System wartości obowiązujący w danej epoce kształtował się pod wpływem czynników

historycznych, wierzeń, literatury, filozofii, obowiązującej etykiety i zachowań społecznych. W

romantyzmie obowiązywał mit Polaka – patrioty, a współcześnie każda jednostka posiada wolną

wolę, podejmuje własne decyzje co do obowiązków wobec bliźniego i narodu. Jak zwykły człowiek

zachowuje się w sytuacji moralnego wyboru pomiędzy dobrem osobistym a obowiązkiem wobec

zbiorowości?

Konrad Wallenrod – pierwsze otwarcie patriotyczne dzieło Adama Mickiewicza, przedstawia

historię mężczyzny, który pod postacią zakonnika decyduje się poświęcić dla dobra Polski. Akcja

utworu tocz się w XIV wieku w Malborku. Tytułowy bohater to Walter Alf z „Opowieści Wajdeloty”.

Jako dziecko został porwany z rodzinnej Litwy przez krzyżaków. Nie stracił jednak przywiązania do

Ojczyzny dzięki pieśniom starego Litwina – Halbana, które przypominały mu o miłości do kraju,

tożsamości narodowej oraz podkreślały niechęć, a nawet nienawiść do państwa krzyżackiego.

Wychowanie i dojrzewanie chłopca opierało się na podtrzymaniu w nim uczuć patriotyzmu,

przywiązania do ukochanej ziemi i buntu wobec tych, którzy go porwali. Jako młody mężczyzna uciekł

na Litwę, na dwór księcia Kiejstuta, gdzie zakochał się w jego córce Aldonie, którą szybko poślubił.

Nienawiść do zakonu krzyżackiego była tak silna, że doprowadziła do chęci zemsty, porzucenia

ukochanej. Mężczyzna pragnął podstępem zniszczyć Zakon. Pod przybranym nazwiskiem decyduje się

wstąpić w szeregi Zakonu, a następnie wybrany Wielkim Mistrzem doprowadza do klęski wojsk

krzyżackich w wojnie z Litwą. Jest to bohater bajroniczny – dumny indywidualista, samotnik,

wędrowiec, uciekinier, postać o tajemniczej przeszłości, walcząca o ideały moralne, narodowe,

społeczne. Poświęcenie się dla dobra zbiorowości skutkuje nieszczęściem osobistym. Historia

powoduje, że bohater opuszcza swoją ukochaną, jest zabójczą siłą, która unicestwia bohatera,

zabierając mu prawo do indywidualności, wymaga bezwzględnego podporządkowania się i skutkuje

popełnieniem samobójstwa przez kochanków. Od tego bohatera pochodzi również termin

„wallenrodzym” czyli polska odmiana bajronizmu. Bohater zmuszony jest wybierać pomiedzy

wartościami etycznymi, a koniecznością historyczną, domagającą się sięgnięcia po nieetyczne metody

działania dla dobra zbiorowości. Tragizm to zagadnienie wywodzące się z dramatu greckiego, jest to

sytuacja w której bohater musi wybrać jedno z dwóch rozwiązań, mimo że żadne z nich nie będzie

korzystne i przyniesie tylko negatywne skutki. Los głównego bohatera to nieustanne wybory

przynoszące jedynie negatywne skutki. Pierwszym z wyborów, przed którym postawiła Konrada

historia, jest wybór między miłością do ojczyzny a miłością do kobiety. Okazuje się bowiem, że te

dwie miłości nie mogą w życiu bohatera współistnieć we wzajemnej zgodzie i któreś z tych uczuć

musi być poświęcone na rzecz drugiego. Konrad-Walter musi więc zdecydować czy poświęcić dobro

ojczyzny dla osobistego szczęścia u boku ukochanej, czy też podporządkować swoje życie wypełnieniu

patriotycznego obowiązku, a zaprzepaścić tym samym szansę na sukces w życiu prywatnym, zranić

ukochaną, a samego siebie skazać na męki tęsknoty i świadomość utraconego szczęścia. Jest to więc

wybór przede wszystkim pomiędzy prawem do własnego szczęścia a dobrem ojczyzny, ale

równocześnie perspektywy owego wyboru zostają rozszerzone – jest to bowiem także wybór między

koniecznością, obowiązkiem a pragnieniem, a także między wolnością jednostki a niewolą idei, w

którą wplątana jest przez okoliczności historyczne. Dzieło odczytywane było w sposób dosłowny oraz

przenośny, niektórzy dostrzegali w nim tzw . „poetykę maski” : zakonem krzyżackim jest rosyjski

zaborca, a utwór stanowi potwierdzenie faktu, że należy spiskować, walczyć w obronie kraju.

Lord Jim autorstwa Josepha Conrada stał się ulubioną lekturą pokolenia Kolumbów. Moralne rozterki

głównego bohatera nabierały aktualnych znaczeń podczas bezwzględnej i okrutnej wojny. Dzieło

powstało jako podsumowanie doświadczeń tułaczego życia Conrada oraz lat pracy jako marynarza na

statkach handlowych. Jest to powieść chronologiczna, pełna luk, relacjonowana przez

pierwszoosobowego narratora oraz inne postaci. Zastosowano w niej teorię punktów widzenia, przez

po odbiorca odnosi wrażenie subiektywności prawdy, uzależnionej od sposobu postrzegania

rzeczywistości przez daną postać. Autor unika jednoznacznego rozstrzygania wątpliwości .

James, bo tak nazywano w rodzinnym domu tytułowego bohatera powieści Conrada, urodził się na

plebani, jak wielu ówczesnych ludzi morza. Ojciec wpoił mu najważniejsze zasady moralne, a

nieposkromioną wyobraźnię ukształtowały w chłopcu popularne powieści. Nie znamy nazwiska

bohatera powieści, przez narratora oraz „białych” jest on nazywany po prostu Jimem, natomiast

Bugisi (malajski lud zamieszkujący Patusan) nadali mu godność Tuana Jima (Lorda Jima). Jako bardzo

młody chłopak Jim – zgodnie ze swym największym pragnieniem - został wysłany do szkoły dla

oficerów marynarki handlowej. Aż do nieszczęsnych wypadków na „Patnie” służył jako oficer na

morzu, potem był akwizytorem firm zaopatrujących statki, by ostatecznie trafić do zapomnianego

przez świat Patusanu, gdzie z przedstawiciela handlowego firmy Steina stał się przywódcą Bugisów.

Jim to osoba o barwnym charakterze, wywołująca podziw, obdarzona wieloma zaletami. Wydaje się

być silny, odważny, wierny swoim ideałom. „W takich chwilach jego myśli wypełnione były

walecznymi czynami; kochał te swoje marzenia i sukcesy wyobrażonych czynów. Były najlepszą

częścią życia, jego tajną prawdą, jego ukrytą rzeczywistością. Cechowała je wspaniała męskość i urok

czegoś nieokreślonego, sunęły przed nim bohaterskim krokiem, porywając za sobą jego duszę

upojoną boskim napojem - bezgraniczną wiara w siebie. Nie ma nic, czemu by nie potrafił stawić

czoła” Sam bohater widział tak siebie, jednak w momencie próby stchórzył przed ostatecznym

krokiem. Tak się stało podczas rejsu kursowego, kiedy inni chłopcy popłynęli ratować rozbitków, a on

został na statku oraz potem, na Patnie. Jim to bohater dynamiczny, przechodzący ważną przemianę w

powieści, która rozpoczyna się w momencie skoku z pokładu Patny do łodzi ratunkowej. Młody oficer

zostawiając na parowcu ośmiuset malajskich pielgrzymów okrył się hańbą, ale mimo to nie przestał

postępować honorowo. Jim jako jedyny z załogi stawił się na rozprawie i został za karę pozbawiony

dyplomu oficera. W przyszłości widmo Patny wciąż go doganiało, bo on sam przed sobą nie umiał się

rozgrzeszyć, mimo że miał ku temu racjonalne przesłanki. Nie potrafił sobie wybaczyć, że nie był

gotowy, że został zaskoczony przez sytuację, w której mógł się wykazać wielkim bohaterstwem –

przecież stać go na to! Skutkiem jego decyzji był niepokój wewnętrzny i nieustanne piętno przeszłości

od którego nie umiał się uwolnić.

Postawy Jima i Konrada różnią się od siebie diametralnie. Bohater romantyczny zdecydował się

poświęcić dobro osobiste dla narodu, postąpił zgodnie ze swoim kodeksem zasad i wartości.

Realizując swój plan uciekł się do czynów niegodnych których się wstydził, postępował niemoralnie i

niezgodnie z honorem. Lord Jim natomiast w sytuacji najważniejszej stchórzył , zatroszczył się o swoje

życie pozostawiając na statku bezbronnych muzułmanów, a później bardzo załował swojego

postępowania i próbował zmienić się poprzez życie zgodne z honorem i etyką. W najtrudniejszych

sytuacjach ludzie zachowują się różnie, często inaczej niżby się po sobie spodziewali. Wynika to z

bezbronności, obawy, strachu, słabego charakteru albo obawy w sytuacji zagrożenia. Trudno jest

ocenić jednoznacznie obie postaci ponieważ ich historie są złożone i specyficzne. Sądze, że każdy z

nich kierował się innymi czynnikami przy dokonywaniu wyborów i punkt widzenia obu bohaterów

można zrozumieć i usprawiedliwić.