Zimna Wojna: Po dwóch najkrwawszych konfliktach w Europie ( I i II Wojna Światowa), nastał czas tak zwanej „Zimnej wojny”. Był to kryzys polityczny, ideologiczny i militarny trwający w latach 1946-1991 pomiędzy zachodnimi państwami demokratycznymi a państwami socjalistycznego bloku wschodniego. „Zimna wojna” charakteryzowała się istnieniem trwałego konfliktu interesów i ideologii przy jednoczesnej niemożliwości rozstrzygnięcia przez konflikt zbrojny. Zimnej wojnie towarzyszył wyścig zbrojeń, wyścig kosmiczny i gospodarczy. Najważniejszymi wydarzeniami okresu konfliktu były: praski zamach stanu 1948, blokada Berlina, wojna koreańska, kryzys sueski, kryzys berliński 1961, kryzys kubański, wojna wietnamska i radziecka interwencja w Afganistanie. Zimna wojna trwała od roku 1946– od rozpadu koalicji antyhitlerowskiej i ustanowienia w Europie Środkowej wyłącznej strefy wpływów ZSRR – do rozpadu systemów socjalistycznych w Europie (Jesień Ludów) w 1989 i rozpadu samego ZSRR w drugiej połowie 1991 roku. Rozpad bloku wschodniego wyeliminował układ dwubiegunowy w polityce międzynarodowej i zakończył epokę zimnej wojny. Za początek zimnej wojny uważa się przemówienie wygłoszone 5 marca 1946r., w Falton (USA) przez Winston’a Churchill’a. Krytykował on prowadzoną przez ZSRR politykę rozprzestrzeniania się komunizmu (narzucenie komunizmu w państwach Europy środkowo-wschodniej, wojna domowa w Grecji, wspieranie komunistów we Francji, Włoszech, Turcji i Iranie), apelował o zjednoczenie państw zachodnich przeciw presji sowieckiej. W konsekwencji wygłoszonego apelu oraz sugestii sekretarza stanu J. Byrnesa prezydent USA – H. Truman 12. III. 1947r., w przemówieniu do Kongresu zapowiedział udzielenie wojskowej i ekonomicznej pomocy państwom zagrożonym przez komunizm. Zaostrzenie stosunków międzi USA i ZSRR nastapiło z powodu sporów o przyszłość Niemiec po zablokowaniu przez ZSRR Berlina, w konsekwencji czego Stany Zjednoczone były zmuszone uruchomić Berliński Most Powietrzny. W kwietniu 1949r., państwa Zachodu podpisały Pakt Północnoatlantycki ( NATO ), oraz później system sojuszy z udziałem USA w innych rejonach świata ( CENTO, SEATO, ANZUS ). Odpowiedzią strony wschodniej było utworzenie w 1955r., Układu Warszawskiego. Nasilenie zimnej wojny przypada na okres od przełamanie przez USA monopolu na bron jądrową (1949) do końca wojny w Korei (1950 – 1953). Po śmierci Stalina (1953) napięcie między Wschodem i Zachodem trochę zmalało. Kolejny kryzys we wzajemnych stosunkach wiąże się z interwencją radziecką na Węgrzech (1956). Kolejne lata przynosiły na przemian wzrost napięcia wywołany m.in.: rewolucją na Kubie (1959), zbudowaniem muru berlińskiego (1961), kubańskim kryzysem rakietowym (1962), wojna w Wietnamie (1965-1973), wojną na Bliskim Wschodzie (1967), interwencją wojsk Układu warszawskiego w Czechosłowacji, interwencja radziecką w Afganistanie, wprowadzeniem stanu wojennego w Polsce (1981). Początkiem końca zimnej wojny była podjęta przez M. Gorbaczowa próba reformy systemu sowieckiego (pierestrojka – początek 1985r), która zaowocowała upadkiem rządów komunistycznych w Europie środkowo-wschodniej (1989 – 1990), zjednoczeniem Niemiec (1990), rozwiązaniem Układu Warszawskiego (1990) oraz rozpadem Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich (1991r.) co ostatecznie zakończyło zimną wojnę.

Rewolucja węgierska: Po XX zjeździe KPZR w 1956r. doszło na Węgrzech do próby obalenia władz komunistycznych. Manifestanci domagali się powrotu premiera Nagya, obalonego przez zwolennika ścisłej współpracy z ZSRR Rakossiego. Po pierwszych walkach z radzieckimi garnizonami ZSRR wysłał na Węgry większe siły, a na wieść o tym stojący na czele powstańców Nagy ogłosił 1 XI wystąpienie Węgier z Układu Warszawskiego oraz neutralność. 4 XI piechota i pancerne oddziały radzieckie uderzyły i spacyfikowały Budapeszt. Pacyfikacja Węgier trwała do końca listopada 1956. W czasie rewolty zginęło ponad 3 tys osób, a w wyniku represji powstaniowych kraj opuściło ponad 200tys Węgrów. Osadzone przez Sowietów nowe władze Węgier, na których czele stanął Kadar, przystąpiły do przywracania podporządkowania społeczeństwa władzy partii komunistycznej i Węgier ZSRR (tzw. Normalizacja). Praska wiosna: Wiosną 1968r. liberalni działacze KPCz (A. Dubcek) podjęli próbę demokratyzacji ustroju czechosłowacji. Rząd zapowiedział reformę gospodarczą, zniesiono cenzurę, publicznie krytykowano czasy stalinowski. Po nieskutecznych ostrzeżeniach rządu czechosłowackiego władze Układu Warszawskiego przeprowadziły w sierpniu zbrojną interwencję w Czechosłowacji ( wojska ZSRR, Bułgarii, NRD, Polski, Węgier) w wyniku której przywrócono stary komunistyczny porządek ( tzw. Normalizacja), a na czele władz Czechosłowacji postawiono G. Husaka, zwolennika bliskiej współpracy z ZSRR. Konflikty w byłej Jugosławii: Narody zamieszkujące Jugosławię były utrzymywane w jedności dzięki zaangażowaniu charyzmatycznego przywódcy J. Broza-Tity, represjom aparatu bezpieczeństwa i względnemu dobrobytowi materialnemu. Kiedy jednak zabrakło jego autorytetu ( zmarł w 1980r. ), odżyły tłumione dotąd antagonizmy zarówno narodowe, jak i religijne. Obawiając się obniżenia swojego znaczenia, dominujący w parlamencie jugosłowiańskim Serbowie we wrześniu 1990 zlikwidowali autonomię Wojwodiny (zamieszkiwanej w dużej części przez Węgrów) i Kosowa (zamieszkiwanej przez Albańczyków), co wywołało sprzeciw mniejszości narodowych. Niezadowolenie wzrosło, kiedy w marcu 1991 Serbowie nie opuścili do zgodnego prawem wejścia w struktury władzy Chorwata S. Mesicia. Z inicjatywy serbskiej na terenie Chorwacji proklamowano w 1991 Republikę Serbskiej Krajiny. Politykiem w dużej mierze decydującym o posunięciach serbskich był prezydent S. Milosević. W następstwie nasilającej się dominacji serbskiej ogłosiły niepodległości Słowenia i Chorwacja ( czerwiec 1991), co stało za zarzewiem wojny domowej w Jugosławii. Konflikt zbrojny rozpoczął atak armii federalnej Jugosławii (zdominowanej przez Serbów) na Słowenię, a następnie na Chorwację ( walki trwały do wiosny 1992). Idąc za przykładem Chorwatów, deklaracje suwerenności ogłosiły Bośnia i Hercegowina ( październik 1991) oraz Macedonia ( listopad 1991)- w ten sposób rozpadła się Socjalistyczna Federacyjna Republika Jugosławii. Jesienią także Albańczycy kosowscy ogłosili niepodległość Kosowa, jednak armia serbska krwawo rozprawiła się z kosowskimi separatystami. W 1992 Serbia i Czarnogóra utworzyły wspólnie Federalną Republike Jugosławii, popierając jednocześnie utworzoną ( grudzień 1991) przez serbskich separatystów w Bośni Serbską Republikę Bośni i Hercegowiny, na której czele stanął R. Karadzić. Ingerowanie Serbów w wewnętrzne sprawy Bośni doprowadziło do wybuchu walk w Sarajewie między muzułmanami i Serbami. Wiosną 1992 wojna domowa ogarnęła całą Bośnię. W konflikt zaangażowali się także bośniaccy Chorwaci, którzy latem 1992 proklamowali niepodległośc własnego państwa- Herceg-Bośni. W ten sposób konflikt Bośniacki przerodził się w wojnę domową wszystkich narodów i religii zamieszkujących kraj. Konflikt miał krawy przebieg – do 1994 zginęło w walkach ponad 200tys ludzi, a strony konfliktu dopuszczały się zbrodni wojennych i ataków przemocy wobec ludności cywilnej (czystki etniczne – masowe groby, zgwałcenie przez Serbów ok 20tys muzułmanek). W 1994 w konflikt zostały zaangażowane z ramienia ONZ siły zbrojne NATO, ponadto społeczność międzynarodową wzmogła wysiłki zmierzające do zakończenia wojny, co zaowocowało podpisaniem porozumienia w Dayton (USA) w listopadzie 1995 w sprawie pokoju w Bośni i Hercegowinie. Stopniowo też znoszono sankcje ONZ nałożone na Jugosławię. Sytuacja w regionie zaogniła się ponownie w latach 1997-1998 na skutek zbrojnego ataku armii Jugosławii przeciwko Albańczykom w Kosowie. Powtórzyły się krwawe prześladowania muzułmanów z czasów wojny w Bośni – za jednego z winowajców uważa się prezydenta Jugosławii Milosevicia. Wiosną 1999 odrzucił on wynegocjowane w Paryżu porozumienie pokojowe dla Kosowa. Brak chęci porozumienia i nasilenie się czystek etnicznych doprowadziły do rozpoczęcia przez NATO nalotów na Jugosławię. Latem do Kosowa wprowadzono siły pokojowe pod dowództwem NATO, a armia Serbska zaczęła odwrót. Milosević w 2000r. utracił władzę i wkrótce stanął przed międzynarodowym sądem mającym ocenić jego wkład w masowe mordy i czystki etniczne prowadzone w czasie konfliktu (zmarł w więzieniu w 2006) w 2003 parlamenty Serbii i Czarnogóry zadecydowały o przekształceniu Jugosławii w konfederacyjne państwo Serbia i Czarnogóra. Mimo zmian sytuacjia w regionie nie jest w pełni ustabilizowana, o czym świadczyć może zamordowanie wiosną 2003 premiera Serbii Z. Djindjicia. W czerwcu 2006 w wyniku referendum Czarnogóra ogłosiła zerwanie związku z Serbią. Konflikt baskijski: Niemal do końca XIX w. Baskowie cieszyli się szeroką autonomią w ramach monarchii hiszpańskiej. Po pozbawieniu ich swobód w 1876r. niemal natychmiast narodził się baskijski ruch narodowy domagający się początkowo przywrócenia autonomii, a z czasem przyznania pełnej niepodległości Krajowi Basków. Autonomie udało się odzyskać na krótko w 1936r. Jednak w okresie dyktatury frankistowskiej anulowano wszystkie swobody Basków. Represyjna polityka Franco doprowadziła do powstania w 1953r. lewicowej organizacji nacjonalistycznej ETA (Euskadi Ta Atasuna – „Kraj Basków i Wolność”), która po kilku latach pokojowych metod dążących do przywrócenia swobód zdecydowała się na rozpoczęcie walki zbrojnej. Częstotliwość organizowyanych zamachów i sabotaży nasiliła się po 1967r. Jedną z najgłośniejszych akcji ETA był przeprowadzony w 1973r. udany zamach na premiera C. Blanco, potencjalnego następcę Franco. Po odejściu gen. Franco Baskowie odzyskali autonomię (1979) i to w zakresie nieco szerszym niż przed II WŚ. ETA jednak kontynuowała ataki terrorystyczne, stawiając władzom Hiszpanii nowe żądania ( w tym wyprowadzenia niebaskijskich sił zbrojnych i policji z Kraju Basków). Do 1993 w zamachach ETA zginęło ponad 750 osób. W 1998 potępiona powszechnie przez opinię międzynarodową ETA ogłosiła bezterminowe zawieszenie broni. Podpisała też z ugrupowaniami baskijskimi układ z Lizarra, który mówił o konieczności wspólnej walki o prawo do samostanowienia narodu baskijskiego. O ile wcześniej partie baskijskie walczyły o poszerzenie autonomii, o tyle teraz zaczęły się domagać niezawisłości dla Basków. Porozumienie załamało się w 1994 kiedy to ETA zerwała zawieszenie broni, motywując swój krok brakiem dobrej woli ze strony partnerów baskijskich i ustępstw ze strony Madrytu. Konflikt baskijski nadal pozostaje niezażegnany. Konflikt o Irlandię Północną Konflikt o wielowiekowym podłożu powstały w wyniku ekspansji angielskiej w Irlandii w epoce nowożytnej i wyodrębnienia z Irlandii Północnej Ulsteru w 1920r. i włączenia go do Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej. Ulster zamieszkiwała przewaga ludności protestanckiej pochodzenia szkockiego i angielskiego. Dyskryminacja polityczno-ekonomiczna, a także kulturalna mniejszości katolickiej Ulsteru wywołała napięcie, które przeradzało się w protesty i okresowo wybuchające zajścia uliczne (gł. W Londonderry i Belfaście). Próbując opanować sytuację w 1969r. rząd brytyjski wprowadził do Irlandii Płn regularne wojska, a w 1972 ustanowił sądy doraźne. Działania Brytyjczyków i protestantów ulsterskich zaktywizowały działania katolickiej Irlandzkiej Armii Republikańskiej, założona w 1919r. przez M. Collisa. Konflikt przerodził się w wojnę terrorystyczną, w której z jednej strony IRA przeprowadzała krwawe zamachy na brytyjskie oddziały oraz obiekty cywilne, z drugiej zaś strony brytyjskie siły bezpieczeństwa łamały w Irlandii Płn prawa człowieka, dopuszczając się tortur wobec schwytanych bojowników IRA, a także przypadkowych niekiedy osobach. Do zaognienia walk przyczyniła się działalność protestanckich bojówek – oranżystów, napadających na katolików w Ulsterze. Próby zawarcia kompromisu nie przynosiły efektu przez kilkadziesiąt lat, a w walkach i zamachach w latach 1969-1992 zginęło ponad 3 tys osób. Dopiero w 1994 kolejne rozmowy prowadzone ze strony irlandzkiej głównie przez partię Sinn Fein (przywódca G. Adams) doprowadziły do ogłoszenia przez IRA zawieszenia broni. Spokój trwał do 1996 kiedy IRA zerwała zawieszenie broni i przeprowadziła ataki terrorystyczne na terenie Wielkiej Brytanii i Irlandii Płn. Po kolejnej fazie rozmów w 1997 IRA ponownie ogłosiła zawieszenie broni. Wieloletnie dochodzenie do pokoju zaowocowało podpisaniem 10 kwietnia 1998r. wielostronnego porozumienia pokojowego. Mimo porozumienia nadal dochodzi do ataków terrorystycznych organizowanych przez skrajnych eksternistów.