Do niedostosowania społecznego można zaliczyć takie zachowania wśród młodzieży jak np. wagary, ucieczki z domu, wandalizm, kradzieże, bójki, alkoholizm czy narkomania. Przyczyn prowadzących do tego zjawiska można doszukiwać się w wielu środowiskach, jednak najbliższym środowiskiem, gdzie dziecko żyje i dorasta jest rodzina, zatem rozpatrzyć należy najpierw czynniki niedostosowania społecznego wynikające właśnie ze środowiska rodzinnego. To w rodzinie dziecko poznaje pierwsze symbole za pomocą, których będzie nawiązywało kontakt z otoczeniem, ponadto uczy się wyrażania swoich uczuć zarówno tych pozytywnych jak zadowolenie czy radość jak i negatywnych np. niepokój, gniew. Ma ona ogromny wpływ na wartościowanie małego człowieka a przede wszystkim na jego rozwój emocjonalny. Wyróżnia się dwie postawy rodziców prawidłową i nieprawidłową, do tej drugiej zalicza się postawę odtrącającą, która może powodować u dziecka agresję, nieposłuszeństwo, kłamstwo, zahamowanie uczuć czy aspołeczność. Postawę nadmiernie chroniącą, ta zaś może prowadzić do powstawania reakcji nerwicowych u dziecka, niepewność, braku wiary we własne siły. Dalej postawa unikającą powoduje niezdolność do trwałych więzi uczuciowych oraz trudności z koncentracją w nauce. Ostatnia z postaw to nadmiernie wymagająca powoduje u dziecka brak wiary we własne siły, lękliwość, niepewność. Od postaw rodziców zależy osobowość dziecka, jego stosunek do życia i społeczeństwa. Niewłaściwa atmosfera panująca w rodzinie prowadzi do niezaspokojenia podstawowych potrzeb dziecka takich jak biologiczne, psychiczne czy kulturalne. Pomocne w zdiagnozowaniu nieprzystosowania społecznego będą symptomy przejawiające się w zachowaniu dziecka zagrożonego nieprzystosowaniem mogą to być: Znacznie ograniczona wrażliwość dziecka na troski, cierpienia czy krzywdę oraz do przejawiania uczuć opiekuńczych, przyjaźni czy wdzięczności. Tendencje dziecka do inicjowania napaści fizycznej i słownej względem rówieśników czy członków rodziny. Następnie systematyczne uchylanie się od szanowania przepisów czy zarządzeń oraz niski poziom osądu moralnego dotyczący zachowania kolegów niezgodnego z zasadami i normami powszechnie przyjętymi. Do gorszych przejawów nieprzystosowania społecznego zaliczyć można: nadużywanie alkoholu, samobójstwa, prostytucję, uzależnienie lekowe czy uczestnictwo w gangach podkulturowych. To co może warunkować powstawanie owych zachowań to m.in. przestępczość rodziców, niewłaściwie metody wychowawcze, konflikty rodzicielskie, rodzeństwo, u którego wystąpił problem nieprzystosowania społecznego, ubóstwo w rodzinie czy odseparowanie od rodziców. Często niestety czynniki te są ze sobą powiązane. Opisane tu symptomy i możliwe skutki nieprzystosowania społecznego pokazują, że jest to poważny problem dla dziecka i jego rodziny, która jest głównym czynnikiem prowadzącym do nieprzystosowania ale zarazem głównym źródłem mogącym zapobiec owej sytuacji. Zła sytuacja rodzinna może powodować u dziecka także inne problemy, które wiążą się z przestępczością dziecka. Teoria psychoanalityczna wysunęła tezę, że dziecko tracąc więź z rodzicami przed piątym rokiem życia nieuchronnie ulegnie, dewiacji i przestępczości. Wiele badań wskazuje na powiązania między przestępczością a rodziną. Hirschi wskazuje następujące fakty empiryczne: W grupie przestępczej młodzieży matki zazwyczaj nie wiedzą, gdzie przybywają ich dzieci. Następny fakt mówi, iż rodzice rzadko wyjaśniają swym dzieciom zasady postępowania zgodnego z moralnością, dalej w rodzinach przestępców brak jest sposobów kształtowania ideału ojca i ostatni fakt mówi, ze w rodzinach przestępczych nie ma czasu aby poruszać dyskusje o istotnych sprawach dzieci. Przestępstwa, których mogą dopuszczać się młodzi ludzie to m.in. kradzieże, kradzieże z włamaniem, rozbójnicze wymuszenia, kradzieże mienia prywatnego, uszkodzenia ciała, pobicia, bójki, zgwałcenia a nawet zabójstwa. Czynniki prowadzące do wystąpienia w/w przestępstw są podobne do tych wymienianych przy nieprzystosowaniu społecznym. Mogą to być niewystarczające warunki materialne, patologia-najczęściej alkoholizm, konflikty między rodzicami i przewaga ich autorytarnego stylu wychowania. Skutki wiążące się z dokonaniem przestępstwa są uzależnione od jego wagi mogą to być upomnienia, uczestniczenie w zajęciach o charakterze wychowawczym, nadzór rodzica bądź opiekuna, nadzór organizacji społecznej, nadzór kuratora, skierowanie do ośrodka kuratorskiego, umieszczenie w zakładzie poprawczym. Kolejnym ryzykiem związanym ze złym oddziaływaniem rodziny na dziecko są jego uzależnienia, głównie związane z alkoholem i narkotykami. Badania dowodzą, że pod wpływem tych właśnie środków w ostatnich latach znacznie wzrósł odsetek popełnianych przestępstw. Dziecko nie czując wsparcia własnej rodziny często ucieka do środowiska rówieśniczego, które przeżywa podobne problemy. Tym samym rodzi się miedzy nimi toksyczna relacja, i myślą, że razem będzie im łatwiej zapomnieć o tym co przykre czy niewygodne. A często środkiem do zapomnienia jest niestety alkohol czy narkotyki. Według F. Streita zażywanie narkotyków przez dziecko uniemożliwia prawidłowe funkcjonowanie rodziny, w zakresie relacji między rodzicami, jak i relacji rodzice-dziecko. Skupienie się na problemie narkotykowym dziecka skutkuje ,,zamazaniem” innych ważnych problemów rodziny. Narkotyki są środkiem odurzającym powodującym największe i często trwałe zmiany w organizmie człowieka. Mogą upośledzić funkcje psychiczne i fizyczne, wpłynąć jeszcze bardziej na negatywną relację w rodzinie, dodatkowo w szkole i w środowisku rówieśniczym. Ponadto jest to środek zakazany co wiąże się z ryzykiem konsekwencji wymierzonych przez sąd. Zażywanie jakiegokolwiek środka narkotyzującego grozi ryzykiem śmierci. Ważne jest aby w porę zauważyć i zdiagnozować występujący problem i szybko podjąć program naprawczy. Jednak w rodzinach prowadzących do uzależnień często problem ten może być pominięty istotna jest wtedy rola innych środowisk dziecka np. szkoły. Innym uzależnieniem występującym wśród młodzieży jest alkoholizm. Rodzina poprzez swoje funkcje kontrolne może ograniczać lub dopuszczać do używania alkoholu przez swoich członków. Według Lowe rodzina to najbardziej istotny czynnik etiologiczny wyjaśniający nadmierne spożywanie alkoholu w okresie adolescencji. Alkohol podobnie jak narkotyki niesie ze sobą bardzo poważne konsekwencje, szczególnie w przypadku spożywania go przez osoby nieletnie. Konsekwencje picia alkoholu nazywane są „problemami związanymi z alkoholem”. Obejmują one m.in. szkody zdrowotne, problemy psychologiczne i egzystencjalne, wypadki, zaburzenia w pełnieniu ról społecznych. Picie może być elementem zespołu zachowań problemowych, do którego należą też: palenie papierosów, używanie narkotyków, przypadkowe kontakty seksualne, zachowania niezgodne z normami społecznymi lub problemy z nauką. Alkohol niestety może być powszechnie dostępny dla małoletnich osób, co dodatkowo zachęca ich do jego używania. Często nieletni, którzy spożywają alkohol sami pochodzą z rodzin gdzie jest on nadużywany, co skłania ich do przeświadczenia, że nie jest to złym zjawiskiem. To kolejny dowód na to jak ważną rolę odgrywa środowisko rodzinne w życiu dziecka, ponieważ to rodzina jest pierwszym i naturalnym środowiskiem wychowawczym, do którego dziecko wchodzi przez sam fakt narodzin, dlatego tak istotne jest aby już od pierwszych miesięcy, lat życia dziecka dbać o jego poprawny rozwój w każdej sferze.

Bibliografia:

1. Rybczyńska Dorota, Ciągłość i zmiana w obszarze profilaktyki społecznej i resocjalizacji., Wyd. IMPULS, Kraków 2003.
2. Urban Bronisław, Zachowania dewiacyjne młodzieży., Wyd. Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2000.
3. Urban Bronisław, Zaburzenia w zachowaniu i przestępczość młodzieży., Wyd. Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2000.
4. Walancik Marek, Aktualne przejawy patologii i dewiacji społecznej., Wyd. Akapit, Toruń 2009. Czasopisma:
5. „Edukacja”, Więzi emocjonalne w rodzinie a niedostosowanie społeczne nieletnich., Paulina Kamińska, 2008, nr 4.
6. „Opieka, wychowanie, terapia”, Rodzinne uwarunkowania nieprzystosowania społecznego., Dorota Galej, 2000, nr 2.
7. „Szkoła Specjalna”, Czynniki wpływające na poziom niedostosowania społecznego dzieci., Justyna Strykowska, 2005, nr 4.
8. „Szkoła specjalna”, Środowisko rodzinne a nieprzystosowanie społeczne dzieci i młodzieży., Bogumiła Bobik, 2007, nr. 5.