębnić osiem najważniejszych etapów:

1. Przekazywanie szczegółowych danych o przyjętej polityce budżetowej i wytycznych dla osób odpowiedzialnych za sporządzanie budżetów.
2. Określenie czynników ograniczających wielkość produkcji. Konieczne jest aby najwyższy szczebel zarządzania określił czynnik ograniczający , gdyż czynnik ten determinuje punkt, od którego należy rozpocząć proces rocznego budżetowania.
3. Sporządzanie budżetu sprzedaży. Wielkość i struktura sprzedaży stanowią punkt wyjścia do sporządzenia pozostałych budżetów cząstkowych.
4. Wstępne sporządzanie różnorodnych budżetów dla poszczególnych ośrodków odpowiedzialności.
5. Negocjowanie budżetów z przełożonymi w celu urealnienia ustaleń zawartych w owych budżetach. Jest bardzo ważnym elementem w procesie budżetowania i może wpływać na to, czy budżet ma szanse stać się skutecznym narzędziem zarządzania, czy jedynie pełnić funkcji biurokratyczną.
6. Koordynowanie i weryfikacja budżetów. Celem tego etapu jest wyeliminowanie ewentualnych sprzeczności pomiędzy różnymi budżetami cząstkowymi, które sa ze sobą powiązane. Chodzi o to, aby po zagregowaniu budżety cząstkowe utworzyły spójny budżet.
7. Finalne zatwierdzanie i przyjęcie budżetów przez komitet budżetowy. W skład tego komitetu wchodzą przedstawiciele zarządu przedsiębiorstwa oraz kierownicy poszczególnych ośrodków odpowiedzialności.
8. Stała weryfikacja budżetów w trakcie ich realizacji. Proces budżetowania nie powinien zakończyć się na etapie zatwierdzania poszczególnych budżetów. Okresowe wyniki powinny być porównywalne z wielkościami ujętymi w budżetach.

Wymienione wyżej pierwsze trzy etapy tworzenia budżetu tworzą budżet wiodący, inaczej zwanym ogólnym, bądź globalnym. Budżet wiodący jest budżetem obejmujący, wszystkie obszary działalności jednostki gospodarczej, czyli obejmuje zarówno działalność operacyjną, inwestycyjną jak i finansową. Jest sporządzany na okres jednego roku z podziałem na okresy krótsze. Stanowi spójny układ wielu budżetów cząstkowych. Budżet wiodący składa się z dwóch podstawowych części: budżetu operacyjnego oraz budżetu finansowego. Na obydwa etapy składa się kilka innych budżetów. Są to budżety, które są ze sobą powiązane pewnymi danymi, informacjami. Bez sporządzenia budżetu operacyjnego, nie da się sporządzić budżetu finansowego. Budżetowanie operacyjne jest to proces polegający na sporządzaniu rocznego budżetowania całościowego przedsiębiorstwa oraz budżetów dla wyodrębnionych centrów kosztów i centrów zysku dla przedsiębiorstwa. Polega on na opracowaniu programu alokacji zasobów w związku z potrzebą osiągania wytyczonych celów przedsiębiorstwa w zakresie jego podstawowej działalności. Budżetowanie operacyjne może przynieść wiele korzyści, jednak zależą one od wielu czynników takich jak: interpretacja istoty budżetowania, cele i funkcje budżetowania, założenia i procedura, metody budżetowania. Na osiągnięcie korzyści wynikających z budżetowania operacyjnego wpływają również zarówno sposoby wykorzystania budżetów, jak i programy komputerowe wspomagające budżetowanie. Wymienione wyżej czynniki mogą przynieść wiele dóbr budżetowaniu operacyjnemu. Gdy jest on realizowany zgodnie z zasadami dobrego budżetowania, może przynieść taki korzyści jak :

• umożliwienie skutecznego wdrożenia planów strategicznych
• prowadzenie do obniżki kosztów w wyodrębnionych ośrodkach odpowiedzialności
• umożliwienie kontroli wykonania zadań w ośrodkach odpowiedzialności i ocenienie efektywności gospodarowania
• umocnienie współpracy między pracownikami w wypadku włączenia ich w opracowanie budżetów
• dostarczenie istotnych informacji służących do podejmowania decyzji przez zarząd i menedżerów. Budżet operacyjny w jednostkach produkcyjnych składa się z następujących budżetów cząstkowych: • Budżet sprzedaży; • Budżet produkcji; • Budżet materiałów bezpośrednich; • Budżet robocizny bezpośredniej; • Budżet kosztów wydziałowych; • Planowany rachunek zysków i strat na poziomie wyniku z działalności operacyjnej.