Powszechnie znane jest stwierdzenie, iż każde państwo znajdujące się pod wpływami nieprzyjaciela, którego działalność niepożądana sprawia, że dane terytorium traci niezawisłość, dokonuje wielu starań zmierzających do odzyskania swej suwerenności. Sposób walki z wrogiem jest sprawą indywidualną każdego kraju, lecz uniwersalną kwestią jest głoszenie przez okupowane państwo treści dotyczących idei niepodległościowych. Zniewolone państwo dąży do odzyskania suwerenności poprzez rozpowszechnianie koncepcji, które mają przede wszystkim stanowić pokrzepienie dla prześladowanego społeczeństwa opanowanego chaosem spowodowanym kampanią wroga. Na przełomie XIX i XX wieku w Polsce rozpowszechniano różne koncepcje niepodległościowe. Przedstawiciele pozytywizmu, ze swym sztandarowym ideologiem A. Świętochowskim na czele, skierowali swój atak przeciw romantyzmowi, a więc przeciwko kultowi powstań i idei nieprzerwalności walki o niepodległość, propagowali natomiast hasło “pracy od podstaw”, mającej na celu podniesienie kulturalne społeczeństwa i wzrost jego potencjału ekonomicznego. Ogromne znaczenie przywiązywali pozytywiści do upowszechniania oświaty. W połowie lat 70-tych Prószyński, pseudonim Płomyk, podjął się wydawania elementarzy dla samouków. Zaczęła ukazywać się “Gazeta Świąteczna” (1881-1939 rok), tygodnik przeznaczony głównie dla chłopów. Odegrała ona ogromną rolę w rozszerzaniu horyzontów swych czytelników, przeobrażeniu ich świadomości i mimo trudności cenzuralnych wychowaniu w duchu patriotycznym. Na początku lat 80-tych pozytywiści kładli nadal nacisk na rozwój kulturalny i gospodarczy, połączony z demokratyzacją społeczeństwa. W warunkach wzrostu ucisku narodowego A. Dygasiński postulował powszechne nauczanie w języku ojczystym. Pod pojęciem pracy organicznej rozumiano stworzenie warunków do wszechstronnego rozwoju społeczeństwa mimo niewoli narodowej. Czołowym rzecznikiem rozwiązania kwestii polskiej w duchu prorosyjskim był sztandarowy przywódca i ideolog Roman Dmowski. Już w 1908 roku opublikował książkę zatytułowaną „Niemcy, Rosja a kwestia polska”, która zyskała wówczas szeroki rozgłos i została przetłumaczona na szereg obcych języków. Ów rozgłos był wywołany tym, że Polacy znani byli ze swych dotychczasowych wystąpień antyrosyjskich na przestrzeni XIX wieku, że najgłośniejsze polskie powstania narodowe były skierowane przeciwko Rosji, że podobny charakter miała polska myśl polityczna w dobie rozbiorów. Tymczasem pojawił się reprezentatywny polityk polski, upatrujący przyszłość narodu w ścisłym związku z państwowością rosyjską. Dmowski zdawał sobie oczywiście sprawę również z antypolskiego nastawienia ówczesnych władz rosyjskich, wychodził jednak z założenia, że polityka rusyfikacyjna lansowana przez cara nie przedstawia dla polskości poważniejszego niebezpieczeństwa. Wynikało to jego zdaniem z niższości kulturalnej carskiego aparatu biurokratycznego w stosunku do żywiołu polskiego, a następnie z jego nieudolności organizacyjnej i skorumpowania. Orientacja reprezentowana przez Dmowskiego budziła poważne zastrzeżenia i opory w tych kręgach polityków polskich, które widziały głównego wroga polskości w Rosji carskiej. Politycy ci wychodzili przy tym z założenia, ze polityka rosyjska kieruje się nie tyle przeciwko Niemcom, ale przede wszystkim przeciwko Austrii, a więc przeciwko temu państwu, w którym sytuacja Polaków jest lepsza, aniżeli w dwu pozostałych państwach zaborczych. W opinii polityków nastawionych antyrosyjsko Austro-Węgry były tym państwem, w oparciu o które można i należało podjąć sprawę po1ską, której rozwiązanie widzieli oni w oderwaniu od Rosji ziem polskich zaboru rosyjskiego i w połączeniu Kongresówki z Ga1icją w ramach monarchii habsburskiej. W wyniku tak znacznego przyrostu terytorialnego monarchia ta przekształciłaby się z państwa dualistycznego w państwo trialistyczne, w trialistyczną Austro-Węgry-Polskę, którego trzeci człon stanowiłyby ziemie polskie, obejmujące dotychczasowe dwa zabory - austriacki i rosyjski. Na tej płaszczyźnie odżywały dawne koncepcje demokratów polskich z lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych XVIII wieku, widzących w autonomicznej Galicji ,,Piemont polski", upatrujących w niej ośrodek, wokół którego odrodzi się państwowość polska. Postacią nadająca w poważnym stopniu główny ton tendencjom niepodległościowym był również J. Piłsudski. Już w 1906 roku nawiązał on rozmowy oferując wojskowości austriackiej usługi o charakterze dywersyjno-sabotażowym i wywiadowczym ze strony Polskiej Partii Socjalistycznej (PPS)-Frakcji w zamian za poparcie władz austriackich dla działalności antyrosyjskiej na terenie Galicji. W 1908 roku, w atmosferze kryzysu międzynarodowego wywołanego aneksją Bośni i Hercegowiny, Kazimierz Sosnkowski założył na polecenie J. Piłsudskiego Związek Walki Czynnej (ZWC). Była to organizacja o charakterze spiskowym, skupiająca młodzież niepodległościową, niekoniecznie socjalistyczną. ZWC miał się podporządkować Organizacji PPS-Frakcji. Jako cel polityczny stawiał sobie Związek powołanie do życia niepodległej polskiej republiki demokratycznej, która przeprowadzi reformy socjalne. W 1910 roku przywódcy PPS-Frakcji przy poparciu czołowych polityków Polskiej Partii Socjalistyczno-Demokratycznej (PPSD) założyli na bazie ZWC legalne organizacje o charakterze paramilitarnym w oparciu o statuty działających w innych krajach monarchii organizacji strzeleckich. W Krakowie powstał ,,Strzelec" pod komendą Piłsudskiego, we Lwowie ,,Związek Strzelecki", kierowany przez Władysława Sikorskiego. Działalność tych organizacji popierał austriacki wywiad wojskowy za pośrednictwem swych placówek przy korpusach stacjonujących w Krakowie, Przemyślu i Lwowie.
Wojny bałkańskie rozbudziły nadzieje niepodległościowe wśród najbardziej zapalnych, patriotycznych odłamów, co sprzyjało rozwojowi stowarzyszeń paramilitarnych. Zakładali je także secesjoniści z narodowej demokracji, ci, którzy porzucili koncepcję Dmowskiego. Skupieni wokół czasopisma ,,Zarzewie", założyli w 1910 roku tajną organizację pod nazwą ,,Armia Polska", która powołała legalnie działające ,,Polskie Drużyny Strzeleckie". Również ludowcy galicyjscy tworzyli organizacje paramilitarne, a mianowicie ,,Drużyny Bartoszowe" i “Drużyny podhalańskie”. Zaplecze finansowe dla polskich organizacji strzeleckich miał stanowić założony w sierpniu 1912 roku na zjeździe w Zakopanem- Polski Skarb Wojskowy (PSW), zaś patronat polityczny dać miała powstała w 1istopadzie 1912 roku- Komisja Tymczasowa Skonfederowanych Stronnictw Niepodległościowych (TSSN). Sama Komisja była Instytucją dość osobliwą, przymiotnik ,,tymczasowa" zawarty w jej nazwie miał zapowiadać, że jest ona tworem prowizorycznym, przejściowym, który w stosownej chwili przekształci się w Rząd Narodowy, wzorem Rządu Narodowego kierującego polską walką zbrojną w okresie powstania styczniowego. Koncepcjom Dmowskiego i Piłsudskiego obca i niezrozumiała była wizja przyszłego nowego świata, powstałego na gruncie rewolucji. Niemniej w społeczeństwie polskim działały również siły, które widziały taką perspektywę. Były to dwie partie polityczne, reprezentujące lewicę polskiego ruchu socjalistycznego, a mianowicie Socjaldemokracja Królestwa Polskiego i Litwy (SDKPiL) i Polska Parta Socjalistyczna (PPS)-Lewica. SDKPIL widziała możliwość rozwiązania kwestii socjalnej na drodze ogólnoświatowej rewolucji socjalistycznej. Partia nie widziała możliwości istnienia szeregu suwerennych państw socjalistycznych, sądziła bowiem, że naród w ramach nowego systemu nie będzie już stanowił samodzielnej jednostki gospodarczo-politycznej, lecz zachowa jedynie odrębność kulturalną i językową. Jeśli chodzi o PPS-Lewicę, to partia ta dostrzegała perspektywy realizacji swych dążeń programowych w ponownym przypływie fali rewolucyjnej i w ścisłym współdziałaniu z rewolucją rosyjską. Obydwie wyżej opisane partie ostro krytykowały i sprzeciwiały się wiązaniu sprawy polskiej, z którymkolwiek z bloków imperialistycznych, odmiennie od Dmowskiego i Piłsudskiego.1 Trzeba wspomnieć wszystkich, zamordowanych rękami także polskich instytucji i służb bezpieczeństwa pozostających na usługach systemu przyniesionego ze wschodu. Trzeba ich przynajmniej przypomnieć przed Bogiem i historią, aby nie zamazywać prawdy naszej przeszłości, w tym decydującym momencie dziejów. JAN PAWEŁ II 1 września 1939 roku niemiecki okręt wojenny ostrzelał Wojskową Składnicę Tranzytową na Westerplatte, co zapoczątkowało II wojnę światową, bardziej krwawszą i bestialską niż poprzednia. Tego samego dnia na granicy polsko-niemieckiej rozpoczęły się działania zbrojne wymierzone w Polskę, które były poprzedzone akcjami zaczepnymi. Niemcy rzucili przeciw Polsce 1850 tysięcy żołnierzy, 11 tysięcy dział, 2800 czołgów, 2000 samolotów. Polacy stawiali zacięty opór przeciwko agresorowi – III Rzeszy Niemieckiej. Niemiecki pancernik „Schleswig-Holstein” ostrzelał polską placówkę na Westerplatte, której broniło 182 żołnierzy pod dowództwem majora Henryka Sucharskiego. Miejscem, gdzie przebywał Rząd Polski na uchodźstwie było miasto Angers pod Paryżem, a następnie Londyn (po zajęciu przez Niemców Francji). W skład rządu wchodziły takie partie jak: Stronnictwo Narodowe, Stronnictwo Pracy, Stronnictwo Ludowe, Polska Partia Socjalistyczna. Odpowiednikiem parlamentu została Rada Narodowa RP, której przewodniczącym został I. Padarewski.2 II wojna światowa była trudnym okresem dla większości narodów, a zwłaszcza dla Polski, która straciła ponad 16% mieszkańców (jest to największy odsetek na świecie). Polacy jednak poczuli swoją wewnętrzną siłę podczas wojny, umieli pokazać, że za kawałek ziemi są gotowi ponieść śmierć, o czym mowa jest w słowach J. Becka: „Pokój jest rzeczą cenną i pożądaną. Nasza generacja, skrwawiona w wojnach, na pewno na okres pokoju zasługuje. Ale pokój, jak prawie wszystkie sprawy tego świata, ma swoją cenę, wysoką, ale wymierną. My w Polsce nie znamy pojęcia pokoju za wszelką cenę. Jest jedna tylko rzecz w życiu ludzi, narodów i państw, która jest bezcenna. Tą rzeczą jest honor.”3
26 września 1939 roku, w oblężonej Warszawie, wylądował lecący z Rumunii samolot, na pokładzie którego przybył mjr Edmund Galinat z rozkazem dla gen. Rómmla od Wodza Naczelnego Rozkaz brzmiał: „Posyłam majora Galinata do Warszawy z zadaniem powołania do życia polskiej organizacji podziemnej do walki z Niemcami. Obejmie on w niej dowództwo i kierownictwo. Naczelny Wódz Marszałek Rydz-Śmigły 26 IX 1939r.” 27 września 1939 roku gen. Rómmel przekazał gen. Michałowi Karaszewiczowi-Tokarzewskiemu rozkaz organizowania podziemnej organizacji do walki z wrogiem. Wtedy to powstała tajna organizacja Służba Zwycięstwu Polsce (SZP), która stała się zalążkiem Polskiego Państwa Podziemnego (PPP).4 W każdej ze stref okupacyjnych, na jakie Polska została podzielona, istniały różne warunki, w jakich działali ludzie zajmujący się organizacją polskiego podziemia. Na obszarach ówczesnych województw: poznańskiego, pomorskiego, śląskiego, większości łódzkiego, północnej części warszawskiego oraz mniejszej części krakowskiego i kieleckiego, wcielonych do Rzeszy na podstawie dekretu Adolfa Hitlera z 8 października 1939 roku, Polakom zostały odebrane wszelkie prawa, co przejawiało się przekazywaniem mieszkań i sklepów nowym osiedleńcom oraz konfiskatą gospodarstw rolnych, warsztatów rzemieślniczych, gabinetów lekarskich i dentystycznych. Ludność została zniewolona, młodzież urodzona w latach 1910-1924 była przymusowo powoływana do wojska, z powodu wpisania jej na tzw. „volkslistę” w 1942 roku. Ubogi system kartkowy, niskie płace oraz zaprzestanie wypłacania zasiłków chorobowych i zdrowotnych doprowadziły do nędzy społeczeństwa. Wysiedlano ludność do drugiej strefy okupacyjnej nazywanej Generalną Gubernią, gdzie była ona wysadzana, jej liczba wynosiła około 2 miliony. Osoby zasiadające na stanowiskach takich jak: nauczyciele, adwokaci, lekarze, urzędnicy, burmistrzowie, byli rozstrzeliwani w publicznych egzekucjach lub wywożeni do obozów koncentracyjnych lub do więzienia w Poznaniu przy ulicy Młyńskiej, gdzie zainstalowana była gilotyna. Powstał system, w którym każdy Niemiec był panem życia i śmierci każdego Polaka, gdyż mógł bez odpowiedzialności karnej go zabić. Jeśli chodzi o ograniczenie wolności osobistej to istniał zakaz swobodnego poruszania się koleją, gdyż potrzebne były przepustki. Niemcy mieli obowiązek śledzić i donosić na Polaków, jeśli dane zachowanie wykraczało poza normy ustalone przez okupanta. Celem Rzeszy było zamienienie terytorium Polski w ziemię czysto niemiecką nazywaną przez Polaków więzieniem, w którym albo zostaje się zabitym albo zesłanym do Generalnej Guberni. Społeczeństwo polskie nie dało się tak łatwo stłamsić, dlatego ludność postanowiła spontanicznie stworzyć ruch podziemny, który istniał przede wszystkim w Poznaniu i Łodzi. Aby konspiracja mogła prawidłowo funkcjonować Polacy musieli odbywać nielegalne podróże i korzystać, bez zameldowania się i bez zwracania uwagi Niemców, z cudzych mieszkań by spotkać się z innym konspiratorem lub u niego przenocować. Istotne było również przewożenie prasy podziemnej, listów i broni.
Na terenie okupacji sowieckiej, która zajęła ówczesne województwo wileńskie, nowogrodzkie, poleskie, białostockie, wołyńskie, tarnopolskie, lwowskie i stanisławowskie, istniała podobna sytuacja. 22 października 1939 roku odbyły się wybory, w których ludność sterroryzowana przez NKWD, czyli Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych ZSRR, „wybrała” delegatów, którzy zwrócili się do Rady Najwyższej w Moskwie o wcielenie w skład Rzeszy wschodnich ziem polskich. Prywatne majątki ziemskie, fabryki, cukrownie, gorzelnie, tartaki, banki i kasy zostały upaństwowione przez sowietów, którzy ponadto blokowano konta bankowe i oszczędnościowe, wykupywali wszelkie produkty znajdujące się w sklepach, co prowadziło do rozpowszechnienia się nędzy społeczeństwa polskiego. Urzędowym językiem w praktyce stał się rosyjski, a w teorii ukraiński i białoruski, zamykano kaplice i kościoły, palono krzyże i kapliczki przydrożne, co spowodowało, że jakiekolwiek ślady polskości zostały zniszczone. Deportowano ludność polską w głąb Rosji, przeważnie do Azji, a liczba wywiezionych była równa około 1,7 mln. Niemcy wprowadzili w szkołach jako obowiązkowy język rosyjski i naukę historii w wydaniu sowieckim oraz przedmioty obowiązujące w szkołach niemieckich, np. wychowanie ideowo-polityczne. Szkoły zostały podzielone na ukraińskie, białoruskie, żydowskie i polskie. Celem takiego programu było skomunizowanie młodzieży czterech narodowości. Mordowano księży, zakonników, posłów, senatorów, wyższych urzędników, starostów itp. Okupant sowiecki tolerował swobodne poruszanie się ludności polskiej, sprawując kontrolę przy pomocy miejscowych komunistów znających każdego i wielu zwerbowanych lokalnych konfidentów.5 Polskie Państwo Podziemne istniało przez cały okres trwania II wojny światowej. Tamten okres był bardzo trudny dla Polaków, a działanie w konspiracji uznawane było za czyn heroiczny. Polacy czuli potrzebę posiadania własnego państwa – nawet w podziemiu. Był to nie tylko fenomen na skalę Polski, ale także na arenie światowej, gdyż nigdzie nie powstało tak świetnie prosperujące konspiracyjne ugrupowanie. Powstało ono z trzech konieczności- odtworzenia sił zbrojnych, powrotu do działalności politycznej oraz wznowienia struktur administracyjnych Polski. Nie był to jednak samodzielny twór, lecz struktury podległe oficjalnemu Rządowi II Rzeczypospolitej, państwo legalne według polskiej konstytucji, jedynym w swoim rodzaju zjawiskiem w dziejach antyhitlerowskiego ruchu oporu w Europie. Pomimo zajęcia i okupowania terytorium Polski przez Niemców i Rosjan, oraz bezwzględnego terroru wprowadzonego przez okupantów, w kraju funkcjonowały wszystkie państwowe organa, zarówno cywilne, jak i wojskowe. Działało państwo podziemne posiadające konstytucyjne organa: administrację- Delegatura Rządu RP na Kraj, sądownictwo, siły zbrojne- Armia Krajowa (AK), parlament- Polityczny Komitet Porozumiewawcza, Rada Jedności Narodowej (RJN). Jego struktury podlegały bezpośrednio legalnym władzom II Rzeczypospolitej, przebywającym czasowo na uchodźstwie poza granicami kraju. Było to więc państwo realnie i trwale wpływające na życie codzienne dużej części narodu. Polskie Państwo Podziemne skupiało zdecydowaną większość Polaków i przytłaczającą większość znaczących nurtów politycznych, wielkie partie polityczne okresu dwudziestolecia międzywojennego, organizacje społeczne i polityczne, związki młodzieżowe. Właśnie ta powszechność i masowość oporu, aktywność polityczna i wojskowa, podziemny parlament, własna administracja i wymiar sprawiedliwości, tajna, ale powszechna edukacja na wszystkich poziomach nauczania, rozbudowana poligrafia, życie kulturalne – wszystkie te elementy stanowiły fenomen Polskiego Państwa Podziemnego. Podziemie posiadało trójpodział władzy. Władzę wykonawczą sprawował prezydent i Rada Ministrów, ustawodawczą Rada Narodowa RP, a sądowniczą niezawisłe sądy działające w okupowanej Polsce. Trzema głównym strukturami organizacyjnymi były: Delegatura Rządu z wydziałami: wywiadu, dywersji, oświaty, sądownictwa i polityki, partie polityczne tworzące koalicję rządową (Stronnictwo Narodowe, Stronnictwo Pracy, Stronnictwo Ludowe, Polska Partia Socjalistyczna), siły zbrojne (Armia Krajowa). 13 listopada 1939 roku utworzony został Związek Walki Zbrojnej (ZWZ) – jedyna ściśle wojskowa organizacja podziemna dla całości terytorium państwa polskiego, stanowiąca część składową Polskich Sił Zbrojnych. Na czele ZWZ w Kraju stał gen. Stefan Rowecki ,,Grot’’. 14 lutego 1942 roku ZWZ został przemianowany na Armię Krajową (liczącą około 350 tysięcy żołnierzy). AK podzielone było na okręgi, a te dzieliły się na obwody składające się z placówek. W sierpniu 1942 roku W. Sikorski wydał rozkaz podporządkowania się wszystkich organizacji wojskowych Armii Krajowej. Ten zabieg zasilił w znacznym stopniu szeregi konspiracyjnej armii. Największe wpływy AK miało w części centralnej i południowej okupowanej Polski, a najmniejsze na ziemiach wcielonych do Rzeszy i Związku Radzieckiego. Koncepcją AK było ogólne powstanie zbrojne przeciwko okupantowi, w chwili gdy załamie się jego potęga. Liczono również na wsparcie Polaków służących w zachodnich strukturach wojskowych (pomoc lotnicza, zrzuty, bombardowania). Wraz ze zmianami na frontach II wojny światowej (głównie front wschodni w Europie) opracowano plan „Burza”, który miał na celu współdziałanie z żołnierzami Armii Czerwonej, która musiała wkroczyć na tereny okupowanej Polski. Polacy mieli witać Armię Czerwoną jako gospodarze. Pierwszym miejscem, gdzie rozpoczęto realizowanie akcji „Burza” był Wołyń, gdzie w drugiej połowie marca 1944 roku jedna z dywizji AK współdziałała z żołnierzami z Frontu Białoruskiego. W lipcu 1944 roku generał T. Komorowski podjął decyzję o powstaniu w Warszawie, co zapoczątkować miało podejście Armii Czerwonej pod Warszawę. Poparł go sztab AK i rząd emigracyjny.6 Polskie Państwo Podziemne możliwe było dzięki temu, że wcześniej, czyli do czasu zajęcia terytorium Rzeczpospolitej przez okupacyjne wojska niemieckie i rosyjskie, istniało normalne państwo polskie. Po drugie, dysponowało ono strukturami, które (mimo prześladowań ze strony hitlerowskiego i sowieckiego agresora były w stanie przetrwać i egzystować nawet w warunkach podwójnej okupacji. Z powodu istnienia PPP Moskwa, mająca w planie całkowite zajęcie Polski i podporządkowanie jej Związkowi Sowieckiemu, rozpoczęła tworzenie agenturalnych „struktur równoległych” – poczynając od administracji i – po zerwaniu stosunków z polskimi władzami na uchodźstwie – formowaniu „ludowego wojska”. Z czasem sowieci stworzyli tzw. „wymiar sprawiedliwości” i komunistyczny system edukacji i przejęli całkowitą kontrolę nad kulturą, prasą, nauką itd.7 Najbardziej wpływowy i najliczniejszy nurt podziemia niepodległościowego stanowiły podlegające Rządowi RP na uchodźstwie agendy Polskiego Państwa Podziemnego (PPP). Organizację tworzyła cała gama partii, ruchów i środowisk społecznych, których reprezentanci wchodzili w skład podziemnej reprezentacji politycznej, konspiracyjny aparat administracyjny - Delegatura Rządu oraz najliczniejsza i ciesząca się największym uznaniem społecznym Armia Krajowa (AK). Kadrom tej ostatniej, w procesie kształtowania się konspiracji antysowieckiej, przypadła w udziale rola szczególna. Jedną z organizacji działających w trakcie funkcjonowania PPP, na rzecz Polski były Szare szeregi (SS) - kryptonim Związku Harcerstwa Polskiego (ZHP), które musiały podczas wojny zejść do podziemia. SS zajmowało się przede wszystkim wychowywaniem młodych pokoleń poprzez działania patriotyczne.. U schyłku 1940 roku hetman A. Kamiński wpadł na pomysł założenia organizacji „Wawer”, której głównym celem miało być działanie sabotażowe na niekorzyść okupanta. Konflikt, jaki prowadził „Wawer” toczył się głównie na murach i parkanach, gdzie wypisywano m. in. „Polska walczy”, „Polska Szwycięży”, „Hitler kaputt” i wiele innych. Rysowano także karykatury Hitlera z podpisem „hycler”, swastyki na szubienicach albo wypisywano na latarniach „tylko dla Niemców”. Konspiracyjną działalność o charakterze zbrojnym prowadziło też podziemie związane z ruchem ludowym oraz narodowym. Bataliony Chłopskie liczyły około 170 tysięcy osób. Największymi konspiracyjnymi związkami wojskowymi związanymi z ruchem narodowym były: utworzona jesienią 1939 roku Armia Narodowa, od 1 lipca 1941 roku działająca jako Narodowa Organizacja Wojskowa licząca około 100 tysięcy osób oraz powstałe 20 września 1942 roku Narodowe Siły Zbrojne liczące około 75 tysięcy osób.
W kwietniu 1940 roku powołano Związek Odwetu w celu prowadzenia tzw. walki ograniczonej. Latem 1941 roku założono organizację „Wachlarz”, która miała zajmować się obroną granicy wschodniej w razie ogólnopaństwowego powstania. Przeprowadziła ona wiele akcji dywersyjnych. Pod koniec 1942 roku rozwiązano Związek Odwetu i „Wachlarz”. Powstało natomiast Kierownictwo Dywersji (Kedyw), którego dowódcą został pułkownik E. Fieldorf. Zadaniem Kedywu było tworzenie oddziałów partyzanckich. Ważną rolę pełnili w Kedywie cichociemni (spadochroniarze wyszkoleni w Wielkiej Brytanii). Zajmowali się oni organizacją i szkoleniem polskiego ruchu oporu w kraju przeciwko hitlerowskiemu okupantowi. Cichociemni działali na wszystkich odcinkach walki prowadzonej przez AK. Walczyli w oddziałach partyzanckich, w wywiadzie, sabotażu i dywersji. Idea powstania organizacji „Niepodległość” („NIE”) pojawiła się w połowie 1943 roku, jako rozwinięcie instrukcji rządu w Londynie przewidującej zachowanie konspiracji cywilnej w przypadku nienawiązania stosunków z ZSRR. Była to organizacja podziemna, która miała powstać po wkroczeniu na tereny polskie Armii Czerwonej z kadr Armii Krajowej. Struktury organizacji „NIE” miał tworzyć sztab powołany w kwietniu 1944 roku z pułkownikiem A. E. Fieldorfem na czele, zastępcą pułkownikiem K. Bąbińskim oraz podpułkownikiem L. Muzyczkiem. Większość oficerów przeznaczonych do „NIE” wzięło udział w powstaniu, a sztab pułkownika A.E. Fieldorfa stracił jakikolwiek kontakt z komórkami działającymi na wschód od linii frontu.
Kolejny odłam podziemia niepodległościowego stanowiło Stronnictwo Narodowe (SN). Konspiracja tworzona przez działaczy, wywodzących się z nurtu narodowo- -demokratycznego od chwili swojego powstania, w wielu punktach swego programu, zasadniczo różniła się od pozostałych podmiotów wchodzących w skład Polskiego Państwa Podziemnego. Podstawowe znaczenie miała wyznawana przez działaczy tego nurtu koncepcja “dwóch wrogów”– Niemcy i Rosja. Od grudnia 1944 roku stojące na gruncie konstytucyjnego legalizmu SN, stało się najmocniejszym filarem Rządu RP na uchodźstwie. Następna organizacją działająca na rzecz podziemia niepodległościowego wywodziła się z przedwojennej Organizacji Narodowo-Radykalnej ABC (ONR ABC), nazywanej też Organizacją Polską (OP). W okresie drugiej wojny światowej OP powołała do życia własną formację wojskową- Związek Jaszczurczy, który następnie wszedł do NSZ, zachowując w jego strukturach autonomię. Organizacja „Wolność i niezawisłość” (WiN) została założona 2 września 1945 roku w Warszawie jako organizacja antykomunistyczna. Przejęła ona struktury organizacyjne, majątek, kadry od Delegatury Sił Zbrojnych na Kraj Organizacji WiN szefowali kolejno pułkownik J. Rzepecki, pułkownik F. Niepokólczycki, podpułkownik W. Kwieciński, podpułkownik Ł. Ciepliński. Organizacja miała na celu niedopuszczenie komunistów do sprawowania rządów w Rzeczypospolitej – przewidywano także akcje zbrojne przeciwko „czerwonym”. Członkowie WiN chcieli stworzyć polską armię, która nie byłaby uzależniona od Związku Radzieckiego oraz głosili postulaty powszechnej edukacji i reformy rolnej. W kwietniu 1941 roku powstało Kierownictwo Walki Cywilnej (KWC), które miało kierować oporem ludności cywilnej. W kwietniu 1942 roku KWC przeszło pod kontrolę Delegatury Rządu, na jej czele stanął S. Korboński. Już w maju tego roku wydano odezwę do rodaków, w której zawarto także „10 Przykazań Walki Cywilnej. 15 lipca 1943 roku powstało Kierownictwo Walki Podziemnej (KWP) z fuzji Kierownictwa Walki Konspiracyjnej i Kierownictwa Walki Cywilnej. Zadaniem KWP było przede wszystkim propagowanie oporu wśród wszystkich warstw społeczeństwa polskiego. Wzywano do bojkotowania niemieckich inicjatyw, sabotowania niemieckiej służby budowlanej, nieprzestrzeganie przez pracodawców taryf zarobkowych. Najgorszą metodą walki cywilnej dla okupanta był opór ekonomiczny. 8 W Polskim Państwie Podziemnym istniał niezawisły wymiar sprawiedliwości, który osądzał kolaborantów i zdrajców, a także publikował wyroki w polskiej prasie podziemnej. Zgodnie z uchwałą z 16 kwietnia 1940 roku powstały Sądy Kapturowe (SK). Później powstały sądy przy Delegacie Rządu, które mogły skazywać wszystkich obywateli polskich. Sądy Kapturowe mogły skazywać jedynie na karę śmierci lub uniewinnić oskarżonego. 1 stycznia 1942 roku SK przekształcono w Wojskowe Sądy Specjalne (WSS). 6 lipca 1941 roku została utworzona sieć Cywilnych Sądów Specjalnych, które miały zajmować się osobami cywilnymi. W PPP istniały także Komisje Sądzące Walki Podziemnej, których zadaniem było wydawanie wyroków w sprawach mniejszej wagi. W okupowanej Polsce zniszczono wszelką niezależną prasę, oprócz tej, która miała działać w celach propagandowych. Podziemie zaczęło wydawać prasę i książki, wpierw jednak wydawano ulotki, w których informowano społeczeństwo polskie, że wojna nadal trwa i powstał rząd emigracyjny. Prasa miała na celu dawanie rzetelnych informacji o sytuacji na frontach i w Polsce, a także kształtować opinię czytelnika. Praca w konspiracyjnej drukarni, kolportaż należały do najtrudniejszych zadań dla członków PPP. Polska inteligencja podejmowała nauczanie w domach prywatnych na małą skalę. W październiku 1939 roku Związek Nauczycielstwa Polskiego powołał do życia Tajną Organizację Nauczycielską, której głównymi działaczami zostali Z. Nowak i Cz. Wycech. Pierwsze tajne komplety były już prowadzone od jesieni 1939 roku, a w początkach następnego roku Departament Oświaty Delegatury Rządu przejął nad nimi nadzór i kontrolę. Edukacją młodzieży zajmowały się organizacje wojskowe (AK), polityczne (Stronnictwo Ludowe), kościelne oraz wiele innych. Rocznie około 16 tysięcy uczniów zdawało maturę na tajnych kompletach. Najwybitniejszych polskich profesorów wywożono do obozów koncentracyjnych. Podczas kampanii wrześniowej miało miejsce wiele akcji, których celem było uratowanie dobytku kulturalnego i historycznego Polski, np. wywieziono z Warszawy do Lublina obrazy pt. „Bitwa pod Grunwaldem” i „Kazania Skargi”. Zlikwidowano wszystkie związki literackie, co sprawiło, że pisarze i redaktorzy nie mieli z czego żyć. Niektórzy redaktorzy poszli na współpracę z okupantem, redagowali „gadzinówki” i „szmatławce”, ale czekały ich za to represje ze strony Podziemia. Teksty poetyckie polskich pisarzy ukazywały się w prasie podziemnej. W niektórych większych miastach organizowano wieczory poetyckie. W Polskim Państwie Podziemnym wydano około 20 czasopism literackich. Najbardziej znane książki z tamtego okresu to „Kamienie na szaniec” A. Kamińskiego, „Dywizjon 303” A. Fiedlera oraz „Polska karząca” S. Dunin-Borkowskiego. Książki wydawane podczas wojny nie miały przynosić sławy pisarzom, lecz dawać świadectwo o cierpieniach Polaków. Okupant chciał zmienić polski teatr w dostawcę niewybrednej rozrywki. Polskie związki aktorskie zakazały aktorom współpracy z niemieckim okupantem, tych którzy nie spełniali tego obowiązku spotykały sankcje i represje ze strony. Polscy plastycy odgrywali bardzo ważną rolę w podziemnej działalności poligraficznej- podrabiali dokumenty, pieczątki itp. Plastycy dbali głównie o trzy sprawy: opiekę nad bezrobotnymi plastykami, naukę młodzieży oraz o dokumentację zniszczeń. Artyści tworzyli także symbole, które były malowane w miejscach publicznych (np. kotwica Polski Walczącej).W Polsce okupowanej prowadzili działalność także fotografowie i filmowcy. Radiowcy podłączali się do sieci megafonów ulicznych, a także prowadzili audycję radiową podczas Powstania Warszawskiego. W 1943 roku siły niemieckie zaczęły słabnąć, co było skutkiem działalności koalicji antyhitlerowskiej. PPP pozostało do końca lojalne Rządowi RP na uchodźstwie. 27 czerwca 1945 r. odbyło się ostatnie zebranie Rady Jedności Narodowej, gdzie następca Delegata Rządu S. Korboński podał się do dymisji. Wkrótce potem zapadła decyzja o likwidacji Delegatury Rządu RP, którą podjęto na posiedzeniu Rady w dniu 1 lipca. W marcu 1945 roku Delegat Rządu, jego zastępcy i dowódcy AK udali się na rozmowy z władzami radzieckimi, gdyż zostali zaproszeni przez generała Sierowa (pełnomocnika Stalina), gdy przybyli do Moskwy zostali aresztowani.. Podczas wyroku postawiono fałszywe oskarżenia, m.in. prowadzenie przez AK współpracy z niemieckim okupantem, wywiad i dywersja na tyłach radzieckiej armii. Wszystko to było kłamstwem i oszczerstwem, które miało na celu skompromitowanie polskich władz emigracyjnych przed polską i ogólnonarodową opinią publiczną. Polskim działaczom politycznym zarzucono utworzenie oddziałów Armii Krajowej, które miał na celu walkę na tyłach Armii Czerwonej, założenie polskiej organizacji wojskowo-politycznej „NIE”, szkodliwą działalność organizacji AK i „NIE”, pracę nielegalnych radiostacji, planowanie współpracy z Niemcami przeciwko ZSRR.9 Polskie Państwo Podziemne było działalnością konspiracyjną funkcjonująca w okupowanej Polsce, którą można uznawać za jedną z koncepcji niepodległościowych przełomu XIX i XX wieku. Idea PPP okazała się tak silna, że budziła ducha sprzeciwu wobec okupantów, dokonującego się co jakiś czas w protestach społecznych. Przekazywano spreparowany, zniekształcony obraz PPP, gdzie albo „stano z bronią u nogi” albo dokonywano akcji desperackich i nieistotnych, albo też zwalczano „organizacje postępowe” zamiast wraz z nimi walczyć przeciwko okupantowi. Wszystkiego nie dało się jednak załatwić tego rodzaju bolszewicką propagandą. Co więcej, ponieważ w podziemiu istniało tajne nauczanie, sowieci, jako ci, co niosą nie tylko władzę, lecz „darmową oświatę dla wszystkich”, przedstawiali tradycje podziemnego szkolnictwa znowu jako „postępowe”. W takim wyciskaczu łez, jak serial „Polskie drogi”, nieprzypadkowo tajnym nauczycielem był akurat komunista. Dbano jednak, by nie przesłodzić z przejmowaniem idei PPP, dlatego też przypominano zarazem uporczywie o „bezsensownej walce, o „zbrodniach” podziemia związanych ze zwalczaniem sowietów, o niezrozumieniu konieczności dziejowej w postaci nadejścia „socjalizmu”, o „rusofobii” itd. W tym piętnowaniu PPP posunięto się tak daleko, że ludzi podziemia zaczęto utożsamiać z bandytami zabijającymi bezbronnych cywilów, a nawet z bratobójcami.10 Była w tym sowieckim dezinformacyjnym szaleństwie metoda: chodziło przecież o to, by Polacy pod żadnym pozorem zbrojnie nie występowali przeciwko bolszewizmowi i moskiewskiej okupacji. Idea PPP sprowadzała się do trwałego, systematycznego, metodycznego i wieloaspektowego oporu obywateli przeciwko okupantowi. System sowiecki natomiast swą żywotność czerpał z paraliżowania oporu narodowego. Osiągano ten efekt za pomocą państwowego terroru. Idei podziemia nie podejmowały także środowiska opozycyjne.