WALKI NARODOWOWYZWOLEŃCZE W XIX WIEKU

WALKI NARODOWOWYZWOLEŃCZE W XIX WIEKU

Nastroje rewolucyjne w XIX wieku panowały w wielu krajach Europy, a także na ziemiach polskich. Szczególnym miejscem było Królestwo Polskie pozostające pod władzą cara rosyjskiego. Niemal od samego początku zawiązywano tam tajne organizacje spiskowe. Na wieść o wydarzeniach we Francji oraz Belgii, a także, podjętej już mobilizacji wojsk polskich i rosyjskich w związku z planowaną interwencją zbrojną w Belgii, w nocy 29/30 listopada 1830 roku wybuchło powstanie listopadowe.

Przyczyny powstania listopadowego są bardzo złożone. Do ogólnonarodowego zrywu niepodległościowego Polacy zbierali się od dłuższego czasu, obmyślając plany w konspiracji. W kraju pogarszała się sytuacja gospodarcza. Główną przyczyną wybuchu powstania listopadowego było nieprzestrzeganie przez cesarzy Imperium Rosyjskiego postanowień konstytucji z 1815 roku, a także duże bezrobocie oraz nieurodzaj w rolnictwie.

Sygnałem do wybuchu powstania miało być podpalenie browaru na Solcu. Jednak już na początku powstańcy napotkali na trudności, gdyż nie udało się podpalić starego browaru.

Powstanie wybuchło wieczorem ok. godz. 18:00 29 listopada 1830, gdy podporucznik Piotr Wysocki wszedł do Szkoły Podchorążych Piechoty w Łazienkach i wezwał młodych do walki.

Pewna grupa Polaków, zwanych później “belwederczykami” zaatakowała siedzibę wielkiego księcia Konstantego w celu jego pojmania. Jednakże Konstanty zdołał zbiec z Belwederu. Inne operacje powstańców przebiegały jednak z lepszym skutkiem: udało się zdobyć Arsenał, dzięki czemu mieli zapas broni i amunicji. Opanowali także koszary i prochownię na Pradze. Wkrótce w ich rękach znajdowały się także mosty na Wiśle. Do działań włączyła się ludność cywilna Starego Miasta oraz ludzie z uboższych dzielnic stolicy.

Do upadku powstania i przegrania wojny w dużym stopniu przyczynili się niewierzący w możliwość zwycięstwa i w gruncie rzeczy lojalistycznie nastawieni wobec cara arystokratyczni przywódcy polityczni oraz nieudolni dowódcy. Również przyczyną upadku powstania była duża przewaga militarna Rosji, nie dająca żadnych nadziei na prowadzenie wojny w dłuższym okresie.

Na ziemiach polskich dalej prowadzono konspirację i próbowano organizować polskie oddziały. Najsilniejszym i najliczniejszym w tamtym czasie polskim zrywem narodowowyzwoleńczym było powstanie styczniowe, które wybuchło na skutek carskich represji w Królestwie Polskim, w tym zapowiadanej „branki” młodych patriotów do wojska rosyjskiego. Powstanie, które wybuchło 22/23 stycznia 1863 roku trwało najdłużej spośród wszystkich polskich powstań. Niestety, nie powiódł się początkowy plan zajęcia twierdz i rozbrojenia ich garnizonów z zaskoczenia. Nie udało się również przekształcić powstania w regularną wojnę. Niemniej jednak polscy partyzanci, głoszący uwłaszczenie chłopów i niepodległość Polski walczyli z przeważającą liczebnie regularną armią carską przez prawie 2 lata. Upadek powstania spowodował zwiększenie represji i krwawe rozprawianie się z najmniejszymi przejawami buntu.

Do upadku przyczyniły się także brak większego wsparcia ze strony ludności chłopskiej, wobec negatywnego stanowiska szlacheckich, konserwatywnych władz powstańczych do uwłaszczenia i likwidacji pańszczyzny na wsi.

Kolejnym przejawem walk narodowowyzwoleńczych w Europie była rewolucja w Hiszpanii. Doszło tam w 1820 r. do wybuchu powstania, które zmusiło króla do przywrócenia konstytucji z czasów napoleońskich. W związku z tym, w 1823 roku wojska francuskie przekroczyły Pireneje krwawo tłumiąc wystąpienie i przywracając absolutyzm.

W latach 20 XIX wieku zaczęła się walka o wyzwolenie i wolność kolonii w Ameryce Południowej spod panowania Hiszpańskiego. Do 1825 roku niepodległość uzyskały prawie wszystkie z nich, za wyjątkiem Kuby i Puerto Rico. Aczkolwiek Święte Przymierze planowało uderzenie, w celu stłumienia buntów, to jednak wobec sprzeciwu potęgi morskiej - Wielkiej Brytanii oraz coraz bardziej rosnących w siłę Stanów Zjednoczonych, plany te nie doszły do skutku.

W 1821 roku doszło do zbrojnego powstania Greków przeciwko Turcji. I tym razem doszłoby niechybnie do stłumienia tego jakże słabego powstania, gdyby nie podstawowy mankament: dążenia niepodległościowe Greków popierała Rosja, która liczyła na osłabienie państwa tureckiego, podbicie jego części, czy nawet rozbiór i zdobycie cieśnin czarnomorskich. Poparły je również Anglia i Francja zaniepokojone możliwym wzrostem potęgi rosyjskiej. Ostrzelanie floty sprzymierzonych i klęska turecka pod Navarino były ważnym momentem w wojnie, to jednak kluczowym wydarzeniem była wkroczenie w 1828 roku armii rosyjskiej Dybicza w granice Imperium Ottomańskiego. Pokój zawarty w 1829 roku w Adrianopolu zagwarantował niepodległość Grecji.

Od samego początku okresu „ładu wiedeńskiego” społeczeństwo francuskie wyrażało swe niezadowolenie, tym większe im bardziej kompromitował się dwór i rząd. W związku z ogromnym niezadowoleniem społecznym, wywołanym decyzjami monarchy 27 lipca 1830 roku robotnicy i studenci wznieśli na ulicach Paryża barykady. Po trzech dniach walki rewolucja lipcowa zwyciężyła, a Karol X został zmuszony do abdykacji. Nowym władcą został Ludwik Filip. Wprowadził on nową konstytucję, która przekazywała ster rządów we Francji bogatej burżuazji.

Wszędzie mnożyły się mniejsze lub większe wystąpienia ludu, nie mniej jednak do najsilniejszych wydarzeń doszło w Belgii. W sierpniu 1830 roku wybuchła tam rewolucja, która pokonała wojska holenderskie. W 1831 roku, na konferencji w Londynie, postanowiono zatwierdzić niepodległe państwo belgijskie.

W czasie Wiosny Ludów znać o sobie i to w potężny sposób dał narodowy ruch węgierski. Węgrzy na fali ogólnoeuropejskiego zrywu powstali i domagając się swych swobód uchwalili konstytucję. Ponadto, żądali przywrócenia Królestwa Węgier pod władzą cesarza austriackiego. Nie mogli się na to zgodzić Habsburgowie.

Wojska austriackie ruszyły zatem na Węgry, na co mieszkańcy odpowiedzieli detronizacją Franciszka Józefa. Walki toczyły się ze zmiennym szczęściem, lecz kres powstaniu przyniosła interwencja wojskowa Rosji, która na pomoc Austriakom wysłała stutysięczną armię pod dowództwem feldmarszałka Paskiewicza.

Nie był to jednak ostateczny kres węgierskiego ruchu narodowego. Węgrzy działali, a dwadzieścia lat później, osłabiona zewnętrznie i wewnętrznie monarchia habsburska przekształciła się w państwo dualistyczne Austro-Węgry.

Na Bałkanach i w rejonie z nim sąsiadującym sytuacja od zawsze była napięta. XIX wiek przyniósł jednak jeszcze większe zaognienie tych stosunków. Powstały nowe państwa o niezwykle sztucznych granicach, do tego w większości niesamodzielne.

W roku 1876 Serbia połączyła się z Bośnią i Czarnogórą, co wywołało szerszy konflikt. Przeciwko sobie stanęły Turcja i Rosja. Działania wojenne pociągnęły za sobą powstanie Rumunii i Bułgarii, które w 1877 ogłosiły swą niepodległość. Pokój w San Stefano kończący wojnę znacznie wzmacniał Rosję. Było tak tym bardziej, iż nowo powstałe państwa były ściśle związane z imperium carów. Zaniepokoiło to Anglię i inne państwa europejskie, dlatego też na kongresie berlińskim Bałkany podzielono na swoiste strefy wpływów. Ograniczono wpływ Rosji, pomniejszono Bułgarię, zatwierdzono niepodległość państw takich jak Rumunia, Bułgaria oraz związek Serbii i Czarnogóry, Bośnia i Hercegowina weszły pod okupację monarchii.

Wrzenie rewolucyjne objęło również państwa niemieckie. Dopiero jednak Wiosna Ludów przyniosła silniejsze wystąpienia. Doszło wtedy do rozruchów we wszystkich niemal państwach niemieckich, w tym także w Austrii i Prusach. Monarchowie obawiając się o swoje trony zmuszeni byli przystać na daleko idące ustępstwa. Jednym z nich była zgodna na istnienie ogólnoniemieckiego parlamentu we Frankfurcie nad Menem, który podjął temat zjednoczenia Niemiec.

18 stycznia 1861 roku tron pruski objął Wilhelm I Hohenzollern. Półtora roku później kanclerzem Prus został mianowany Otto von Bismarck. Polityk ten był wytrawnym graczem na arenie międzynarodowej. Niejednokrotnie podejmował ryzykowne przedsięwzięcia, które zazwyczaj kończyły się po jego myśli.

Do Rosji, mimo szczelnej izolacji kulturowej i politycznej, również dotarły idee liberalne i wolnościowe. Jak podkreśla Zahorski, osłabieniu uległy bowiem nastroje antynapoleońskie, antyfrancuskie, a w konsekwencji i antyliberalne, rozbudzone podczas wojny Francji z Rosją w 1812 roku. Powstały dwie spiskowe organizacje wojskowych: Towarzystwo Południowe i Towarzystwo Północne domagające się reform i zmian w systemie rządów. Organizacje te, w szczególności zaś Towarzystwo Południowe, nawiązywały kontakty również z ośrodkami spiskowymi w innych krajach, w tym z polskim Towarzystwem Patriotycznym. W związku ze śmiercią cara Aleksandra w 1825 roku w Taganrogu i spowodowanym tym zmieszaniem, Towarzystwo Północne postanowiło działać i 14 grudnia 1825 roku żołnierze-spiskowcy wystąpili na Placu Senackim chcąc zamordować Mikołaja I. Zamach nie udał się, zaś uszedłszy z życiem car surowo rozprawił się z buntującymi się poddanymi. W późniejszych latach dalej powstawały konspiracje ruchów wolnościowych.

W czasie Wiosny Ludów (1848 r.) na Półwyspie Apenińskim zaczęło wrzeć. Do walki o swobody obywatelskie i zjednoczenie kraju wystąpiła ludność Królestwa Obojga Sycylii, Królestwa Sardynii i Państwa Kościelnego. W dwóch pierwszych państewkach ludność domagała się praw, które przerażeni władcy zmuszeni byli nadać.

Wrzenie objęło swym zasięgiem niemal cały obszar włoski, bowiem także w kontrolowanych przez Austrię Lombardii i Wenecji doszło do walk narodowowyzwoleńczych. Na czele włoskiego ruchu w tym rejonie stanęli czołowi działacze włoskiego ruchu narodowego – Mazzini i Garibaldi. Powstanie nie trwało jednak długo. Wojska austriackie rozgromiły powstańców, zaś na pomoc papieżowi przyszedł Ludwik Napoleon Bonaparte wysyłając wojska francuskie do Państwa Kościelnego. Także do innych państewek włoskich powróciły rządy sprzed rewolucji. Jedynie Piemont pozostał przy konstytucji.

Walka narodowowyzwoleńcza i zjednoczeniowa w latach 1815-1847 w większości nie przynosiła rezultatów. Powstańcy i rewolucjoniści wszędzie ponosili klęskę za klęską. Przełomowy był tu rok 1830, bowiem możemy tu zaobserwować coraz większe natężenie i siłę ruchów wolnościowych, co przy rozluźnieniu więzów spajających gwarantów „ładu wiedeńskiego”, było powodem coraz większych wyłomów w murze feudalizmu. Rok 1848 i Wiosna Ludów przyniosły kolejne silne wystąpienia i ważne, choć nietrwałe zmiany. Istotnym jest jednak to, że w miarę upływu czasu, Święte Przymierze chyliło się ku upadkowi, by ostatecznie rozpaść się, wobec nieuniknionych przeobrażeń na kontynencie europejskim. Powstał wówczas nowy ład, nowa mapa Europy. W latach sześćdziesiątych na mapie kontynentu pojawiły się dawno oczekiwane zjednoczone Włochy i Niemcy. Wszystko to zmieniło diametralnie oblicze Starego Kontynentu i wytworzyło zupełnie nową konfigurację polityczną.