WSTĘP

Człowiek współczesny jest, tak jak jego przodkowie, całkowicie uzależniony od społeczeństwa. Dzięki niemu zaspokaja swoje potrzeby. Z ogromnego repertuaru zachowań własnej kultury wybieramy najczęściej te zachowania, które są w niej wzmacniane – które się w szerokim tego słowa znaczeniu opłacają. Problem w tym, że ta opłacalność rozumiana jest najczęściej zgodnie z dominującymi w danym społeczeństwie wartościami i chroniącymi je, faktycznie realizowanymi, normami moralnymi.
Problematyka wartości należy do najważniejszych w humanistyce. Wartości są źródłem norm społecznych: moralnych, obyczajowych i prawnych. A normy to podstawowe regulatory życia społecznego. Od tego, jakie wartości faktycznie realizuje społeczeństwo, zależy kształt i jakość jego życia.

1. PODSTAWOWE POJĘCIA 1.1 Co to są normy? Normy to powinności, nakazy i zakazy wskazujące sposoby i metody realizowania nadrzędnych wartości. Ze względu na realizowane wartości normy można podzielić na: • teologiczne gdzie nadrzędną wartością jest DOBRO, czyli wszelkie działania człowieka określa obowiązek czynienia dobra. • Formalne gdzie nadrzędną wartością jest OBOWIĄZEK, czyli właściwie działanie to bezwzględne realizowanie nakazów obowiązku. Normy są podstawowym spoiwem każdej wspólnoty ludzkiej, porządkują życie społeczne, zapewniają ludziom poczucie bezpieczeństwa. Do głównych funkcji norm społecznych należą:

• obrona wartości ważnych dla danej grupy społecznej
• integracja jednostek ze społeczeństwem
• określanie wzorców zachowań
• kreowanie pozytywnych zachowań postaw społecznych Rodzaje norm społecznych:
• zwyczajowe- dotyczy czynności życia codziennego, działań o charakterze nawyków
• obyczajowe zawierają wzorce zachowań -moralne wyznaczają bezwzględnie co jest zakazane oraz co uważa się za dobre lub złe działania
• religijne określają zachowania właściwego bądź grzesznego -prawne spsiane w zbiorach przepisów określających co jest zachowaniem zgodnym a co niezgodnym prawem. 1.2 Czym są wartości ? Wartość to pewna rzecz (niekoniecznie materialna), do której warto dążyć – wartości społeczne to tym samym wartości, do których osiągnięcia (posiadania) zmierzają całe grupy społeczne, są one wspólne dla danego społeczeństwa. Poszczególne wartości układają się w systemy wartości, czyli hierarchiczny układ wartości utworzony według ich stopnia ważności dla jednostek lub społeczeństw. Wartość to wszystko co uchodzi za ważne i cenne dla jednostki i społeczeństwa oraz jest godne pożądania, co łączy się z pozytywnymi przeżyciami i stanowi jednocześnie cel dążeń ludzkich. Wartości obejmują więc zarówno elementy świata materialnego jak i duchowego. Według Maxa Schelera wartości są obiektywne i normatywne (zobowiązują moralnie). Scheler przeciwstawia się subiektywnemu pojmowaniu wartości i wprowadza rozróżnienie pomiędzy wartościami i ethosem. Ethos to sfera wartości tworzona i uznawana przez tego oto konkretnego człowieka (lub grupę ludzi, pewną kulturę) - jest subiektywna i może być diametralnie różna od sfery obiektywnej. Wartości są między sobą we wzajemnych relacjach i tworzą hierarchię. Najniższe są wartości • utylitarne (użyteczne - nieużyteczne) - Scheler wahał się co do zasadności istnienia tej kategorii wartości. Kolejne szczeble hierarchii tworzą kolejno wartości • hedonistyczne (przyjemne -nieprzyjemne) - są to wartości czysto zmysłowe tj. węch, wzrok, słuch, dotyk, zapach, smak., • witalne (związane z życiem i śmiercią np. siła, zdrowie, sytość, wiek), • duchowe które dzielą się na: • poznawcze (wola czystego poznania prawdy) • prawne (porządek - nieporządek, poczucie hierarchii i sprawiedliwości) • estetyczne (piękno - brzydota). Najwyższym szczeblem hierarchii są wartości • absolutne (skoncentrowane wokół pojęcia świętości). Moralność polega na wybieraniu zgodnym z przedstawioną hierarchią wartości. Im wartość jest wyższa tym bardziej jest trwała, mniej zależna od organizmu, daje głębsze zadowolenie i jest łatwiej dzielona z innymi ludźmi.

  2. Kształtowanie postaw społecznych dzieci Według nauki dziecko które przychodzi na świat jest amoralne, czyli nie jest ani moralne ani niemoralne. Nie odróżnia czynów dobrych od złych nie posiada wrodzonego systemu wartości. W ciągu życia nabiera cechy osobowości, podczas procesu wychowania, oraz w toku samodzielnego życia jednostki w społeczeństwie. Oczywiste jest to że dziecko może się prawidłowo rozwijać tylko w środowisku ludzkim. Wśród ludzi wchodzi ono z nimi w różne zależności i układy są to tak zwane kontakty społeczne. Dziecko uczy się odróżniać, to co mu wolno, od tego, czego nie wolno, przyswaja sobie podstawowe normy postępowania. Aby zrozumieć istotę działania należy zdać sobie sprawę że każde dziecko żyje w innym otoczeniu ludzi i każdy ma jakieś inne oczekiwania dotyczące zachowań. Oczekiwania są w danej grupie społecznej i tworzą pewien mniej lub bardziej zwarty system. System ten stanowi podstawę spontanicznego funkcjonowania kontroli społecznej nad jednostką . Jej zachowania wywołują nieustannie reakcje dezaprobaty lub uznania, zależy to od tego czy są zgodne z danymi normami w danym środowisku. Dorośli, rodzice, nauczyciele są autorytetami dla dziecka są też przedmiotem naśladownictwa. Dziecko przyswaja określony wzór postępowania. Każde zachowanie wykonana czynność przez dorosłego codzienna sytuacja jest przez dziecko podchwytywana i naśladowana. Jeśli rodzice i nauczyciele będą respektować normy społeczno- moralne to dziecko poprzez naturalne naśladownictwo poznaje jej włączy w schemat swoich form zachowań. Więc ogromna role w kształtowaniu postaw dziecka odgrywa osobisty przykład rodziców, jak również osób z najbliższego otoczenia. Dziecko bardzo wcześnie odkrywa że naśladowanie rodziców raczej jest nagradzane aniżeli karane. Naśladowanie rodziców daje dzieci poczucie bezpieczeństwa i motywuje je do takich zachowań. Altruizm u dziecka rozwija prezentowanie przez dorosłych zachowań prospołecznych. Dzieci widzące pomocne działania rodziców utwierdzają w sobie ważność i słuszność takich działań. Na podstawie obserwacji dzieci bardzo szybko się uczą. Niebezpieczne są rozbieżności między tym co dorośli mówią a tym co robią w rzeczywistości. Jeżeli np. rodzic mówi że nie wolno kłamać a potem zostaje sam przyłapany na kłamstwie przez dziecko, to dziecko może tym samym odrzucić wpajane mu normy i uznać je za nieważne. Pewne postawy, zachowania dziecka są przyjmowane z aprobatą przez dorosłych, inne zaś spotykają się z różnymi postaciami niezadowolenia, a co za tym idzie sankcjami. Przekazywane sygnały wychowawcze to nakazy, zakazy, polecenia, instrukcje. U podłoża wykonania takich zadań i wymagań tkwią procesy uczenia się i utrwalania zachowań zalecanych i pożądanych, zachowania te zaś wzmacniane są za pomocą nagród i kar. Wszystko to daje okazję do pochwały czy nagrody, a ogromna większość dorosłych uważa za całkowicie uzasadnione stosowanie kar. Naczelna teza uczenia się głosi, że jednostka wykazuje skłonność do powracania do zachowań w przeszłości nagradzanych oraz do unikania zachowań w przeszłości karanych. Dorośli mogą zachęcać dzieci do zachowań zgodnych z normami społecznymi nagradzając je pochwałami, uśmiechem, przytuleniem. Zachęty odgrywają rolę w umacnianiu tego typu zachowań. Jednak nie można przywiązywać zbyt dużej wagi do nagradzania, bo dzieci dojdą do przekonania, że warto postępować zgodnie z normami i wartościami jedynie wtedy, kiedy można coś w zamian uzyskać. Należy zachęcać dzieci do poprawnego zachowania i z wyczuciem ich nagradzać. Zakazy, wzmocnienia negatywne, kary cielesne, nagrody rzeczowe, zwrócenie uwagi na konsekwencje określonego postępowania dziecka dla niego samego nie sprzyja kształtowaniu pozytywnych postaw. Wręcz przeciwnie, powoduje umocnienie się postawy egocentrycznej poprzez nadmierne koncentrowanie uwagi dziecka na samym sobie i swoich przeżyciach. Bardzo ważne jest aby skupiać uwagę dziecka nie na nim samym (np. jesteś niegrzeczny, że to zrobiłeś), czy na abstrakcyjnej normie dobrego postępowania (np. należy być grzecznym, dzielić się zabawkami), ale przede wszystkim na sytuacji innej osoby jej myślach i przeżyciach (np. sprawiłeś temu dziecku radość; zobacz jak jest mu smutno gdy nie chcesz się z nim bawić; szkoda, że nie pomogłeś pani bo ona była na pewno zmęczona).
  ZAKOŃCZENIE Związek z rodzicami serdeczna więź między nimi, okazywanie dziecku ciepła i miłości przyczyniają się do poczucia bezpieczeństwa, kształtują pozytywny stosunek do samego siebie i wiarę we własne możliwości. Wytwarzają również ogólnie pozytywne ustosunkowanie wobec innych ludzi, dostarczają wzorów postaw opiekuńczych, ułatwiają proces uczenia się, są czynnikiem sprzyjającym identyfikowaniu się dziecka z rodzicami i wychowawcami, przyjmowaniu ich wartości i naśladowaniu ich zachowań. Wszystko to ma ogromny wpływ na kształtowanie pozytywnych postaw dzieci. Czułe i opiekuńcze postawy dorosłych muszą iść w parze z egzekwowaniem od dziecka zachowań zgodnych z tymi normami, kiedy zachodzi konflikt między przyjemnością dziecka a cudzą potrzebą. Postawy bez stanowczości mogą uczyć dziecko, iż najważniejszą sprawą są własne przyjemności.

  BIBLIOGRAFIA

1. S. Guz, Postawy prospołeczne i ich kształtowanie u dzieci, „Wychowanie w przedszkolu” 9/1985.
2. M. Przetacznik-Gierowska, „Psychologia rozwojowa i wychowawcza wieku dziecięcego, Warszawa 1985.
3. J. Walczyna, „Kształtowanie postaw społeczno-moralnych dzieci w wieku przedszkolnym, Warszawa 1980.
4. Scheler M. (1989). dobra a wartości. W: R. ingarden, Wykłady z etyki. Warszawa: Wydawnictwo PWN.
5. www.npseo.pl/data/various/files/tom4_roz7