Ksiądz Janusz Tarnowski

Ks. prał. Janusz Tarnowski (ur. 11 lipca 1919 w Warszawie, zm. 23 października 2012 tamże) – polski duchowny rzymskokatolicki, prof. zwyczajny doktor habilitowany, psycholog, pedagog, prekursor pedagogiki chrześcijańskiej w Polsce, twórca pedagogiki personalno-egzystencjalnej, publicysta, wykładowca akademicki.

Pierwszy prawdziwy sukces odniósł w wieku 9 lat. Wziął udział w konkursie Polskiego Radia na opis przygotowań do Powszechnej Wystawy Krajowej, która odbyła się na terenie Poznania w 1929 r. Otrzymał wtedy nagrodę pieniężną w wysokości 20 zł, co na owe czasy stanowiło poważną sumę pieniędzy. Przysłano mu również zaproszenie na ową wystawę. Nieco później w czasopiśmie „Przyjaciel Zwierząt” wydrukowano jego wiersz o cierpieniu ptaka zamkniętego w ciasnej klatce. W latach szkolnych napisał jeszcze kilka felietonów satyrycznych do gazetki uczniowskiej „Coś”, wydawanej w warszawskim gimnazjum im. Stefana Batorego. Jako trzynastolatek słuchając audycji radiowych Janusz Korczaka zostaje przez nie „ urzeczony”, że w czasach swojej duszpasterskiej służby i pracy naukowej stał się jednym z nielicznych twórców niepowtarzalnej myśli tego wybitnego pedagoga nowego wychowania z okresu międzywojennego do współczesnej humanistyki i praktyki pedagogicznej. Maturę otrzymał w roku 1937 i bezpośrednio po niej wstąpił do Metropolitarnego Seminarium Duchownego w Warszawie. Święcenia kapłańskie otrzymał z rąk ks. biskupa Antoniego Szlągowskiego 19.06.1943 r. i zaraz potem jako wikariusz znalazł się w Jakubowie, koło Mińska Mazowieckiego. 

        Ksiądz profesor uzyskał w 1951 r. stopień magistra filozofii w zakresie pedagogiki na Wydziale Filozoficzno-Społecznym Uniwersytetu Warszawskiego na podstawie pracy pisanej pod kierunkiem prof. Bogdana Suchodolskiego pt. „Współpraca wychowawcy z samorządem w Domu Młodzieży”, a w roku 1956 stopień magistra filozofii w zakresie psychologii na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim na podstawie pracy pisanej pod kier. prof. Józefa Reutta: „Ipsacja a spowiedź u młodzieży męskiej”. W tym samym roku rozpoczyna zajęcia dydaktyczne w Warszawskim Metropolitarnym Seminarium Duchownym, początkowo z psychologii i katechetyki, a następnie z pedagogiki. W 1962 roku na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim obronił pracę doktorską pt. „Typologia charakteru wg Heymansa-Le Senn’a. Studium psychologiczne”, pisaną pod kierunkiem ks. prof. Józefa Pastuszki, i uzyskał stopień doktora filozofii chrześcijańskiej w zakresie filozoficzno-psychologicznym. W latach 1966-1989 wykładał pedagogikę ogólną na Akademii Teologii Katolickiej. Równocześnie do 1998 roku prowadził zajęcia w punkcie konsultacyjnym ATK w Katowicach. Wykładał też w latach 1983-1986 pedagogikę chrześcijańską w Wyższym Seminarium Księży Pallotynów w Ołtarzewie. W roku 1971, 2 października, otrzymuje nominację na adiunkta Katedry Katechetyki ATK. Uchwałą Rady Wydziału Teologicznego ATK 9 maja 1972 roku został mu nadany stopień doktora habilitowanego za rozprawę pt. „Problem chrześcijańskiej pedagogiki egzystencjalnej”. Dopiero w 1980 roku stopień ten został potwierdzony przez Centralne Komisję Kwalifikacyjne. W 1982 roku Senat Akademicki ATK podjął uchwałę aby wystąpić z wnioskiem o nadanie ks. Tarnowskiemu tytułu profesora nadzwyczajnego nauk humanistycznych. Po pięciu latach nastąpiło zatwierdzenie tego wniosku przez Ministerstwo Szkolnictwa Wyższego. Ksiądz Janusz Tarnowski jest od 1985 r. członkiem Komitetu Nauk Pedagogicznych przy PAN. Należy także do Zarządu Polskiego Komitetu Korczakowskiego, do Międzynarodowego Stowarzyszenia Studium Charakteru i Osobowości z siedzibę w Paryżu, a także jest członkiem Międzynarodowego Biura Katolickiego do spraw dziecka z siedzibą w Genewie. Od 1958 roku pełni obowiązki duszpasterskie jako rektor kaplicy Matki Boskiej Częstochowskiej przy ulicy Żelaznej 97 w Warszawie. Zorganizował tam ośrodek duszpasterski skupiający grupy młodzieżowe i dziecięce z którymi prowadzi dialog pedagogiczny opisany w publikacjach książkowych. Ks. Tarnowski jest twórca pedagogiki personalno-egzystencjalnej.

Przeżywany współcześnie kryzys wszelkich ideologii i wartości, odbija się ujemnie na wychowaniu, a także na rozwoju nauki o wychowaniu. Instytucje odpowiedzialne za wychowanie: rodzina, szkoła, Kościół, nie wypełniają skutecznie swej funkcji. Skutecznie rozwijają się natomiast tzw. antypedagogiki, które odrzucają wszelkie wysiłki wychowawcze uznają je za zagrożenie dla wolności i rozwoju dziecka. Wychowanie chrześcijańskie, którego założenia są wyprowadzane z dogmatów wiary i które rozwija się od ponad 2000 lat, stało się podstawą tradycji wychowania europejskiego . Ideą wychowania chrześcijańskiego jest chrystocentryzm, z którego wynikają moralizm, personalizm i humanizm chrześcijański . Podstawa wychowania jest stała i niezmienna, ale stałemu rozwojowi podlega jej forma, zakres, rozumienie, a wraz z tym i doktryna wychowawcza. Ewolucja tej pedagogiki przez wieki odzwierciedlała myśli i dążenia pedagogów i filozofów, ulegając ciągłym przemianom. Wszystko to miało konsekwencje w wychowaniu chrześcijańskim i pozwalało dostrzec przeobrażenia, jakim ulegał człowiek. Pozwala go lepiej zrozumieć i pomóc w rozwoju jego człowieczeństwa. W tym kontekście ukazuje się całkowicie oryginalna, a jednocześnie związana z filozoficznym myśleniem chrześcijańska personalno-egzystencjalna pedagogika dialogu ks. Janusza Tarnowskiego. Dzięki kategoriom przejętym z egzystencjalizmu, osoba pozostaje w niej nadal punktem oparcia w procesie wychowawczym. Wprowadzenie do wychowania egzystencjalnego przez ks. Tarnowskiego kategorii pedagogicznych takich jak: autentyczność, dialog, zaangażowanie, spotkanie, i połączenie ich z personalizmem, pozwala na stwierdzenie na gruncie pedagogicznym wychowania chrześcijańskiego, że zwraca się ono ku osobie ludzkiej, która otrzymała nowe istnienie jako podstawę działania. Wprowadzone kategorie pedagogiczne zaczerpnięte z egzystencjalizmu: „autentyzm”, „dialog”, „spotkanie” i „zaangażowanie”, mają charakter uniwersalny. Jak stwierdza ks. Tarnowski, mogą być punktem oparcia wraz z jakąś jedną wartością szczególną lub osobą – wzorcem lub modelem, który wciela w sobie wszystkie wartości. Swoją koncepcję ksiądz profesor nazywa „chrześcijańską pedagogiką personalno-egzystencjalną” idąc za chrześcijańską gałęzią egzystencjalizmu i wybierając tylko to, co ma znaczenie uniwersalne dla wierzących oraz niewierzących. Z personalizmu przejmujemy bowiem podkreślenie szczególnego znaczenia każdej osoby ludzkiej, filozofia zaś egzystencjalna ukazuje nam pojedynczego człowieka w jego konkretnych uwarunkowaniach, dążeniach, niepokojach, sukcesach i klęskach, w całym osobistym kontekście życia. Oczywiście nie może zabraknąć w pedagogice personalno-egzystencjalnej także aspektu społecznego, wspólnotowego. W swojej koncepcji pedagogicznej ks. Janusz Tarnowski, określa relacje między osobami i pomiędzy człowiekiem a Bogiem. Wychowanie w nurcie chrześcijańskiej pedagogiki personalno-egzystencjalnej jest treścią jego bogatego życia jako kapłana, pedagoga i wychowawcy. Wychodząc z własnego doświadczenia jako teoretyka i praktyka własnej koncepcji pedagogiki dialogu, ukazuje on i proponuje wychowanie w personalizmie egzystencjalnym. Personalizm egzystencjalny przeciwstawia się autorytaryzmowi, biurokratyzacji i reformatorskiemu pozoranctwu ukazuje kształcenie wychowanków i samo-kształcenie wychowawców. Według ks. Tarnowskiego, wychowaniem w pedagogice dialogu nie są: tresura, administrowanie, trening, moralizowanie i kształtowanie osobowości . Nazywa je autor kategoriami pseudo-wychowania. Bo tresura to – nakłanianie osób pod groźbą kary lub obietnicą nagrody do pożądanych sposobów zachowania się; administrowanie – to złagodzona forma tresury, ciągła nad kontrola, ocenianie, weryfikacja osoby w klimacie chłodu i oficjalności; trening – stałe ćwiczenie określonych sprawności, nie obejmujące całej osobowości wychowanka; moralizowanie – słowna perswazja lub poza słowna sugestia zobowiązująca osobę do pożądanych zachowań; kształtowanie osobowości – zewnętrzne, przedmiotowe, traktowanie całego człowieka, jako biernego obiektu czy tworzywa. W „Credo” pedagogiki dialogu autor podaje pięć zasad, które należy zastosować w wychowaniu, rozwiewając jednocześnie zarzuty wobec koncepcji chrześcijańskiej pedagogiki personalno-egzystencjalnej. Oto pięć zasad „credo”: 1.Punkt wyjścia. 2.Wychowanek. 3.Relacja: wychowawca- wychowanek. 4.Proces wychowania. 5.Cel. Wychowanie według J. Tarnowskiego ma następujące cechy :

1. człowieczeństwo - wychowanie jest bowiem spotkaniem co najmniej dwóch osób obdarzonych wielką godnością, ma pomóc każdemu w odnalezieniu i urzeczywistnieniu “najgłębszego ja”,
2. permanencja - wychowanie trwa przez całe życie, a nie tylko na jego początku
3. inter - i intraakcyjność - w sytuacji wychowawczej - wychowawca oddziałuje na wychowanka, a wychowanek na wychowawcę, a także zachodzą relacje z samym sobą czyli samowychowanie
4. nieokreśloność - oddziaływania wychowawcze zachodzą w trudno określonych sytuacjach, zdarzeniach, muszą otwierać się na nowości (uczą pokory) przy równoczesnym zachowaniu równowagi, ugruntowaniu swojej wiedzy i systemu wartości
5. transgresyjność - w relacjach z innymi i z samym sobą przekraczanie swoich trudności, ograniczeń - samego siebie, “Człowiek bowiem stale powinien przekraczać samego siebie, miarą zaś jego rozwoju jest nieskończoność” . W podstawowej dla pedagogiki dialogu relacji dialogowej wychowawcy i wychowanka, niektórzy dopatrują się umniejszania roli tego pierwszego. Tak naprawdę wychowawca i wychowanek odnajdują się jednak na poziomie człowieczeństwa, które jest dla nich wspólne, lecz z różną odpowiedzialnością. Dialog nie musi polegać na wymianie słów. Może przyjąć formy: dialogu rzeczowego opartego na Prawdzie, dialogu personalnego opartego na Wolności i Dobru, dialogu egzystencjalnego bazującego na Miłości. J. Tarnowski nie wyróżnia tu kary cielesnej, jednak zwraca na nią krytyczną uwagę. Powołuje się on na Konstytucję duszpasterską o Kościele w świecie współczesnym Soboru Watykańskiego II, stanowisko papieża Jana Pawła II oraz poglądy św. Jana Bosko i stwierdza, że to “nie kara cielesna oparta na wyrwanych z kontekstu tekstach biblijnych, lecz dialog miłości - wyrażający się nawet spojrzeniem - to zasadniczy rys modelu wychowania chrześcijańskiego” . Jego zdaniem ważne jest, aby relacje jakie zachodzą między wychowawcą a wychowankiem miały charakter symetrycznej interakcji o “ludzkim obliczu”. Celem wychowania jest rozbudzanie duchowości dziecka przy pomocy dialogu i autentyzmu wychowawcy . Ks. Tarnowski opublikował ponad 300 artykułów naukowych, popularno naukowych naukowych publicystycznych oraz takie książki jak: Problem chrześcijańskiej pedagogiki egzystencjalne, wychowanie do pokoju z Bogiem i ludźmi, Próby dialogu z młodymi, siedem lat dialogu. Prekatecheza egzystencjalna, Z tajników naszego ”ja”, rozmowy o wierze i życiu, Janusz Korczak dzisiaj, Dzieci i ryby głosu nie mają?, Jak wychować?, Kto pyta nie błądzi, Poznać siebie zrozumieć innych.

Bibliografia : 1.B. Śliweski „współczesne teorie i nurty wychowania”, Kraków 2001r., 2.pod red. B. Śliwerski, Z. Kwieciński „Pedagogika”, Warszawa 2004r.